Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 11:41:56, 23.01.2019
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ТЕРМИНКОМ ҚАЙТА ЖУМЫС БАСЛАДЫ

Республикамызда терминология орайының зәрүрлиги ҳаққында көп ўақыттан берли пикирлер бар еди. Әсиресе, бүгинги глобалласыў жағдайында халқымыздың ана тилимизге болған мәдениятын, тилдиң тазалығын сақлаўда бул орайдың зәрүрлиги ҳақыйқатында да сезилер еди.

Дүнья жүзинде болып атырған илимий-техникалық жаңаланыўлар, халықлар арасындағы байланыслардың күшейиўи нәтийжесинде қарақалпақ тилине басқа тиллерден сөзлер көплеп кирип келмекте. Усыған байланыслы қарақалпақ тилиниң жәмийетлик-сиясий, илимий-техникалық, кәсиплик, жер-суў атамаларын тәртиплестириў, кәрхана-шөлкемлер, турмыс хызметин көрсетиў орынлары, көше-аймақлардағы атамалар, кәсипке байланыслы атамаларды қәлиплестириў, сөзликлерди баспадан шығарыў жумысларында методикалық басшылықты әмелге асырыў ўазыйпаларын муўапықластырыў ушын қандай да бир шөлкемниң дүзилиўи зәрүрлигин турмыстың өзи талап етти.

Жақында қарақалпақ тилине мәмлекетлик тил бийлиги берилген күн қарсаңында Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңеси жанынан республикалық терминология орайын шөлкемлестириў ҳаққында Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси Президиумының қарары қабылланды. Усы қарар ҳәм «Мәмлекетлик тил ҳаққында»ғы Қарақалпақстан Республикасы Нызамының 7-статьясына муўапық республикалық терминология орайы шөлкемлестирилди. Орайдың баслығы етип Қарақалпақ мәмлекетлик университети жанындағы филология илимлери бойынша илимий дәрежелер бериўши Илимий Кеңес баслығы, профессор Шамшетдийин Абдиназимов сайланды. Оның менен орайдың шөлкемлестирилиўи, атқаратуғын хызмети ҳәм алдағы ўазыйпалары ҳаққында сәўбетлестик.

­ Шамшетдийин Нажимович, республикамызда терминологиялық  орай көплеген усыныслар тийкарында дүзилди. Оның шөлкемлестириўшилик жумыслары ҳаққында айтып өтсеңиз...

­ Қарақалпақ тилиниң терминологиясын жетилистириў бойынша республикамызда бирқанша жумыслар алып барылып атыр. Деген менен, миллий терминлерди қолланыўда қарақалпақ тилиниң ишки мүмкиншиликлеринен ҳәм тил билиминиң жетискенликлеринен толық пайдаланыў дәрежеси қанаатландырмайды. Соның ушын Өзбекстан Республикасы Илимлер академиясы Қарақалпақстан бөлиминиң Қарақалпақ гуманитар илимлер илимий-изертлеў институты, Қарақалпақ мәмлекетлик университети, Нөкис мәмлекетлик педагогикалық институты илимпазлары тәрепинен берилген усыныс мақулланып, республикалық терминологиялық  орай дүзилди. Орайдың режеси, структурасы тастыйықланды. Орай қурамы баслық, үлкен илимий хызметкер ҳәм ис жүргизиўши (компьютер операторы), сондай-ақ, жәмийетлик басламада 8 бөлимге бириктирилген 20 ағзадан ибарат, Жәмийетлик-сиясий, ҳуқықый, экономика, санаат ҳәм аўыл хожалығы, филологиялық, гуманитар, анық, тәбийий пәнлер, мәлимлеме технологиялары терминлери бөлимлери шөлкемлестирилди. Деген менен, бул тек усы орай қурамындағы үш адамның ҳәм ағзаларының жумыс алып барыўы менен тилдиң тазалығына ерисиўимиз қыйын. Буған бәрше ғалаба халқымыз тилдиң тазалығын сақлаў, ана тилимизге болған ҳүрметти ҳәм мәдениятын арттырыў ар­қалы ерисиўимиз мүмкин. Ҳәр бир инсан ана тилимизге ҳүрмет сезими менен қатнас жасаса, тил мәдениятын сақласа ғана мақсетимизге ерисемиз.

­ Орайдың шөлкемлестирилиўи менен атқарылатуғын ўазыйпалар, алдағы режелер ҳаққында газета оқыўшыларына билдирип өтсеңиз...

­ Терминология орайы алдында турған ўазыйпалар көп. Жәмийеттиң раўажланыўы, елимизде алып барылып атырған кең көлемли реформалар қарақалпақ тилине тәсирин тийгизбей қоймайды.  Илим ҳәм техника жетискенликлери нәтийжесинде жаңа пайда болған түсиниклер, олардың атамалары тилимизге кирип келип атыр. Тилимизде сыңары бола тура басқа тиллерден кирип келген сөзлерди орынсыз қолланыў жағдайлары ушырасады. Бул жағдайлар тилимизде бар бол­ған сөзлердиң қолланыўдан шығып қалыўына, тилимиздиң шубарланыўына, тил мәдениятының төменлеўине алып келеди. Усы жағдайлардан келип шығып, орай алдына үлкен ўазыйпалар жүкленген.

Қарақалпақ тилиниң жәмийетлик-сиясий, социаллық-экономикалық, мәдений, илимий-техникалық, кәсиплик атамаларын тәртиплестириў, терминологиялық сөзликлерди баспаға таярлаў ҳәм шығарыў жумысларына илимий-методикалық басшылықты әмелге асырыў тийкарғы ўазыйпаларымыздан есапланады. Терминлерди анықлаў ҳәм тәртиплестириў, илимий тийкарланған терминлерди қарап шығып тасты­йықлаў, сондай-ақ, қарақалпақ тили терминлериниң электрон базасын дүзиўди мақсет етип алдық.

Жәмийетлик-сиясий, социаллық-экономикалық, аўыл хожалығы, илим ҳәм техника, мәденият тараўлары бойынша терминлерди терминологиялық сөзликлер түринде басып шығарыўға усыныслар таярлаў ҳәм тастыйықланған терминлердиң ғалаба хабар қуралларында, билимлендириў ҳәм мәденият мәкемелеринде, министрлик ҳәм шөлкемлерде избе-из енгизилиўин ҳәм қолланылыўын қадағалап барыў орай хызметкерлери алдындағы ўазыйпалар. Мәкеме, шөлкемлер ҳәм кәрханалар атамаларға байланыслы мәсләҳәтлер алыў ҳуқықына ийе.

Атамалардың әмелий пайдаланылыўы ҳәм қолланылыўының дурыслығын және тийкарлылығын анықлаў мақсетинде зәрүр жағдайларда қарақалпақ тилиниң терминологиясын дүзиў, жетилистириў ҳақ­қында усынысларды таярлаў ушын илимпазлар, ғалаба хабар қураллары, баспалар, сондай-ақ, минис­трлик, мәкеме, шөлкемлер менен қоспа мәжилислер, семинарлар, конференциялар өткериўди де жумыс режемиздиң баслы ўазыйпаларына белгилеп алдық.

Қарақалпақ тили қағыйдаларын турпайы түрде бузыўға жол қойылса, мәкеме, шөлкемлердиң жуўапкер хызметкерлерине шаралар көрилетуғынлығы белгилеп қойылған. Булар бойынша усыныслар бериў орай хызметкерлерине жүкленген. «Мәмлекетлик тил ҳаққында»ғы ҳәм «Латын жазыўына тийкарланған қарақалпақ әлипбесин енгизиў ҳаққында»ғы Қарақалпақстан Республикасы Нызамлары, ҳүкиметлик қарарлардың орынланыўы үстинен қадағалап барыў ­ орай хызметкерлериниң ўазыйпасы есапланады.

Ҳәрқандай халықтың тили олардың өзлигин белгилейди. Республикамызда жасайтуғын ҳәр бир инсан өз ана тилине айрықша итибар менен қараўды өзлериниң ўазыйпасы деп билсе, тил мәдениятын сақлаўға инталы болса, әлбетте, мақсетимизге ерисемиз.

­ Мазмунлы сәўбетиңиз ушын рахмет!

 Гүрриңлескен:  Б.КАРАМАТДИНОВА.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF