Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 18:07:48, 22.09.2019
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

Шарап УСНАТДИНОВ,

жазыўшы, Қарақалпақстанға мийнети сиңген журналист.

ҲАҚЫЙҚЫЙ ДОСЛЫҚ ТЫМСАЛЫНЫҢ ҚАҲАРМАНЫ

ШАЙЫР, ИЛИМПАЗ БАБАШ

ИСМАЙЛОВТЫҢ 90 ЖЫЛЛЫҒЫНА

И.БАБАШҚА

Ақыл-парасатлы, ғошшақ азамат,

Болсын өзиңнен де бир қәдем зыят.

Ол ҳәм сеннен алсын йош пенен қуўат,

Асқар таў айбатың — бир достың болсын.

Ибрайым ЮСУПОВ,

«Жигиттиң соныңдай бир досты болсын»

1969-жыл февраль.

Халқымыз тарийхында еллер арасындағы, уллы инсанлар арасындағы ҳақыйқый дослық, бир-бирине садықлық, «тамырынан қан берген, керегинде жан берген» инсаныйлық пазыйлетлер туўралы аўыздан аўызға өтип келген әпсаналардан, жазба дереклерден, көркем шығармалардан оқып, билип келгенбиз.

Жаслығы екинши жер жүзилик урыс жылларында өткен, соншама қыян-кести дәўирде басланғыш билим алып, соңғылығында илим ҳәм билимниң шыңларына шыққан академиклер Сабыр Камалов, Марат Нурмухамедов, Өзбекистан Қаҳарманлары Ибрайым Юсупов, Төлепберген Қайыпбергеновлардың излерин басып өскен әўлад болып, олардан елге, халыққа пидайылықты, айрылмас дослықты, әдеп-икрамлылықтың үлгилерин көрип өскенбиз. Талантлы шайыр ҳәм илимпаз, мәмлекетлик ғайраткер Бабаш Исмайлов, мине, сол улығлар қатарындағы инсан еди.

1926-жылы бурынғы Қыпшақ районы (ҳәзирги Әмиўдәрья) Маңғыт елатына жақын жердеги «Басыў» арнасының бойында, Исма­йыл молла шаңарағында дүньяға келген Бабаш, Қарақалпақ мәмлекетлик педагогикалық институтқа Шымбайдан Нөкиске көшип келген 1944-жылы, оның қарақалпақ тили ҳәм әде­бияты бөлимине оқыўға киреди. Соңғылығында, өмириниң ақырына дейин садықлықтың үлгисин көрсетип, бирге жасаған қыяметлик досты Ибрайым Юсупов былайынша еслейди:

— 1946-жылдың сентябринде оның менен екеўимиз пединститутта әдебий дийўалы газета шығарып атырып таныстық. Газетаның атын «Әдебият гүли» деп қойдық. Жүзинде қандай да бир сабырлы сулыўлық сәўлеси ойнаған, ашық ҳүрейли, қалың қара қас астында көз-қарасы кисини исенимге шақыратуғын, сөзи мәнили, тили ширели, сулыңғыр бала жигит мени өз баўырына тартты. Оның әдебиятты билиўи, шайырлық сезими, ой-пикир туйғылары қызықлы еди. Әсиресе, оның сиясаттан хабардарлығы, сөзге жәмийетлик мәни бериўи, юморы күшли еди. Деген менен студентлик дәўир қашанда да поэзияға өш болады ғой, «Әдебият гүли»ниң таңғы шыққа шомылған жупар хош ийиси бизлерди мәптун етип таслаған еди. Бизлер оған қыздай ашық едик. Сол бир гүз күнлеринен баслап, биз екеўимиздиң таныслығымыз дослыққа, дослығымыз туўысқанлыққа айланды. «Ийне қайда барса, сабақ сонда болады...»

Мениң Бабашқа арнап жазған «Жигиттиң соныңдай бир досты болсын» қосығымда айтылғанындай, «Ҳәрким оратылып бир қолаң шашқа» (Хожалық машқала түскенде басқа, ҳәрким шырматылып бир қолаң шашқа, «Доспыз» деген мәртлер кетер тум-тусқа», деген қатарларды нәзерде тутып отыр. Ш.У.), үй-хожалық ҳәм табыс бөлекленгени болмаса, екеўимиз өмирлик биргеликте жасадық. Бизлердиң бул бирлигимизге жәмийетшилик сүйсинип қарайтуғын еди...»

«Жеңис сааты» деп аталатуғын дәслепки қосығы 1943-жылы «Қызыл Қарақалпақстан» газетасында жәрияланған, жаслайынан мөмин, мусылманшылыққа, инсаплылыққа тәрбия­лан­ған жас өспирим жигит, шайырлық пенен бирге әдебият теориясы, оның жанрлық түрлери менен өмирдеги тутқан орны ҳәм ўазыйпасын ертеден аңғарды. Уллы шайыр Әлийшер Наўайының 500 жыллығы урыс жылларына туўра келип, ол 1948-жылы белгиленген еди. Сонда, Нәжим Дәўқараевтың оқыған юбилейлик баянатынан руўхланған Бабаш Исмайлов пенен Сражатдин Ахметов Ташкентте шығатуғын «Ўқитувчилар газетасы»на «Наўайы ҳәм қарақалпақ әдебияты» деген мақала жәриялайды. Енди ғана жигирма жастан өтип жүрген жигитлердиң билим дәрежесине исенген Дәўқараев, оларға орта мектептиң жоқарғы класслары ушын қарақалпақ әдебиятының бағдарламасын ҳәм соның тийкарында оқыўлық дүзиўди тапсырады.

«Ол пединституттың соңғы курсында оқып жүргенде-ақ қарақалпақ әдебиятынан IX класс ушын оқыў қуралын жазды,-деп еслейди Ибрайым Юсупов. — Екеўимизге институт кишкене бир өжире берип қойған еди. Сонда, ўақтымыздың көбисин китап оқыўға ҳәм жазыўға беремиз. Бабаш оқыўлық жазып отырады. Өжиремиз қыста суўық, отын жоқ. Ол жатыўға еринген болып, базда таң атқанша да жазып отыра береди... Оның мийнеткешлигине, басының ислеўине журт таң қалар еди... Оның дәсте-дәсте қылып жазған оқыўлығы бир күни баспадан шықты. Қарап турып ҳайран қалдым... китаптың сыртында көп авторлардың аты жазылып, Бабаштың аты ең изинде турыпты. Сондай заман еди ғой...»

Оны, усындай билимли, сиясаттан хабарлы ҳәм «басының ислеўи» себепли 1951-жылы областьлық партия комитетиниң мәденият, әдебият ҳәм сәният бойынша нусқаўшысы лаўазымына алып кетти. 1952-жылдың январь айында Қарақалпақстан жазыўшылары белсендилериниң жыйналысы болып өтти. Обкомның сиясий үгит-нәсият бойынша секретары Өтеген Сапаров «Әдебияттың жоқары идеялылығы ушын» деген баянат жасады. Бердақ бабамыз шығармаларының, уллы шайырды биринши болып тирилткен Нәжим Дәўқараев деген баласының басына қара булт дөнип, оның «Алпамыс»ын байлардың мәпин гөзлеўши, пуқара халыққа қарсы шығарма деп, өзин буржуазияшыл-миллетшил деп қаралап атырған ўақытлар еди. Сол дәўирде әдебият ҳәм сәният бо­йынша партиялық баҳа берип, шешиўши қарар қабыл етилетуғын ҳүжжетлерди Бабаш Исмай­лов таярлайтуғын ҳәм ол, адамлар ҳаққындағы наҳақлықларға өз пикирин билдирип, нус­қаўға онша көнбейтуғын еди. Солайынша, бираз адамды жаладан қорғады. Бул, басшыларға жақпады ҳәм оны 1953-жылы ҳәзирги «Қарақалпақстан жаслары» газетасына бас редактор етип жиберди.

Және шайыр Ибрайым Юсуповтың еске түсириўине нәзер аўдарайық:

— Елиўинши, алпысыншы жыллары әдебият майданында қызыл сөзли халтура күшейип ғана қоймастан, олардың авторлары барлық дерлик бәндиргилерди ийеледи. Олар партиялық идеологияның ығын паналап, әдебият, баспасөз, илим тараўындағы талантларды қатты қуўдалады. «Қырық қыз»дан басқа дәстанларды, Бердақ, Әжиниязды сыпырындыққа таслаўға ҳәрекет етти. Нәжим Дәўқараевты қатты қуўдалап, жасларды «бир шыбық пенен айдады», көзин аштырмады. Мине, усы мәҳәллерде Марат Нурмухамедов Бабаш Исмайлов, Сабыр Камалов усаған жас илимпазлар илим ҳәм әдебиятта ҳадал пикирлер айтып, табанлы түрде гүрести. Сол гезде, мен де тынышыма жүрмей, «Поэзия ҳәм ККГИЗ» ҳаққында жолдас Маяковский менен гүрриң», деген қосық жазарман ба, оны бас редактор Бабаш Исмайлов газетасында шығарар ма. Обкомда бул қосық бойынша комиссия дүзилип, болды улы-тасырлы. Жуўмағында Бабашты редакторлықтан шығарды, бизиң басылып атырған қосықлар топламымызды тоқтатты... Сонда мен Бабаш, Сабыр, Мараттың алған бетинен, өзлериниң әдил пикирлеринен қайтпайтуғын ерликлерин талай көргенмен...»

Ибрайым ағаның (мен оны еле тиридей көре беремен) «Жигиттиң соныңдай бир досты болсын» қосығында: «Сен деп қалсын журт көргенде төбесин» деген қатары бар. Расында да, бул еки досты биразлар бир-биринен айыра алмайтуғын, мереке-мәжилислерде Ибра­йымды көрсе — Бабашты, Бабашты көрсе — Ибрайымды излейтуғын еди. Ибрайым Юсупов үйленген жыллары, Б.Исмайловтың кандидатурасын қайсы бир Кеңеске депутатлыққа усыныў бойынша Нөкистеги Пушкин атындағы мектепте ушырасыў болып атырса, мектеп директоры Бутенко деген ҳаял киси: «Сиз, бизиң мектебимизде оқыған ең тәртипли, ең гөззал Бийбизада Жуманазарова деген оқыўшы қызымызды Ташкент университетиндеги оқыўына жибермей, феодаллық етип отырсыз. Сизиң кандидатураңызға қарсыман», деп турып алған. Сонда Бабаш аға: «Ол мениң емес, И.Юсуповтың ҳаялы» деўдиң орнынаF «Бийбизада ҳәзир өзимиздиң пединститутта оқып атыр», деп қоя қойған.

Нәжим Дәўқараев үш жыл даўам еткен ашықтан-ашық қуўдалаўлардан соң, 1953-жылдың 20-июлында 48 жасында көз жумды. Тап соннан үш айлар бурын «пролетариаттың уллы көсеми Сталин» қайтыс болды. Оннан кейин бурынғы репрессия машинасының күши әсте-әсте қайта баслады. Сол дәўирдеги билимлендириў ҳәм әдебияттың басында турған ақыл-закаўатлы басшы жигитлер уллы Бердақ бабамыз бенен Орта Азияда ең дәслепки филология илимлериниң докторы болған Нәжим Дәўқараевтың әдебияттағы орнын тиклеўге киристи. Пединститут тийкарында Қарақалпақ тили ҳәм әдебияты бойынша, илимий конференция өткериўди ҳәм оған Москва, Ташкент қалаларындағы көрнекли илимпазларды шақырыў жобаластырылды. Бердақ шайыр шығармаларын еле де изертлеў бойынша 1953-жылдың декабринде филология илимлериниң кандидатлығын жақлаған, ҳәзирше бирден-бир филолог илимпаз М.Нурмухамедов пенен шайыр Ибрайым Юсупов басшылығында оқытыўшы ҳәм студент жаслардан жаңа экспедиция шөлкемлестирилди.

1954-жылдың 26-27-сентябрь күнлери Нөкис қаласында болып өткен усы конференцияда қарақалпақ әдебияты бойынша Бабаш Исмайлов, тили бо­йынша Досжанбай Насыровлар баянат жасады. Конференция жумысына москвалы атақлы илимпазлар С.П.Толстов, Н.А.Баскаков, К.К.Юдахин, Т.А.Жданко, Ташкенттен Иззат Султан басшылығындағы илимпазлар қатнасты. Б.Исмайлов бул ўақлары Өзбекистан Илимлер академиясы Қарақалпақстан (соңғы атамасы) бөлиминиң илимий хызметкери еди. Оннан кейин 1958-1961-жылларда «Қарақалпақстан» баспасының директоры, 1961-1963-жыллары Қарақалпақстан радио еситтириў комитети баслығы, ал, 1963-жылдан өмириниң ақырына дейин областьлық партия комитети идеология бөлиминиң баслығы болып узақ мүддетте, жүдә әдалатлы мийнет етти. Және де, қәдирдан досты И.Юсуповтың сөзлери менен айтатуғын болсақ, «ол, ақыл-парасатлы, зе­йинли, билимли, терең адамгершиликли инсан болды. Қарақалпақ елиниң, мәдениятының, тилиниң жалынлы жанкүйери болды. Ол сонша шаўқым-сүренли, сиркеси суў көтермейтуғын идеология хызметинде ислеп атырса да, кисиниң зейнине тиймей, бирақ принципиал, әдил ислеўге тырысты».

Б.Исмайловтың «Гүллен республикам» атлы биринши топламы 1954-жылы жарық көрген еди, 1959-жылы «Гейбиреўди аш бүйирден», 1976-жылы «Жыллар ҳәм айлар», 1977-жылы «Ҳәркимниң өз сыбағасы», оннан кейин «Таңламалы шығармалар» баспадан шықты. 1965-жылы «Күнхожаның өмири ҳәм творчествосы» деген темада кандидатлық диссертация жақлады, Қарақалпақстан ҳәм Өзбекистан Республикасына мийнети сиңген мәденият хызметкери атақларына ийе болып, бирнеше рет жоқары ҳүкиметлик наградалар алды. Бес шақырық қатарына Қарақалпақстан Жоқарғы Советине депутат болды.

Оның қәлеминен дөреген, бүгинге дейин бақсы ҳәм қосықшыларымыздың репертуарынан түспей киятырған:

Еркинликте ержеткизген,

Шадлы мәканым мениң.

Кеўилде ышқы, жүректе қан

Көзде раўшаным мениң.

Бойда жигер, белде дәрман,

Тәнимде жаным мениң.

Гүлге бөлен, әй гүлленген

Нурлы бостаным мениң.

Сүйикли, туўған елим

Қарақалпақстаным мениң, - дегенге усаған лирикалық толғанысларға бай көп ғана шығармаларын халқымыз яд биледи.

Мен, Бабаш аға қайтыс болғаннан кейин, оны еслеп, «Еркин Қарақалпақстан» газетасында «Жақсылық туқымын сеўип кетти» деген мақала жәрияладым. Мақаламды И.Юсуповтың 1985-жылы Бабаш Исмаиловтың естелигине жазған «Дос қәдири» қосығының:

Минезиң бар еди жипектен майда,

Енди бизге сендей жанажан қайда.

Адамшылық деген уллы сарайда

Қалыс хызмет етип турдың да кеттиң.

Кеўлине тиймедиң ҳеш бир кисиниң,

Жасаўда жоқ еди ҳийле, тәсилиң.

Бул биймаза үйдиң ашық есигин

Әсте ғана жаўып шықтың да кеттиң,

деген қатарлары менен жуўмақлаған едим. Сол күни кеште Ибрайым аға маған қоңыраў етип, тамағын қырып шығатуғын қирәәтли ғаз даўысы менен:

— Пай, сениң усындай жерлериңе тураман-дә, иним, - деди. — Бабаштың көз жумғанын еситкенимде көзимнен жас шығарыўға да диңкем болмады. Тамағымнан суў өтпей қалды. Сондай қайғы думанында жүрип жазған қосығым еди.

Бул әжайып инсан тосаттан марҳум бол­ғанда, «туўғаныңды көргеним жоқ, өлгениңде жыламайман» дегендей, сол ўақыттағы тазадан болған басшылар, сүўретсиз, «бир группа жолдаслары» атынан некрологты да газетада зорға шығартқан еди. Ал, сен болсаң, оны тәўирлеп еслепсең...

— Өлмесинен он алты жыл бурын жазған қосығыңыз бенен кеўилханасын бираз толтырып қойған едиңиз, енди руўхын шад еттиңиз,-дедим кеўлин алған болып.

Бүгин сол қосықтың ең кейинги:

«Жүк артылып, кәрўан жүрип кеткенде,

Орныңа жас әўлад келип жеткенде,

«Сондай дослар болыпты,-деп, — өткенде»

Ийни келген жерде айтылып жүрсин»-деген қатарларын еслеп, «уллы шайырлар келешектегисин де болжап кетеди. Мине, өткендеги сондай дослар болғанын еслеп отырғанымыз ғой», деп қойдым өзимше.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF