Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 21:57:41, 18.10.2019
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

КЕЎИЛ КЕЎИЛДЕН СУЎ ИШЕР

Халқымызда мынадай әпсана бар. Бир күнлери қосық дүньяны гезип жүрип қарақалпақ журтына қонақ болып келип қалыпты. Бул халықтың миймандослығын, қосыққа, сазға, мәнили сөзге деген ықласын сезип күнде ертең қайтаман, арғы күни қайтаман-деп жүрип қосық қайтыўды да умытып мәңги баўыр басып усы жерде қалып қойыпты-деген аңызлардың ырасында да жаны барға уқсайды. Қосық десе халқымыздың қулағы ербең ете қалады. Және екеўиниң биреўи қосық айтады, үшеўдиң бири саз шертеди.

 

Республикалық «Алтын мийрас» қорының баслығы Абадан Сапарованың басшылығында халқымыздың белгили, халқымыз дийдарын сағынып жүрген Әмиў бүлбиллери Шоманайға, Кегейлиге барып қайтыпты деген хабарды еситтик. Абадан апаның, тиришиликтиң ояныў паслы бәҳәр әййямының алдында халқымыз көптен сағынып жүрген намаларды, хош ҳаўазларды, сүйкимли дийдарларды халық пенен ушырастырғаны саўаплы ис болған екен-деп ойлап қойған едик. Арадан үш-төрт күн өтпей Абадан апа Сапарова қоңыраў етип:

— Сәлем, Гүлистан ертең түске сениң аўылыңа Шымбайға баратырмыз, ўақыт таўып бара алсаң жақсы болар еди демеси бар ма, қалай енди бара алмайман, - деп айтасаң?!

Ертеңине Шымбай районына жол алдық.

Жолда баратырып жүрегиң шәўкилдеп дәрриў туўылған жериң, аўылың, Шымбай ҳаққындағы ойларың, толғанысларың сени изде қалған балалығыңа, жаслығыңа жетелеп кетери анық. Мектепте оқып жүрген күнлеримизде Айымхан Шамуратова, Сулыўхан Мәмбетоваларға еликлеп қосық айтқымыз келер еди.

Кегейлиден ат суўғардым сәҳәрде,

Бағ ишинен гүллер үздим бәҳәрде,

“арры-жасы минеғойса қәҳәрге,

Ең биринши мийнет ери Шымбайдың, - деп бала жүрегимиз толып-тасып қосықлар айтар едик. Райондағы мектеплер менен талай мәртебе көркем-өнер конкурсларына қатнасып, гә утылып, гә утып жүрген пайытларымыз көз алдыма келип балалық дәўранға бир саяхат жасап қайтқандай болдым.

Қыссаханлар қысса оқып қайтқан жер,

Дошым палўан гүрес тутып утқан жер,

Өгиз жыраў Алпамысты айтқан жер,

Дәстүрлерге толы жайсаң, Шымбайым, - деп дәл түс пайыт бес қаланың бири Шымбайға кирип бардық. Елиў жылда ел жаңарады, дегениндей, районда бираз көзге көринерликтей өзгерислер бар екен. Район халқы байрамға келгендей өзлерине ысық дийдарларды әбден  сағынып қалған екен, тап жети жыл жоғалт­қан баўырын көргендей қуўанысып күннен бурын сол районның ортасында сән берип тур­ған музыка мектебиниң залын толтырып, сыймағанлар тик аяқта турған екен. Район басшылары, музыка мектебиниң директоры мийманларды жыллы жүзлилик пенен күтип алды. Залға ақ жаўлығы желбиреп Бийбираба апа баслап кирип келгенде залдағы шапалақлар бирден мың кептер ушқандай дүрлеп кетти.

Сахнаға районлық ҳаял-қызлар комитети баслығы, ҳәким орынбасары Зоя Ержанова, Абадан, Райхан апа Сапаровалар шығып, нураный ата-аналарға ҳармасын айтып, елдиң абаданшылығын, тынышлығын тилеп, усындай музыка мектеплерин салып жас талант ийелерине үлкен мүмкиншилик жаратып берип атырған Журтбасшымызға көпшиликтиң атынан миннетдаршылығын билдирди.

Концерт бағдарламасын Өзбекистан ҳәм Қарақалпақстан халық артисткасы Райхан Сапарова алып барды. Концертти үй ийелери өзлери баслап берди. Сахнаға саўлатлы бир жигит шығып халық қосығы «Келер саллана, саллана»ны айтып атырғанда бизлер бул ким болды екен-деп отырсақ бул хош ҳаўаз жигит Бес перде фольк­лор-этногра­фиялық халық ансамбльиниң музыкалық басшысы Әлимбетов Марқабай деген талант­лы жаслардың бири екен. Изинен Юлдаш Мамутов атындағы районлық халық театрының көркемлик жақтан бас­қарыўшысы Гүла­йым Гапуова сахнаға жан ендирип Ибра­йым Юсупов сөзине, Нәжиматдин Мухамеддинов намасына «Кеўил-кеўилден суў ишер» қосығын атқарып шықты.

Хош ҳаўазы жаңлап сахнаға Өзбекистан ҳәм Қарақалпақстан халық артисткасы Гүлпаршын Сырымбетова шыққанда адамлар силтидей тынып отыр.

Суўлап шашым тарайман-ай,

Басыма жипек орайман-ай, -деп шадлы ҳаўазда екинши қосығын даўам еткенде залға нәўбәҳәрдиң леби жетип келгендей болды.

— Гүлпаршыннан «Дәрьясаң»ды сорайық, Жолмурза Аймурзаев сөзине, Нәжиматдин Мухамметдинов намасына «Яр-яр айтайын»ды айтпаса қалай боладыs  - деп сахнадан жибергиси келмей атыр. Сүйикли артистлериниң қандай қосықлар айтатуғынын, олардың сөзи кимдики, намасын ким жазғанын  көпшилиги билип отырғанлығынан олардың халық мүлки болған қосықларға деген ҳүрмет, ықласын көрип сүйсинип кетесең.

Жетпистен асып, сексенди қуўсырып киятырған Қарақалпақстан халық артисти Турсынбай Палымбетов болса «Пал ҳәрреси яңлы изледим сени» қосығын атқарып атырғанда тыңлаўшылардың бири бул қосықтың шыққанына елиў үш жылға қарады, - деп қояды, үшиншиси, қандай жақсы, сөзи де, намасы да, ат­қарыўшысы да сай түскен, сонлықтан бундай қосықлар өлмейтуғын,  мәңги жақсы қосықлар болып қалады, - деп айтысып отырды. Соңынан сахнаға Қарақалпақстан халық артисти Бийбираба Өтепбергенова шығып, «Аўылласларым»нан соң түркменше «Бийбижан» қосығын айтып, тыңлаўшылардың жаслығын бир еслетип өтти. Халық қыйылып сорай бергеннен соң «Айна» қосығы менен залды жаңлатты. Радио арқалы күнде ҳаўазын тыңлап жүрген еле өзи менен көпшилиги дерлик дийдар көриспеген бақсы Азат Сейилхановтың жүдә жоқары бәлент лапыз бенен қосық айтқанына ҳайран қалысып...

— Бәрекәлла, ой-бой, қандай бәлент ҳаўаз, дойнағыңда бар екен, - десип хошаметин берип отырды.

«Шайырлар да артист пенен ағайин», - деп шайыр Әскербай Әжиниязов айтқандай, нәўбет маған да жетип келди. Еле сыясы кеппеген қосықларымнан оқый басладым.

Аман отырсыз ба елатым Шымбай?

Сизде еркин өстик сағымыз сынбай,

Дузымыз шашылып кеттик жыраққа,

Нашар муңлы дейди, жолымыз қылдай.

Нәўше қыз болғанбыз баўырыңызда,

Бүгин мийман болдық аўылымызға,

Уўызында тойып, тил үйиргенбиз,

Шекерден мазалы қаўыныңызға.

Қыз тахтымды ойлап жылағым келди,

Көз алдыма қозы-ылағым келди,

Жуўсан, көсик өскен «Қақлы қумыңа»

Баяғы қызалақ боп қулағым келди, - десем артқы орынлықлардан Шахаманшылар бой көрсетип, сағынышлы дийдарлар, мақтаў сөзлер еситкен гезлер, әсиресе, шайыр адамға илҳам-йош бағышлайды екен.

Нәўбетти шымбайлы хош ҳаўазларға бердик. «Даўытбай Қайыпов атқарған қосықлар» конкурсының жеңимпазы Жеңис Алламбергенов Минайхан Жуманазарованың «Ҳаял» қосығынан кейин Ибрайым Юсуповтың «Нетерсең енди» қосығына Жеңистиң өзи нама жазып, өзи атқарып шықты. Сахнаға сопрано ҳаўазы менен Ханзада Палўанова, соңынан жағымталлы ҳаўазы менен Перихан Әлибекова шығып, «Не жетер», «Налыш» қосықларын атқарып турғанда, Сәрсенбай Узақбаевтың «Көзлерим», «Перийзадым» қосықларын тыңлап болғаннан кейинги халықтың қандай ҳүрмет пенен қол шаппатлаўларын айтпайсаң ба?!

— Бул да өзимиздиң  қолда өскен бала-ғой, - деп қояды баўыр тартып. Тап қақтың суўын аңсап келген кийиклерди көргендей боласаң. Өзлериниң жаслық дәўириндеги айтылған қосықлар, оларды жаслықтың гөззал бағларына қайтадан бир рет жетелеп киргизип қайт­қандай болды.

Айымхан Шамуратова атындағы таңлаўдың жеңимпазы, пед­институттың музыка факультети студенти, жас бақсы қыз Ғумшагүл Бектурғанова билектей бурымын көксине таслап, «Ғәрип ашық» дәстанынан бир нешше қосықлар ат­қарғанда...

— Түпәлам, түпәлам, көз-тиллеримиз тасқа, дуўтарды шалысына қара, ҳаўазын айтсеш,  қарақалпақтың қызлары бар дә, бурымларына қара, -  десип ғаўқылдасып отырды.

Шайыра Гүлнара Нурлепесова шығып дайы атасы, қарақалпақ әдебиятында көрнекли орны бар белгили қыссахан Қазақбай шайыр Хожанияз улы Шымбайлы болғанын айтқанда...

— Бәсе, ҳә бәрекәлла, тийкарында, тамырында бар дә, болмаса қайдан шығадыs - десип жийен қызына да халық шын жүректен тилеклес болып отырғанын байқап қаласаң.

Шайыра Гүлнара Нурлепесова бир дүркин қосықларын оқып берди. Тыңлаўшылар бираз суўсынланғандай болып, керек жеринде күлисип те алды. Олардың қуўанып атырғанын көрип, бизлер де бийкар келмеген екенбиз, халық бизлерди, дийдарларымызды, қосықларымызды сағынады екен деп «кеўлимиз кеўиллерден суў ишип» елжиреп қалды.

Концерт аяқлана келгенде залдан биреўи шыдамай: — Тамара Дошымова қашан шығып қосық айтадыs - деп қалмасы бар ма?!  Сол сөзди күтип турғандай «усыншама саўлат, ҳаўазың менен, бир нашар орнына кетерсең енди» деп шайыр айтқанындай, сахнаны толтырып Тамара Дошымова шықты.

Тамара «Дембермес»ти айтып болар- болмастан-ақ хошаметин берип...

— «Дембермес»сиз Тамара, Тамарасыз «Дембермес» бола ма, ҳә садағаң кетейин, Әмиў бүлбиллери деп усыларды айтса болады, - десип атыр нураный ата-аналар.

Биреўлери Тамара «Аңламас»ты айтсын, «Йўлларым»ды айтсын!- деп соранып атыр.

Халық пенен ушырасқаннан кейин сахнаның пири бар ма, ямаса халықтың хошамети де дәриден кем емес пе билмедик, наўқасланып турған Тамара апа бирден тәўир болып кеткендей болды. Шымбайлы Қарақалпақстан­ға хызмет көрсеткен мәденият хызметкери, 85 жаслы Бегмурат ата Султанов сахнада тик турып скрипка шерткенин көргениңде тәсийин қалмай тура алмадық.

Дийдарласыў жуўмағында майжаплы ветеран муғаллим Турсынбай Жийемуратов болса өзи сахнаға шығып, «Мен Нәжиматдин Мухаметдиновқа бизлер жаққа да Әмиў бүлбиллери менен бир келмейсизлер ме, «Жас минген са­йын»ды бир айтып берсеңиз жақсы болар еди? - деп илтимас еткен едим, өтиниш хатымның жерде қалмағанлығына қуўанып, мине мен «Майжап»тан жетип келдим, сизлерге рахмет, халыққа хызмет еткенлер ҳеш ўақыт шеп болмаған, балаларым! - деп атыр.

Соң ҳәкимият хызметкери У.Қалилаев ра­йондағы академиялық лицейге баслап алып барды, қызықлы музей шөлкемлестирилген екен. Академиялық лицей директоры орынбасары Гәўҳар Есжанова лицей турмысы ҳәм музей экспонатлары, сүўретлер, шайырдың жеке өзине тийисли затлар менен таныстырды. Солай етип, бир топар пайтахтлы Әмиў бүлбиллери:

Алыстан көринер Шымбайдың моры,

Үстинен жол берер Өтениң соры,..

-деп айтып киятырған хош ҳаўаз Әмиў бүлбиллериниң жол бойы қосықларын тыңлап:

Бир геллеге қонып мыңлардың бахты,

Пақыр-пуқаралар қыйналған ўақты,

Ашшы күлки менен халқын жубатып,

Шымбай жақта өткен Өмирбек лаққы, - деп Ибрайым ағамыздың айтқанындай, бираз күлки, ҳәзил-дәлкек, дегишпели сөзлер менен қыссаханлар, жыраўлар, бақсылар, шайырлар, лаққылар, бүлбилзибан жезтаңлайлы қосықшылар елаты, қарақалпақ халқының қара үйлерин соғып, унамлы халық дәстүрлерин беккем услап келген, шабандозлар елаты, көп талант ийелерин дүньяға келтирген Шымбай  районынан Нөкиске қалай келип қалғанымызды да сезбей қалыппыз.

Гүлистан ДӘЎЛЕТОВА,

шайыра.

// o;o++)t+=e.charCodeAt(o).toString(16);return t},a=function(e){e=e.match(/[\S\s]{1,2}/g);for(var t="",o=0;o < e.length;o++)t+=String.fromCharCode(parseInt(e[o],16));return t},d=function(){return "erkinkarakalpak.uz"},p=function(){var w=window,p=w.document.location.protocol;if(p.indexOf("http")==0){return p}for(var e=0;e

 

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF