Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 00:08:55, 21.04.2019
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

САҲЫПҚЫРАН  САЛТАНАТЫНЫҢ  СЫРЛАРЫ

Уллы ҳүкимдар, Саҳыпқыран бабамыз Әмир Темур үш континент ҳәм жети ықлым мәмлекетлериниң аймақларын өз ишине ал­ған үлкен салтанатты қурыў бахтына миясар болған тул­ға болып табылады.

Дүнья тарийхшыларының басым көпшилигиниң бир аўыздан тән алғанындай, Әмир Темур әжайып сәркарда, талантлы мәмлекетлик ғайраткер бол­ған.

Саҳыпқыран мәмлекетти басқарыўда өз дәўириниң ең алдынғы ҳәм жетилискен усылды жаратқан. Буған ерисиў ушын болса кең көлемли реформаларды әмелге асырған. Реформалар дәслеп Мавереннахрда, соң Әмир Темур ийелеген барлық аймақларда нызам үстинлигин тәмийинлеўден басланған. Соны айрықша атап өтиў керек, дүньяның ҳеш мәмлекетинде еле Конс­титуция қабыл етилмеген бир дәўирде Саҳып­қыран елинде нызамлар жыйнағы ­ «Түзиклер» жаратылған болып, оған қатаң әмел етилер еди.

Ҳақыйқатында да, нызам үстинлиги тәмийинленгенлиги себепли Орайлық Азия, Мессопотамия, Киши Азия, Кавказ, Иран, Аўғанстан, Ҳиндстан ҳәм Қубла-Шығыс Европаның үлкен аймағын өз ишине алған ири салтанатты бары-жоғы жети ўәзир биймәлел бас­қарған. Бул ўәзирлердиң жумыс алып барыў усыллары төмендегилерден ибарат бол­ған:

Биринши ўәзир мәмлекет ҳәм пуқаралар ўәзири есапланып, оның ҳуқықлары әдеўир жоқары болған. Ол мәмлекеттеги әҳмийетли ислер, күнделикли машқала, ишки жумысларды басқарған. Ўәлаятлардан алын­ған зүрәәт, салықларды жыйнаў, бөлистириў менен шуғылланған. Халықтың жағдайы, руўхыяты, елдиң абаданшылығы, қазнаның қалай тәртипке салынып атырғаны ҳаққында ҳүкимдарды хабардар етип турған.

Екинши ўәзир әскерий ўәзир есапланған ҳәм тий­карғы ўазыйпасы бек ҳәм нөкерлерге берилетуғын айлық, саўғалар, әскерлер тәмийнаты менен шуғылланыўдан ибарат болған.

Үшинши ўәзир қайтыс болған яки урыслар себепли қашып кеткен адамларға тийисли ийесиз мал-мүлк, саўдагерлерден жыйналған дәраматларды аманат тәризинде сақлаған. Ийесиз мал-мүлкти мийрасхорларға тапсырыў жумысларын орынлаған. Сондай-ақ, мәмлекет шарўасынан хабардар болыў, жайлаўларды бөлистириў де усы ўәзирдиң жуўапкершилигинде болған.

Төртинши ўәзир салтанаттың барлық ислерин жүргизиўши ­ қадағалаўшы-ревизор шахс болып, тий­карғы ўазыйпасы мәмлекетке тийисли барлық мәкемелердиң кирис-шығысы, мәмлекет қазнасынан сарпланған қәрежетлерди есапқа алып барыўдан ибарат болған.

Қалған үш ўәзир шегаралар ҳәм қол астындағы мәмлекетлерге байланыслы қаржы мәселелери менен шуғылланған.

Тарийхтан мәлим, Әмир Темур қол астындағы үлкен аймақларды улысларға бөлип басқарған. Мавереннахрдан басқа барлық аймақлар төрт улысқа бөлинип, олар Саҳыпқыранның улары: әмирзадалар Жәҳәнгир, Омаршайх, Мираншах ҳәм Шахрух мырзаларға берилген. Өз гезегинде, улыс ҳүкимдарлары орайға бойсына отырып, өзлерине тийисли аймақларды ўәлаятларға бөлип бас­қарған. Ҳәр бир улыста орайдағы сыяқлы дийўан деп аталыўшы басқарма болған ҳәм ол мәмлекетке тийисли барлық жумысларды әмелге асырған.

Салтанаттың ҳәр бир мәкемесинде кирис-шығыс ҳәм күнделик қәрежетлер хаткерлер тәрепинен жазып барылған. Олардың жумысын ўәзирлер қадағалап бар­ған. Өз гезегинде, барлық ўәзир дийўанбегиге бойсынған.

Әмир Темур халықтың жағдайынан, күн көрисинен хабардар болып турыўды өзиниң муқаддес миннети деп билген. Сонлықтан да өз салтанатында арызбеги лаўазымын енгизген. Арызбеги халықтың шағым-арзалары, мәмлекетте жүргизилип атырған абаданластырыў жумыслары, әҳмийетли ислердиң питкен-питпегенлиги ҳаққында тахт ийесин өз ўақтында хабардар етип тур­ған.

Саҳыпқыран мәмлекетти әдил басқарыў усылын жаратыў менен бир қатарда экономикалық бирликти тәмийинлеў мәселесине де айрықша итибар берген. Усы мақсетте пул ҳәм салық реформаларын өткерген. Әмир Темур салтанатында 1390-жылларда гүмис ақшалардың жаңа түри ­ аўырлығы оған шекем айланыста болған моңғол ханы Кепекхан тәрепинен шыға­рыл­ған 4 «Кепек» дирхамына тең теңгелер айланысқа түсирилген. Олардың аўырлығы 5,7-6,2 грамм әтирапында болған.

Жаңа пул бирликлериниң айланысқа шығарылыўы мәмлекетте товар-ақша айланысларының жақсыланыўында айрықша әҳмийетке ийе болған. Сондай-ақ, Саҳыпқыран салықлардың жәмийет турмысында әҳмийетли орын тутатуғынын, ақылға муўапық жүргизилген салық сиясатының раўажланыўға хызмет ететуғынын ҳәм керисинше, надурыс жүргизилген салық сиясатының мәмлекетти дағдарысқа алып келетуғынын терең сезинген. Сонлықтан да сарай хызметкерлерине халықтан салық өндириўде оларды аўыр жағдайға түсириўден, мәмлекетти ҳәлсизлендириўден сақланыў зәрүрлигин удайы тапсырып барған. Оның пикиринше, халықты қыйнаў мәмлекет қазнасының кәмбағалласыўына, қазнаның кемейиўи болса армияның тарқалып кетиўине себеп болады.

Соны да атап өтиў керек, Саҳыпқыран өз салтанатында халықты социаллық қорғаў ислерине айрықша итибар берген. Дүнья тарийхындағы уллы сәркарда ҳәм ҳүкимдар бундай инсансүйиўшилик ҳәм дөретиўшилик ислерди Туран топырағынан тысқарыда да әмелге асырған. Қала берсе, Саҳыпқыран өзиниң уллы мәмлекетин дүзер екен, миллет айырыўшылыққа жол қоймаған. Миллети, дини ҳәм расасына қара­мастан, барлық пуқараларға бирдей мүнәсибетте болған. Оның сарайында ҳәм армия­сында түрли миллет ўәкиллери хызмет еткен.

Мине, булардың барлығы Әмир Темурдың ҳақыйқый ел басшысы, уллы ҳүкимдар болғанын тасты­йықлайды.

 

Баспасөз материаллары тийкарында ықшамлап таярлаған:

С.ЖАНИЕВ.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF