Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 17:51:49, 02.07.2020
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

АЛЫМНЫҢ МӘРТЛИККЕ

ТОЛЫ ДӨРЕТИЎШИЛИК ЖОЛЫ

(Н.Дәўқараевтың 110 жыллығына)

Президентимиз Ислам Кәримов «Жоқары мәнаўият — жеңилмес күш» китабында «Жаратқанымыздың өзи ҳәр бир нәрсеге мәртлик көрсетиў имканиятын береди ҳәм саналы ой-пикир ийеси бол­ған инсанлар буннан ибрат алып жасайды» - деп атап көрсеткен еди.

Мине, усындай инсанлар қатарында Қарақалпақстан үлкесинде мазмунлы өмирди сүрип өткен атақлы алым Нәжим Дәўқараевтың ылайықлы орны бар.

1905-жылы Қоңырат районында ири жер ийеси, қурғын исбилермен шаңарағында дүньяға келген Нәжим он тоғыз жас­қа дейин әкесиниң тәрбия­сында болып, медреседе билим алған. qowr-qowt-жылларда Қазақ халық билимлендириў институтының таярлық курсында оқып, соңынан Қоңырат округлик административлик бөлимде инспектор, Қарақалпақстан ўәлаятлық судында практикант болып ислеген.

1926-жылы Алма-Ата Қазақ халық билимлендириў инсититутына оқыўға кирип, оны 1930-жылы питкергеннен кейин Қостанай педтехникумында, Уральск педагогикалық институтында жумыс ислейди.

Бул жылларда алым туўылған журт сағынышы менен жасаған. Оның елге қайтыў бойынша бир неше мәрте Қарақалпақстан ҳүкиметине жазған хатлары жуўапсыз қалдырыл­ған, буның себеби оның социаллық келип шығысы жағдайлары менен тығыз байланыслы еди.

Өткен әсирдиң отызыншы жылларының басында латын жазыўына тийкарланған миллий тиллердеги сабақлықларды дүзиў ўазыйпалары белгиленеди. Бул ўазыйпаларды әмелге асырыў сол дәўирде сиясий дәрежедеги әҳмийетке ийе болған. Бирақ, үлкемизде жоқары билимли, маман кадрлардың жетиспеўине байланыслы мектеп оқыўшыларына арналған сабақлықларды жаратыў мүмкиншиликлери болмаған. Сол себепли Қарақалпақстан ҳүкимети Н.Дәўқараевты Қазақстаннан шақыртып алыўға мәжбүр болады.

1934-жылы Нәжим Дәўқараев Қарақалпақ­станға шақырып алынып, халық билимлендириў комиссариатында инструктор-методист лаўазымына жибериледи. Бул жерде ол қысқа мүддет ишинде онлаған сабақлық пенен хрес­томатияларды дүзиўге ҳәм баспадан шығарыў­ға ериседи. Нәтийжеде жергиликли ҳүкимет ағзаларының Нәжим Дәўқараев­қа болған исеними оянады. Жүзеге келген бундай исеним алымның жуўапкерли лаўазымларда ислеўине жол ашады. Атап айт­қанда, республикалық Мәденият басқармасының баслығы, Қарақалпақстан Жазыўшылар аўқамы бас­қармасының баслығы, Экономика ҳәм мәденият институтының директоры болып ислейди ҳәм Қарақалпақстан Жоқарғы Кеңесиниң депутатлығына сайланады.

Алымның өмири, дөретиўшилик жолы, мәмлекетлик хызметлери бо­йынша еске түсириўлерге келетуғын болсақ, бурын айтылмай келген тарийхый ўақыялар тек Өзбекистан өз ғәрезсизлигине ерискеннен кейин ғана кең жәмийетшилик арасында айтыла баслады.

Н.Дәўқараевтың ерликке толы жәмийетлик искерлиги менен дөретиўшилик жолы жаңа мазмунда сәўлелендирилди ҳәм оған ылайықлы әдил баҳа берилди. Бул тек ғана уллы алым ушын емес, ал, қарақалпақ әдебияттаныў илиминиң тиклениў жолы менен оның сол дәўирдеги раўажланыў басқышларына берилген дәслепки сиясий баҳа болып есапланады. Буның тийкарғы себеби — қарақалпақ әдебияттаныў илиминиң тиклениўи ҳәм оның 40-50-жыллардағы раўажланыў жолы Н.Дәўқараевқа байланыслы еди. Бул ўақытта ол соңғы пикир таласлары менен қурамалы мәселелерди тыянақлы таллаўшы, пайда болған жаңа қубылысларды дурыс аңлаўшы ҳәм оған дәл баҳа бере алыўшы шахс болып жетилисиўи арқасында қарақалпақ әдебияттаныў илимий мектебин жаратыўға ерисе алды.

Қарақалпақ әдебияттаныў илими бойынша дүзилген туңғыш илимий мектеп республикамыз тарийхында ең ири сиясий ўақыялар қатарынан орын алды. Себеби, усы жәмәәттиң күши менен миллий әдебиятымыз бенен тилимиз тикленди, қарақалпақ әдебияты бо­йынша кең көлемде, түрли жанрлар бойынша изертлеў жумыслары қолға алынды. Бийбаҳа аўызеки дөретпелердиң ҳасыл дүрданалары есапланған дәстанларды, халық қосықлары, ертеклери, нақыл-мақаллары системаластырылды ҳәм олар классификацияланды. Машақатлы мийнетлердиң дәслепки илимий жуўмақлары алынып, баспадан шығарылды ҳәм олар кең жәмийетшиликте үлкен тәсир оятты.

Дүзилген жас илимий мектеп халқымыздың сөз шеберлериниң шығармаларын да нәзерде шетте қалдырмастан, олардың дөретиўшилиги бойынша кең көлемли изертлеў жумысларын жүргизип, алын­ған илимий жуўмақлар тийкарында Бердақ, Әжинияз, Өтеш, Омар, Аяпберген сыяқлы ша­йырлардың дөретиўшилигин илимий айланысқа түсирди. Кейин ала олардың шығармалары баспадан шығарылып, жәми­йетшиликке инам етилди. Сондай-ақ, олар тийкарында туңғыш мәрте қарақалпақ әдебияты сабақлығы дүзилди.

Бирақ, жаңа тикленген илимий мектептиң дөретиўшилик жолы бир тегис алға қарай илгерилей бермеген. Буның тийкарғы себеби — сол дәўирдеги идеологияға муўапық қарақалпақ классик ша­йырларының әдебияттағы тутқан орны, бурынғы аўқамда жасаўшы көп миллетли әдебиятлар сыяқлы, олардың социаллық келип шығыў жағдайлары менен тығыз байланыста үйренилгенлигинде еди.

Кеңес дүзиминдеги миллий әдебиятлардың мазмуны социалистлик, ал, формасы бойынша миллий бағдарда дүзилиўи керек деген қағыйда орнатылып, аўқамдағы бәрше миллий әдебиятларды сапластырыў қызыл империяның узақ жылларды өз ишине алыўшы жасырын стратегиялық бағдары сыпатында белгиленген еди.

Бул қағыйданың түп-тамырында нелер жатқанын Нәжим Дәўқараев жақсы түсинген еди. Өз гезегинде, алымның бундай жасырын нийетлерди түсингенлигин сезип үлгерген келгинди сиясатшылар оннан пайдалана алмайтуғынына көзи жеткен.

Әлбетте, бундай түрдеги сиясий буйыртпаларды орынлаў көп миллетли әдебияттаныў илиминиң басында турған ҳәм идеялық  жақтан басқарыўға қолайсыз болған ири тулғаларды сапластырыў арқалы әмелге асырылыўы мүмкин еди. Бундай ири шахслар қатарында Н.Дәўқараевты да қарақалпақ әдебияттаныў илиминиң сахнасынан шетлетиў мәселеси күн тәртибинде орайлық орынды ийеледи.

Егер Нәжим Дәўқараев жаслық дәўиринде байдың баласы деп қуўдалан­ған болса,  енди оған сол дәўирдеги ең бир қорқынышлы болған «буржуа­зиялық миллетшиликти тарқатыўшы» деген сиясий айып қойылады. Буннан кейин оны қуўдалаў мапазы кең көлемде ҳәўиж ала баслайды.

«Советская Каракалпакия» газетасының 1952-жыл 2-марттағы санында И.Ефимовтың «Идеоло­гиялық бузықлықтан ибарат брошюра» деген мақаласында Н.Дәўқараевтың «Бердақ шайыр»  атлы китабы өткир сынға алынды. Бул мақалада алымның Бердақ шығармаларына дурыс баҳа бере алмағанлығы ҳаққындағы пикирлер орайлық орынды тутты. Атап айтқанда, китаптағы панисламизм идея­ларының сәўлелендирилгенлиги ҳаққындағы қатарлар аяўсыз сынға алынды. Ал, Бердақтың халықшыллығы, гуманизми, демократ шайыр екенлиги ҳаққындағы пазыйлетлери миллий әдебиятымыздың душпанлары тәрепинен мойынланбады. Буннан басқа, талантлы сөз шеберлери болған Қасым Әўезов ҳәм Избасар Фазыловлардың шығармаларына надурыс баҳа бергенлиги ҳәм олардың дөретиўшилик портретин сабақлықларға киргизгенлиги де сиясий қәте сыпатында баҳаланды.

Н.Дәўқараевтың атына билдирилген бундай түрдеги айыплаўлар Д.Соничев, И.Ефимов, О.Фецина сыяқлы «келгинди» сыншысымақ авторлардың «Правда Востока» газетасында жәрияланған мақалаларында да сөз етилди. Олар алымның мийнетлеринен я теориялық, я методологиялық қәтелерди таба алмаған. Бундай қәтелердиң табылыўы мүмкин де емес еди. Себеби, жоқарыда аты аталған сыншысымақлардың бирде-биреўиниң қарақалпақ тили менен әдебиятынан хабары улыўма жоқ еди. Оларға ишимизден шыққан душпанлар менен базы бир ҳәмелпараз сатқынлар дөҳметли сын материалларды таярлап берип отырған. Әлбетте, «арнаўлы» буйыртпа түриндеги айыплаўлар тек ғана газета-журналларда жәрия­ланған мақалалар менен шекленип қалған жоқ.

«Буржуазиялық идеологияның тарқатыўшысы» деген сиясий айыплаў экономика ҳәм мәденият институтының басланғыш партия шөлкеминде, Нөкис қалалық партия комитетинде, ўәлаятлық комитеттиң мәжилислеринде үзликсиз түрде додаланып барылған. Жыйналыслардың дерлик ҳәммесинде уллы устазға ҳәр қыйлы жала ҳәм «дөҳмет таслары» ылақтырылады.

Деген менен, қарақалпақ әдебиятының туңғыш жулдызын илим майданынан шығарып жибериў аңсат болмады. Сиясий қуўдалаўлар бир ярым жылға дейин даўам етеди. Әлбетте, жүзеге келген бундай көринистеги ши­йеленискен ҳәм узақ ўақыт даўам еткен ўақыялар Н.Дәўқараевтың денсаўлығына тәсир етпей қоймады. 1953-жылы июльде уллы алым, өз елиниң патриоты, әдиўли устаз узақ даўам еткен кеселликтен кейин 48 жасында дүньядан өтти. Н.Дәўқараевтың биймезгил өлими қарақалпақ әдебияттаныў илими тарийхындағы ең үлкен жоғалтыў болды.

Тоталитаризм дәўириндеги қарақалпақ әдебияттаныў илиминиң раўажланыў тарийхына нәзер салар екенбиз, оның өзине тән тәбийий ямаса нызамлы раўажланыў жолына емес, ал, қандай да бир жасалма түрге түскенин көремиз. Жүзеге келген бундай сиясий жағдай миллий әдебияттаныў илиминиң раўажланыў жолына кери тәсир жасаған.

Деген менен Н.Дәўқараевтың илимий дөретиўшилик жолы изсиз кетпеди. Илимпаздың елимиз, халқымыз ушын ислеген бәрше хызметлерине нәзер салар екенбиз, оның илимий қызығыўшылығы оғада кең болғанының гүўасы боламыз. Атап айт­қанда, ол тарийх, тил, әдебият, драматургия, халық билимлендириў ҳәм мәденият тараўларында минсиз хызмет еткен ҳәм оларға өзиниң саналы өмирин бағышлаған.

Қарақалпақ илиминиң туңғыш жулдызының мийнет жолы  репрессия, қуўдалаўлар, ашлық ҳәм урыс жылларына туўра келген. Бирақ, бундай қыйыншылықларға қарамастан, тайғақ кешиўлерден өтип, өз елине мәңгилик мийрасларын қалдырып кетти.

Республикамыз ҳүкимети ҳәм жәмийетшилиги бул уллы алымның исмин мәңгилестириў бойынша бир қатар тийисли илажларды әмелге асырды. Оның көркем шығармалары, әдебий ҳәм илимий мийнетлериниң толық жыйнағы баспаға таярланып, 1, 2, 3-томлары басылып шығып, китап оқыўшыларына саўға етилди.

Жуўмақлап айтқанда, Нәжим Дәўқараев XX әсир қарақалпақ әдебиятында айрықша орын ийелеген уллы тулға болып қалды ҳәм оның қәлеминен дөреген мийнетлер миллий әдебиятымыздың алтын қорынан ылайықлы орын ийеледи.

Н.АЙЫМБЕТОВ,

профессор, ӨзР Илимлер академиясы Қарақалпақстан бөлими президиумының баслығы.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF