Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 00:38:02, 21.09.2018
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ҒАЎАШАНЫ САПАЛЫ СУЎҒАРЫЎ ­ МОЛ ЗҮРӘӘТ ТИЙКАРЫ

Ҳәммеге мәлим, егинлерди суўғарыў ­агротехникалық қәделер ишинде ең баслы орынды ийелейди, оны ҳеш қандай басқа илажлар менен алмастырыў мүмкин емес.

Себеби, суўғарылғанда өсимлик топырақтағы азықлық затларды толық алып, жедел раўажланады.Әсиресе, ғаўашаны суўғарыў өзине тән өзгешеликлерге ийе болып, бул гүздеги мол ҳәм сапалы өнимге тийкар жаратады.

Қарақалпақстанның арқа зонасы шараятында пахтаны биринши суўғарыў мүддети әдетте июнь айының екинши он күнлигине туўры келеди ҳәм оған пуқта таярлық көрип, ҳәр бир атыздың ойлы-бәлентлигин есапқа алып оқ-қарықларды өткизиў лазым (бул жерде оқ-қарықларды атыздың ең бийик жерлеринен жарыў шәрт). Себеби, әмелде сынап көргенимиздей, қарықларды дүзиў етип тартқанда, атыз рельефи тегис емеслигинен ол тегис суў ишпейди, ой жерлер суў толып кетип, бийик жерлер суўға қанбай қалыўы яки суў шықпаўы нәтийжесинде суўшылар артықша мийнет сарплайды. Сол себепли де суткалық мийнет өними кемейип кетеди.

Суўғарыўды сапалы өткериўдиң сыналған тәжирийбесин қолланыў атыздың толық қанып суў ишиўи ҳәм оның бир ўақытта тапқа келиўине қолай имканият жаратады. Суўғарыўдың группалық «устаз-шәкирт» усылын қолланып, смена менен алып барыўда ҳәр бир атыз қысқа мүддетте суўғарылып болынады. Соны да айтыў лазым, бул жерде атыз бир шеттен баслап суў­ғарылмайды.

Суўғарыўды баслаўдан алдын тартылған оқ-қарықлар сырты кетпен менен бийиклетилип, үсти басқыланып шығылады, соңында оқ-қарықларға толғанша суў жиберилип, тексерилип көриледи. Бунда оқ-қарықлардың қайсы жерин дүзетиў кереклиги, яғный, суўға жарамлылығы анықланады ҳәм бул жерде топырақ тығызланады, оқ-қарықларды кейинги дүзетиўге зәрүрлик қалмайды. Соң күндизги сменада алдын атыздың суў барыўы қыйын болған бөлеклери шелленип, қадағалаў астында суўғарылады (атыздың ойлы-бәлентлери ең кейинги нәўбетте суўғарылады). Ал, түнги сменада болса, атыздың тегис жерлери де айырымы шелленип, керекли санда сағалар бериледи. Ҳәр бир сменада атыз көлемине қарап суўшылар саны 3 адамнан кем болмаўы, түнги сменадағылар фонариклер менен тәми­йинлениўи тийис.

Түнги суўғарыўдың артықмашлығын айтып өтетуғын болса, пуўланыў күндизгиге салыстырғанда 8-12 есе кемейетуғыны, әтирап­қа салыстырғанда ой атызларда пуўланыў улыўма болмайтуғыны көп жыллық дала изертлеўлеринде анықланған. Сонлықтан, түнде атыз қанып суў ишеди. Қарықлардың қанып суў ишкенлигин ондағы ызғардың қарық үстине шыққанынан билиўге болады. Суўға қанбаған қарықларда үсти ағарып ызғарлық қарық үстине шықпай турады. Бундай жерлерге өсимлик суўға қаныўы ушын тәкирар суў жибериледи. Әсиресе, биринши суўда қолланылатуғын шербет усылы (шириген қыйды гектарына 10 тонна есабынан бериў) жүдә әҳмийетли болып, бунда ғаўаша қосымша азық алады ҳәм топырақ бетинен пуўланыў кемейеди, суўғарыўлар аралығы узайып, ағын суўдың үнемлениўине алып келеди.

Дала изертлеўлери мағлыўматлары бойынша, атыз суўғарылып болған күннен баслап есаплағанда биринши он сутка даўамында берилген суўдың 80-90 проценти пуўланып кетеди. Сонлықтан да, биринши суў менен екинши суў аралығы 12-14 күннен аспаўы тийис. Бул жерде суткалық максималь пуўланыў гектарына 80-90 м3/га суўға дейин жетеди. Быйылғы жылдың жағдайында биринши суўды ертерек өткериў ҳәм онда органикалық төгинлердиң үлесин көбейтиў мақсетке муўапық болар еди. Себеби, өткен жылдағыға қарағанда быйылғы бәҳәрде алынбаған пайдалы ыссылық муғдары 1000 С ға шамалас, сол себепли көпшилик егинлер раўажланыўдан артта қалды.

Соның ушын, өткерилетуғын агротехникалық қәделерде топырақтың ыссылығын арттырыў тийкарғы бағдар болыўы керек. Еленген қый культивация менен берилгенде топырақ температурасын арттырыўға жәрдем береди, өсимлик азықландырылады ҳәм топырақ ыз­ғарлылығын даўамлы услап турады. Биринши суўды кешиктириў, әсиресе, быйыл­ғы жылда ғаўашаның суўдан кейин қолланылған агротехникалық қәделерге қарамастан раўажланыўдан артта қалыўына алып келип, гүздеги өнимге унамсыз тәсир етеди.

Жуўмақлап айтқанда, ғаўашаны суўғарыўда дий­қан ҳәм «устаз-шәкирт» усылын нәтийжели қолланып, биринши суўды сапалы тамамлаў гүзде мол қырман топлаўға тийкар болады.

 Г.САЙЫПНАЗАРОВ,

Б.БЕРДИКЕЕВ,

ҚҚДИИИ илимий хызметкерлери.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF