Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 17:44:08, 18.12.2018
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ФОЛЬКЛОРЫМЫЗДЫҢ ЖАНКҮЙЕРИ

Ҳәр бир халық өзиниң атын дүньяға танытқысы келеди. Ҳүрметли Президентимиз Ш.Мирзиёев ата-бабаларымыз дөреткен миллий мийрасымызды дүньяға танытыў бойынша берип отырған көрсетпелери халқымыз алдына уллы ўазыйпаларды қояды.

Бул көрсетпелер өзимизди, халқымызды, тарийхый естеликлеримизди, миллий байлығымызды дүнья жәмийетшилигине алып шығыўға бағдар береди.

Егер, сиз дүнья картасында атыңызды сақлап, өзиңниң ким екениңди танытқың келсе, әлбетте, дүньяға өзиңниң руўхыңды жырлаған шығармаларды басқа тиллерге аўдарыўдан баслаўыңыз керек. Бизге ата-бабамыз қаншадан-қанша миллий байлықты таслап кетти. Усы байлықлар турғанда сен дүньяға белгили боласаң, ҳеш кимнен кем болмайсаң, деп көрсеткениндей, сол байлықлар бизге бәрқулла қуўат береди.

Бул мәселеде мениң ядыма бирден қарақалпақ дәстанлары ҳәм жыраўларын дүньяға танытыўда жигерли хызмет еткен немис илимпазы Карл Райхл түседи. Ол, ҳеш кимнен көрсетпе алмай, өзиниң жеке қызығыўшылығы менен қарақалпақларды картадан, тарийхый китаплардан, энциклопе­диялардан излеп таўып, қарақалпақ жыраўшылық өнери ХХ әсирдеги ең қызығарлы мағлыўмат екенлигин түсинип, Қарақалпақстанға излеп келген ҳәм изертлеген бул илимпазды мақтаныш етип, ҳүрметлеўимиз керек. Ол, қарақалпақ жыраўларына неге соншама қызыққан! Әлбетте, ол дүнья көлеминде қарақалпақ жыраўларындай жыршылардың қаншасын биледи, бирақ, солардың ишинде қарақалпақ жыраўы оны айрықша қызықтырған еди.

Картинки по запросу karl rayxl

Халқымызға белгили илимпаз Карл Райхл быйыл 75 жаста. Соның ушын, бул мақала арқалы миннетдаршылық билдирип, оның хал­қымыз миллий мийрасларын үгит-нәсиятлаўдағы мийнетлерин газета оқыўшыларына таныстырыўды мақсет еттик.

К.Райхл ҳәзирги дәўирдеги дүньялық көлемдеги тюрколог, оның түркий халықларының эпосы жөниндеги мийнетлери англичан, швед, француз, түрк, рус ҳәм тағы бас­қа тиллерге аўдарыл­ған. Түркий халықларының фольклоры жөнинде Қытай, Түркия, Иерусалим, АҚШ, Ҳиндстан, Швеция, басқа да университетлерде лекция оқыған. «Алпамыс» дәстанын, қарақалпақ нақыл-мақалларын, түркмен ертеклерин, алтай, қырғыз фольклорын немис ҳәм англичан тилине аўдар­ған. Ол, дүньядағы түркий халықлардың дүнья халықлары фольклоры менен байланысын изертлеўге қызығып, буларды аўдарыў арқалы түркий халықлары фольклорын жәҳәнге танытыўда үлкен хызмет етти.

Ол, биринши мәрте бизиң республикамызға 1981-жылы келген еди. Герман-Кеңес аўқам илимий бирге ислесиўиниң ағзасы ретинде Ташкентке, соңынан Нөкиске қарақалпақ жыраўын излеп келди. Бул жерде ол өзбек ҳәм қарақалпақ дәстанларын изертлеўши атақлы илимпазлар Төре Мырза ҳәм Қабыл Мақсетов, қарақалпақ жыраўы Жумабай Базаров пенен танысты. Жумабай жыраўдан «Едиге» дәстанының толық вариантын, басқа терме-тол­ғаўларды жазып алды. 2007-жылы Финляндия Илимлер академиясының баспасында «Едиге» дәстанының Жумабай жыраў Базаровтан жазып алған вариантының қарақалпақшасы және англичан тилиндеги аўдармасы, аудио көширмеси менен Хельсинкиде баспадан шығарды («Edige — a Karakalpak Oral Eric»). Тарийхта биринши мәрте қарақалпақ жыраўына қызыққан европалы илимпаз Карл Райхл өзине дейинги илимпазлардан пүткиллей басқаша көзқараста еди. Бурын ҳеш ким ислей алмаған исти жарыққа шығарды. Ол, жыраў репертуарындағы бир дәстанды толығы менен аудиокассетаға түсирди. Бул қарақалпақ фольклористика илиминде биринши мәрте иске асты! Ол, дүнья фольк­лористлери ишинде биринши болып жыраўдың қалай атқарғанын және жыраўдың аўызеки атқарыў усылына илимий баҳа берди. Бурын дәстанның текстин ғана изертлеп келдик. Ал, дәстанды атқарған жыраўдың аўызеки атқарыў өнерине илимий баҳа берген, оны илим дәрежесине көтерип изертлеген илимпаз Карл Райхл еди. Ол, өзиниң экспериментин қарақалпақ жыраўы бойынша өткерди. Өзбек, қазақ, қарақалпақ, қырғыз, түркмен, уйғыр халық дәстанлары, оның атқарыўшылары жөниндеги изертлеў жумыслары дүнья тюркология илиминде жоқары баҳаланады, бул мийнетлери бирнеше баспаларда басылды.

Карл Райхл көп жыллық изертлеўлериниң нәтийжесин «Turkec Oral Eric Poetry: Traditions, Forms, Poetic Structure» монографиясында жәриялады ҳәм 1992-жылы англичан тилинде «Гарланд Паблишинг» баспасында Нью-Йоркте, Лондонда басылып шықты. «Тюркский эпос — традиции, формы, поэтическая структура» деген ат пенен 2008-жылы Россия Илимлер академиясының баспасы Москвадағы «Шығыс фольклоры ҳәм мифологиясын изертлеў» серия­сында В.Трейстердиң аўдармасында, Д.А.Функаның редакциялаўында баспадан шықты. Буннан соң оның усы мийнети Измирдеги Эгей университетиниң докторы Метин Экичи тәрепинен түрк тилине аўдарылып, Анкарада баспадан шықты. Көрип отырғанымыздай, илимпаздың мийнети дүнья илиминде салмақлы болып, фольклористика илиминде жоқары баҳа алмақта. Мийнеттиң барлығы дерлик қарақалпақлардың тарийхы, фольклоры,  эпослары, жыраўлары ҳаққында жазылған. Бул мийнетлери арқалы ол қарақалпақ фольклорын дүньяға таныстырды.

Ол, қәнигелиги бойынша Бонн университетиниң Анг­лис­тика, Американистика, Кельтология Институтының орта әсир әдебияты ҳәм тарийхый тил билими профессоры болып ислеген. Карл Райхл доктор, профессор, Бонн университетиниң Орайлық Азияны изертлеў бойынша Арнаўлы Бирлик Изертлеўдиң ағзасы, 1995-жылдан Қарақалпақ мәмлекетлик университетиниң ҳүрметли профессоры болды. 1999-жылдан Арқа Рейн-Вестфалии Академиясының ағзасы. Гарвард университетинде, Париждеги Жоқары илим-изертлеўдиң практикалық мектебинде, Иерусалимдеги Еврей университетинде арнаўлы шақырыў менен лекция оқып турады. Ол, қызығыўшылығы менен түркий халықлары, парсы, араб тилин үйренип алған.

Карл Райхл қарақалпақ жыраўының атқарыў техникасында үлкен илимий сыр барлығын, ондағы өзгешеликлерге илимий баҳа берип, қарақалпақ жыраўының дүнья эпос атқарыўшыларының арасында орнын белгилеп берди. Ол, әсирдиң басында Европаны жаўлап алған Атилланың патша сарайында түркий тилдиң мәмлекетлик тил болғанлығын, жыраўлар атқарғанлығын келтирип, жыраўларға сол дәўирде үлкен кеўил бөлингенлигин билдиреди. Бул бизиң тюрколог илимпазларымыздың түркий жазыўын Орхон-Енисейден, жыраўшылықты изертлеў Х әсирде жазып алынған «Китаби дедем Қорқыт» естелигинен баслаў кереклигине ой таслайды.

Карл Райхлдың түркий халықлар эпикалық поэ­зиясының өзегин қазақ, қарақалпақ, қырғыз эпикалық  дәстүри қурайды, деген пикири бизиң ушын баҳалы. Илимпазды, әсиресе, қарақалпақ жыраўының тамақтан қырып гүркиреген даўысы менен атқарыў дәстүри қызықтырды. Бул Орайлық Азия түркий халықлары, Тува, Алтай, Монголия, Калмыкияда сақланған ҳәм халықлардың географиялық аймақларына қарай отырып, дини (ислам, хрис­тиан, ламаизм, шаманизм, будда), тили, тарийхый шығысының ҳәр түрлилиги, халықлар ортасында дәстүрдиң жасаўында этногенетикалық, тарийхый, диний факторлар ғана емес, географиялық жасаған аймағына байланыслығы илимпазды қызықтырады. Оның изертлеўлериниң дүнья тюркологиясы ушын баҳалы тәрепи, ол Батыс Европа, Америка, Россия ҳәм басқа да еллердиң тюркологларының, түркий тиллес халықлардың дөретиўшилигине берилген баҳасы менен қарақалпақ жыраўының репертуарын салыстырып баҳалайды, қарақалпақ жыраўы Европа фольклористикасының изертлеў принципи менен баҳаланады.

Қарақалпақ жыраўы, оның репертуарындағы бай дәстүрлердиң сырларын ашқан илимпаз Карл Райхлдың алдағы ислерине пәрўаз тилеймиз.

 С.БАҲАДЫРОВА,

Филология илимлериниң докторы, профессор,

Қарақалпақстан Республикасына

мийнети сиңген илим ғайраткери.  

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF