Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 17:59:28, 18.12.2018
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ЖАЛМАЎЫЗ, МӘСТАН «МОМО» 

ПЕРЗЕНТЛЕРИҢИЗДИҢ  УЯЛЫ ТЕЛЕФОНЫНА НӘЗЕР ТАСЛАЎДЫ УМЫТПАҢ!

Заманагөй мәлимлеме технология­лары раўажланған әсирде жасап, бурын­ғы дәўирлерге салыстырғанда жедел илгериледик. Уялы телефонлар ата-аналар, перзентлер, қулласы, бәршеге қарым-қатнас жасаўда биймиллет хызмет етип атыр.

Бирақ, ғәрезли нийет­теги кимселер телефон жәрдеминде жас өспиримлердиң санасын уўлаўшы ойынларды ойлап таўып атырғанын ядымыздан шығармаўды талап етпекте. Өткен жылы «Көк кит» атамасындағы апатшылыққа жетелеўши ойын пүткил жер жүзине қәўипли эпидемия сыяқлы тарқалғаны, оның унамсыз тәсирине түскен көплеп жас өспиримлер «бийтаныс ўәлий»диң сөзлерине ерип, «ҳәр муқамға жорғалап», ақыры өз жанына қаслық етиўге барғанынан хабардар болсаңыз керек. Бул қәўипли ойынның толқынлары бизиң елимизге де жетип келген еди. Лекин, ҳуқық қорғаў уйымларының сергеклиги ҳәм қырағылығы нәтийжесинде «Көк кит» ҳүжимине дуўшар болған жаслар анықланып, тийисли шаралар көрилди. Мәлим болыўынша, қәўипли ойынды россиялы 1995-жылы туўыл­ған Филипп Будейкин ойлап тапқан. Ашынарлысы, жер жүзинде 2016-2017-жыллары усы ойын тәсирине түскен 130 жас өспирим өз өмирине жаны қаслық еткен. Ф.Будейкин усы «кәраматы» себепли суд шешими менен 3 жыл 4 ай мүддетке азатлықтан айрылған ҳәм жазаны колонияда өткериўи белгиленген.

Қәўипли ойынның тамырына балта урылды деген пайытта бүгинги күнде тағы бир «вирус» қәўип туўдырмақта. Бул ойынның аты ­ «МОМО»!

ДӘСЛЕПКИ  ҚУРБАНЛАР МӘЛИМ

Интернетте тарқалған мағлыўматларға қарағанда, Whats App мессенджери арқалы тарқалып атырған «Момо» ойыны бир неше мәмлекетлерди қамтып алмақта. Бир қатар мәмлекетлердиң ҳуқық қорғаў уйымлары бул ҳаққында пуқараларды ескерт­пекте. Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласында 12 жасар қыздың өз жанына қаслық еткени, көп ўақыт өтпей Испанияда усындай ўақыя тәкирарланғаны, усы ойынның адам руўхыятына унамсыз тәсири ҳаққында бас қатырыў кереклиги тилге алынды. Қайғылы ҳәдийсеге дус болған жаслардың исин алып барған полицияшылар телефонларда «МОМО» ойыны барлығын анықлаған.

СӨЗ БАСЫ ­ СӘЛЕМ, КЕЙИН...

«Момо»ны виртуал вирус деўшилер де жоқ емес. Себеби, оның шақырықлары сизге танысларыңыздың телефоны яки мессенджеринен келиўи мүмкин. Усынысты ашыў яки жуўап қайтарыў арқалы биймәни ойынға қосылыўыңыз итималы жоқ емес.

Әне соңынан «бийтанысыңыз» сиз туўралы ҳәмме нәрсени билетуғынын даўа етеди. Атыңды, қайсы мәмлекет ямаса қала, районда жасайтуғыныңызды «табады». Сизге түрли қорқынышлы сүўретлер, видео-роликлер, ҳәрқыйлы анық емес ҳаўазлар жөнетеди. Сизден қайта-қайта қоңыраў етиўиңизди сорайды. Телефон еткениңиз бенен дурыслап сөйлесе алмайсыз. Түрли шаўқым, бақырыс, түсиниксиз ҳаўазларды еситесиз.

Буннан кейин сиз туўралы мағлыўматлар (туўылған жылыңыз, шаңарақ ағзаларыңыз, фотосүўретлериңиз) ды жибереди.

Сиз де «Сырлы кимсе мен туўралы ҳәмме нәрсени биледи екен» деген пикир пайда етиўге урынары анық. Неге дегенде, өзиңиз туўралы мағлыўматларды, оннан еситкен ҳәр бир адам сергек тартады.

Бүгинги заманагөй программалар жәрдеминде интернет арқалы сиз бенен жазысып атырған бийтаныс адамның қай жерде отырғанын билиў оншелли қыйын емес. Сүўретиңиз, телефон номериңиз, қызығыўшылығыңызды, интернет тармақларындағы жеке бетинен, WI-FI яки интернет провайдери арқалы табыўы мүмкин. «МОМО» оның тәсирине түскениңизди сезсе, дәрҳал сескендириўге түседи. «Сени өлим күтпекте!», «Сен жақында өлесең!», «Жақынларыңнан айрыласаң!», «Сен ғарғысқа ушырайсаң!» ҳ.т.б. Қулласы, әжептә­ўир минезли сәўбетлесиңиз, ақыр ақыбетинде жақынларыңыздың өмирин сақлап қалыў, оларға зыян тийгизбеў есесине, сизиң жаныңызды сорайды.

«МОМО», СЕН КИМСЕҢ!

Әдетте, «Момо»ның профилинен келетуғын хабарлардың «аватарка»сында көзлери тасырайған, шашларына тарақ тиймегенликтен уйпа-жуйпа, ярым жалаңаш албаслының сүўрети турады. Мағлыўматларға қарағанда, усы келбет япон мүшиншиси Мидори Хаясидиң ҳәйкеллери үлгисинде таратылған. Бирақ, буның ойынға ҳеш­қандай байланысы жоқ.

Әлбетте, өзине исенген, ақыл-еси пүтин, ержеткенлер буның жеркенишли ойын екенлигин билип, қол силтеўи бар гәп. Жаман айтпай, жақсы жоқ дегендей, «Момо»ның қурсаўына мыңлаған адамлар арасынан руўхый жақтан әззи, ерки бослар, исениўши балалар түсип қалыўы, ең жаманы олар, алдаў гәпке кирип, өз жанларына қаслық етиўине қәўип жоқ деп ҳеш ким кепиллик бере алмайды.

Көпшилик пайдаланыўшылар, «Момо» жүдә күшли программа дүзиўшилер тәрепинен ислеп шығылған «бот» десе, айырымлар оны өтирик пайдаланыўшы «фейк», базылар интернетте тарқалған «вирус» деп атамақта.

Ал, басқа уқсатыўларда бул ойынның басында Филипп Будейкин сыяқлы руўхый жақтан наўқас «кәраматлы ўәлийлер» турғанлығын болжайды. Ақылға сәйкес келмейтуғын ойынның ойлап табыўшылары ҳәм үгит-нәсиятшыларын нийети дүзиў адамлар деп болмайды.   

Олар, я ақылынан азған яки саналы адамлар бола турып, өсип киятырған жас әўладты үмитсизликке, түскинликке, ақырында жар жағасына жетелеўге шақырыўшылар саналады. Бийгүна жаслардың өмирине көз алайттыр­ған бундай жаўызларды инсан деўге тилиң бармайды.

«САҚЛАНСАҢ  САҚЛАРМАН ДЕГЕН»

Жақында, Ташкент қалалық Ишки ислер бас басқармасының сайтында бул ойын туўралы материал жәрияланды. Онда, усы «ойын»ның мазмуны ҳаққында қысқаша түсиндирилип, бундай «шақырыў»ларға исенбеўге тоқтап өтилди.

«Ҳүрметли ата-аналар, әзиз балалар! Абайлы болың! Интернет тармағында пайдалы мағлыўматлар менен бирге ғәрезли нийетлерде жаратылған ресурслар жоқ емес. Егер, мессенджериңиздеги контактлериңиз арасында «Момо» пайда болса, дәрҳал блоклап қойыўды умытпаң!» делинеди усы билдириўде.

Негизинде, логикалық жақтан ойлап көрилсе, бул ойыннан қорқатуғын нәрсениң өзи жоқ. Ҳуқықый ҳәм диний түсиниги жетерли адамлар «Момо», «Көк кит»ке усаған ойынлардан қорықпайды. Әўеле, биреўдиң өмирине қастыянлық етиў — аўыр жынаят. Оның ушын тийисли тәртипте жуўап бериледи.

Солай екен, ҳеш кимге азарсыз, биреўге зыяны тиймейтуғын жас өспиримлердиң өмирине ким қастыянлық етиўи мүмкин. Аспанымыз ашық, тынышлық ҳүким сүрген мәмлекетте жасап атырмыз. Жасларымыз мәмлекетимиздиң ғамқорлығында. Өз хызметин қырағылық  пенен атқарып атырған ҳуқық қорғаў уйымлары хызметкерлери ғәрезли нийеттегилердиң ойлап тапқан унамсыз, жат иллетли   «ойын»лардың пәлек жайыўына жол қоймайтуғынына исенимимиз кәмил.

Жасларымыздың кеўлине ҳешким тийкарсыз «қорқыў» туқымын себе алмайды. Солай да болса, сергек, қырағы болайық, әзизлер!

 

Баспасөз материалларынан ықшамлап таярлаған:

Қонысбай РЕЙМОВ.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF