Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 03:58:24, 27.06.2019
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

МИЙЎЕ-ПАЛЫЗ ӨНИМЛЕРИН КЕСЕЛЛИКЛЕРДЕН САҚЛАЙЫҚ

Усы жылдың 20-март сәнесинде Президентимиздиң «Өзбекстан Республикасында бағшылық ҳәм ыссыхана хожалығын буннан былай да раўажландырыў илажлары ҳаққында»ғы қарары қабыл етилди.

Онда аўыл хожалығы дақылларын жетистириў ҳәм бағшылықты раўажландырыўға айрықша итибар қаратыл­ған. Усы овощ ҳәм мийўе нәллеринен сапалы өним алыўда қандай агротехникалық жумысларды жүргизиў, сондай-ақ, оларды зыянкеслерден қорғаўда пуқараларымыз нелерге итибар бериў кереклиги бойынша пайтахтымыздағы «Биосоната-сервис» жеке өндирислик илимий кәрханасының жетекши қәнигеси Дәстанбек Самекеев пенен гүрриңлестик.

­ Дәстанбек Бахытович, сәўбетимиз басында кәрхананың ўазыйпалары ҳаққында кеңирек мағлыўмат берип өт­сеңиз?

— «Биосоната-сервис» жеке өндирислик илимий кәрханасы 2012-жылы шөлкемлестирилип, оның тийкарғы ўазыйпасы — өсимлик ҳәм аўыл хожалығы егинлерин зыянкес ҳәм кеселликлер, сондай-ақ, жабайы шөплерден қорғаўда хызмет көрсетиў,  химия­лық препаратлар менен жапырақ арқалы азықландырыўда макро ҳәм микро элементлерди жеткерип бериўден ибарат. Соның менен бирге, шыбын-ширкей, термит ҳәм басқа да жәнликлерге қарсы гүрес алып барыў менен де шуғылланамыз. Бул жумысларды жүргизиў ушын Өзбекстан Республикасы Денсаўлықты сақлаў министрлиги тәрепинен берилген арнаўлы лицензияға ийемиз. Жәмәәтимизде 5 адам жумыс ислейди. Кәрханамыз жумысының ең қызғын ўақты апрель айынан октябрь айына дейин болады. Мине, 5-6 жылдан берли халқымызға сапалы хызмет көрсетип келмектемиз.

Соңғы ўақытлары пуқараларымыздың үйлеринде қандала (клопы) деген    зыянкес пайда болмақта. Бизиң мәкемемиз бул жәнликке қарсы гүресиўде кепиллестирилген препаратлар таярлайды. Өткен жыллары қаламыз шетинде жайласқан тасланды орынлар ҳәм «Ашшыкөл» әтирапларын  самолёт жәрдеминде дәрилеп, сол дөгеректе жасап атырған халықтың ал­ғысына миясар болдық.

— Республикамыз тур­ғынлары егислик жерлериндеги зыянкестен қутылыў ушын қандай әмеллерди қолланыўы керек?

— Ҳәзирги ўақытта Нөкис қаласында 32645 хожалық жер участкаларына ийе болып, оларда жәми егислик жерлердиң майданы 1857 гектарды қурайды. Соның 1,0 мың гектар жерине палыз өнимлери егиледи Ал, қалған жерлеринде 202,8 соның мың түп ҳәр қыйлы мийўе ағашлары бар. Егер ҳәр бир түп орташа  30-50 килограммнан мийўе берсе, бул 8112 тонна өнимди қурайды. Әлбетте, бул  мәмлекетимизде азық-аўқат қәўипсизлигин тәми­йинлеўде салмақлы орынды ийелейди. Сол себепли усы егин майданларын, мийўе тереклерди зыянкес ҳәм кеселликлерден, жабайы шөп­лерден қорғаў мәселесине үлкен итибар берилмекте. Бул бағдарда бағманшылық ҳәм дийқаншылықты өзи­ниң сүйикли кәсибине айландырған үлгили хожалықларымыз бар. Атап айт­қанда, «Қос булақ» мәкан пуқаралар жыйыны турғыны Фархад Бабаназаров үй алдындағы егислик жеринен ҳәр жылы 1,5 тоннаға жақын алма, 4 тоннаға жақын алмурт, 3 тоннаға жақын жүзим, 4 тоннаға жақын палыз өнимлери ҳәм басқа да мийўелерден мол зүрәәт топлап атырғанын айтып өтиўимиз орынлы. Тилекке қарсы, бундай хожалықлар онша көп емес. Сонлықтан республикамыздың басқа турғынлары да усындай инсанлардың ийгиликли ислеринен үлги алса мақсетке муўапық болар еди.

Биринши гезекте, пуқараларымыздан жерден пайдаланғанда өсимликлерди зыянкес ҳәм кеселликлерден, жабайы шөплерден қорғаў мәселесине итибар менен қараў талап етиледи. Бул бойынша мәкан пуқаралар жыйынларында ушырасыўлар шөлкемлестирип, пуқараларымыз арасында егислик жерлеринен нәтийжели пайдаланыў, өсимликлерди кеселликлерден қорғаўда оқыў семинарлар өткерип, кеңнен үгит-нәсият жумысларын алып барыўымыз зәрүр. Және айтып өтетуғын нәрсе, ҳәр жылы май айына келип өсимликлерди жапырақ шырынжасы басып, терек ҳәм мийўе ағашларының жапырақлары жылтырап баслайды. Көп­шилик ўақытлары пуқараларымыз тереклерин шырынжа басқаннан кейин мүрәжат етеди. Бул оғада кеш. Шырынжаның алдын алыўда ерте бәҳәрде тереклер бөртик жармай турып, түски мәҳәлде «Агровиталь» ҳәм «Конфидор» дәрилеринен 10 грамм және «Нетор» порошогын 10 литр суўға араластырып себилиўи ти­йис. Биринши гезекте, ерик, қәрели, алма,  алмурт, шабдал, гүжим ҳәм орыс тереклер дәрилениўи керек. Екиншиден, ерик 80-90 процент гүлин төккеннен кейин, ал, үшиншиси болса, 7-8 күннен кейин себилиўи лазым. Сондай-ақ, алма қурты бизиң шараятта үш әўлад береди, биринши алма жаңа  шигиттей болып, түйнеклеген ўақытта, яғный, 15-20-май сәнелеринде мийўе үстине мәйек қойып баслайды. Оның алдын алыўда алма тереги 60 процент гүлин төгип болғаннан ке­йин арасы он күннен 10-11 мәрте дәри себилиўи керек болады.

Соның менен бирге, пуқараларымыз ҳәр жылы помидор, бурыш, баклажан нәллерин базардан сатып алып тигеди. Бул отырғы­зылған нәллер июльдиң ақыры ҳәм август айының орталарына барып жапырақлары бүрисип, қуўрап баслайды. Себеби,  бул кеселлик, зәң помидор кенеси (ржавый помидорный клещ) болып, ол ерте бәҳәрде ҳаўа райы салқын ўақытта билинбейди. Июль айының басына барып, ҳәр 5-6 күннен бир әўлад берип, геометриялық прогрессте көбейип кетеди. Нәтийжеде жапырақлар қуўрап баслайды. Сонлықтан бул зыянкеске қарсы алдын ала топыраққа, ал, кейин помидор, баклажан  ҳәм бурыш нәллерине  10-15 күннен бир мәрте 10 литр суўға «Селектин», «Абама» дәрилеринен 10-12 грамм қосып себилсе өзиниң жақсы нәтийжесин береди.

— Өзиңиз жақсы билесиз, 2017-жылы 90 процент жүзимлеримиз кеселликке шалынды. Буның алдын алыў ушын не ислеўимиз керек?

— Дурыс, сол жылы көп жүзимлер суў болып ағып кетти. Бул «Оидиум» деген кеселлик себепли жүз берди. Буның алдын алыў ушын жүзим толық мийўеге отырғаннан соң 10 литр суўға «Павлина», «Статус плюс» ҳәм «Металман» деген дәрилерди араластырып, 14-15 күннен 5 мәрте дәрилениўи керек. Жүзимдеги және бир кеселлик оның солқымларының шақада турып қақ болып қалыўы. Ол «Милдью» деген кеселлик болып табылады. Бул еки кеселликтиң алдын алыўда гүзде жүзимди көмгенде ҳәм ерте бәҳәрде ашқан ўақытта жақсылап алтын күкирт пенен шаңландырыўымыз керек болады. «Милдью» кеселлигине қарсы илаж жүзим толық мийўеге киргеннен кейин 10 литр суўға «Курзат» химикатынан 100 грамм араластырып, 2 мәрте дәрилениўи тийис. Сонда күтилген нәтийжеге ерисемиз.

Сондай-ақ, пуқараларымызға кеселликлерге шыдамлы «Мередес», «Капитанская», «Мускат чёрный», «Каттакорганский розовый» ҳәм тағы басқа да жүзим сорт­ларын егиўди усыныс етемиз. Солай екен, «кеселликти емлегеннен көре, оның алдын алған абзал» дегениндей, ҳәр бир исти алдын ала режелестирип, кеңесип ислесек, келтирилген зыянкеслердиң алдын алған боламыз. Ҳәр бир хожалық илажы болғанынша нәллерди үй шараятында туқымнан егип көгерт­кени мақул.

— Сәўбетимиз басында термит ҳәм басқа да жәнликлерге қарсы гүрес алып барыў менен де шуғылланамыз деп айтып өттиңиз. Өзиңизге мәлим, соңғы жыллары айырым пуқараларымыздың турақ жайлары термиттен  зыян көрмекте. Бул жәнликке қарсы қандай илаж көриўге болады? 

— Дурыс, кейинги ўақытлары термиттен зыян көрип атырған шаңарақлар саны жылдан-жылға артып бармақта. Буның баслы себеби, адамлар термитлер мәканына барып, сол жерлерге өзлериниң турақ жайларын қурмақта. Термитлер тарқалған майданларда алдын адамлар имаратларын  тикейтпестен бурын, ол жерде термитлерди жоқ етиўши кирпитикен, балпақ тышқан, жылан ҳәм басқа да қуслар көп еди. Сол себепли олар кең ен жаймаған. Ал, екинши жағынан олардың көбейиўи ушын азық-аўқат аз еди. Соң олар тар­қалған майданға адамлар турақ жай қурып баслағаннан кейин жоқарыда аты келтирилген ҳайўанлар (кирпитикен, балпақ тышқан, жылан ҳәм басқа да қуслар) көшип кетти. Сондай-ақ, турақ жайларда ағаш пайдаланғаны ушын оларға мол азықлық затты өзлеримиз апарып бердик. Нәтийжеде олардың тарқалыў майданы көбейип бармақта. Термит негизинде 1,5-3 метр тереңликте жасап көбейеди. Соның ушын оған қарсы гүрес алып барыў қыйын кешеди. Бирақ, тийисли илажлар көрилсе, термиттен 1-2 жылда дерлик 100 процент қутылыўға болады. Бул бағдарда үй ийелери кәрханамыздан тийисли мәсләҳәтлерин алып, 2-3 мәрте изинен қалмай дәрилесе, толық қутылыў мүм­киншилиги бар. Ал, кәрханамыз хызметкерлери тәрепинен дәриленсе 3-6 айға, айырым жағдайларда бир жылға де­йин жоқ болыўына кепиллик беремиз.

Әлбетте, пуқараларымыз атап өтилген әмеллерди толық орынласа, мийўе-палыз өнимлерди, сондай-ақ, турақ жай ҳәм басқа да имаратларды зыянкеслерден қорғаған боламыз.

 

СәўбетлескенАбдиқадир ОРАЗОВ,

арнаўлы  хабаршымыз.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF