Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 22:32:09, 20.11.2018
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ЖӘМИЙЕТ  ҲӘМ  МӘЙМЛЕКЕТ  ҚОРҒАЎЫНДА

Ҳуқықый демократиялық мәмлекетти қәлиплестириўде шаңарақ институтының орны  айрықша, өйткени оның жуўапкершилигине бәркамал әўладты тәрбиялаў ҳәм бул арқалы миллий қәдириятларымызды әўладтан-әўладқа жеткериўдей уллы ўазыйпалар жүкленген.

Өзбекстан Республикасы Консти­туция­сының 14-бабының толығы менен Шаңараққа бағышланыўы, сондай-ақ, 1998-жылы  қабыл етилген «Шаңарақ» Кодекси елимизде муқаддес дәргай саналған шаңарақтың ҳуқықый статусы ҳәр тәреплеме беккемлеп қойылғанының ай­қын дәлили болып табылады. Беккем ҳуқықый тийкарларға ийе бол­ған шаңарақ  институтының ролин арттырыў, шаңарақлардың ҳәр тәреплеме беккемлигин тәмийинлеў, бүгинги күни мәмлекетлик сиясат дәрежесиндеги мәселелерден саналады.

Өйткени шаңарақ — бул тек бир ел-журттың ғана емес, ал, улыўма инсанияттың баслы сия­саты болып, пүткил тиришилик,  әўладлар даўамлылығы  шаңарақ арқалы ғана  тәмийинленеди.     

Шаңарақ институты хызметин және де жетилистириў мақсетинде усы жылдың 2-февралында Өзбекстан Республикасы Президенти тәрепинен  «Ҳаял-қызларды қоллап-қуўатлаў ҳәм шаңарақ институтын беккемлеў тараўындағы жумысты түптен  жетилистириў  илажлары ҳаққында»ғы Пәрманы қабыл етилди.  Усы пәрман тийкарында жақын күнлерге шекем Өзбекстан Ҳаял-қызлар комитети жанында ис жүргизип келген «Шаңарақ» илимий-әмелий орайы негизинде «Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинети жанындағы  «Шаңарақ» илимий-әмелий изертлеў орайы ҳәм оның Қарақалпақстан Республикасы Басқармасы және  аймақлық  бөлимлери  шөлкемлестирилди.

Пәрманға муўапық бул орайға «Саламат шаңарақF саламат жәмийет» концептуал идеясын турмысқа енгизиўге бағдарлан­ған бирден бир сиясатты алып барыў, бул бағдарда бар болған ҳуқықый базаны және де жетилистириў, заманагөй шаңарақты раўажландырыў, «Шаңарақ жәмийет ҳәм  мәмлекет қорғаўында» конституциялық принципин кеңнен үгит-нәсиятлаў, шаңарақтағы ишки мүнәсибетлер, бай мәдений тарийхый мийрас ҳәм дәстүрий шаңарақлық қәдириятлар бағдарындағы машқалалар бойынша фундаменталь, әмелий ҳәм инновациялық изертлеў ислерин алып  барыў ҳәм сол тийкарда шаңарақ инс­титутын беккемлеў, жасларды шаңарақлық турмысқа таярлаў ҳәм шаңарақлардың ажырасыўларының алдын алыў бойынша усыныслар ислеп шығыў сыяқлы  қатар жуўапкерли ўазыйпалар жүкленген.

Демек  жаңадан шөлкемлестирилген  бул орай тәрепинен ҳәр тәреплеме терең үйрениўлер алып барылыў арқалы,  шаңарақтың репродуктив   саламатлығын ҳәм демографиялық раўажланыўын, шаңарақтың абаданлығын ҳәм татыўлығын арттырыў бойынша, сондай-ақ, заманагөй шаңарақты раўажландырыў, шаңарақтағы  өз-ара ишки мүнәсибетлер,  улыўма инсаныйлық ҳәм миллий шаңарақлық қәдириятларды, күйеў ҳәм ҳаял, ата-ана ҳәм перзентлер, қәйин  ата ҳәм қәйин ене ортасындағы мүнәсибетлерди  изертлеўлер, таллаў негизинде  заманагөй үлгили шаңарақ өлшемлерин  белгилеў, мәмлекетлик  уйымлар, ҳаял-қызлар комитетлери ҳәм басқада жәми­йетлик шөлкемлер менен биргеликте тынышсыз ҳәм машқалалы шаңарақларды анықлаў, олардың мәнзилли дизимлерин ислеп шығып, мәнәўий әдеп-икрамлылық орталығын жаратыў бағдарында, шаңарақлық мүнә­сибетлерди беккемлеў, миллий менталитетимизге қайшы келетуғын түрли қәўип-қәтерге қарсы турыў мақсетинде олар менен  биргеликте ис алып барыў, шаңарақ — неке мүнәсибетлери  тараўындағы әмелиятты үйрениў ҳәм тәжирийбе алмасыў бойынша халықаралық ҳәм шет ел шөл­кемлери, илимий изертлеў мәкемелери менен бирге ислесиўди әмелге асырыў бағдарында   анық ҳәм  кең көлемде ислер әмелге асырылады. Тийкарынан жаслардың бахытлы ҳәм беккем шаңарақ ийелери болып, саламат перзентлерди тәрбиялап, камалға келтириўдей ҳәм бул арқалы жәмийеттиң — мәмлекеттиң беккемлигин тәмийинлеўдей уллы мақсетлерди гөзлеген бул орайдың алып баратуғын хызметлери әлбетте жарқын келешек ушын оғада әҳмийетли.

«Келешек — бүгиннен басланады». Шынында да биз бүгин баслаған исимиз  бенен ертеңги күнге тийкар саламыз. Солай екен ҳәр бир ата-ана шаңарақта перзентлерине бир-биреўге меҳирли ҳәм садық болыў, миллий дәстүрлеримизди сақлаў, шаңарақтың татыўлығына жуўапкер болыў сыяқлы түсиниклерди кишкенелигинен санасына сиңдирип барыўы лазым. Бул бағдарда «Шаңарақ» орайы Мектепке шекемги билимлендириў ҳәм Халық билимлендириў  ҳәм Денсаўлықты сақлаў минис­трликлери ҳәм Жаслар аўқамы менен бирге ислеп шығылып атырған илажлар негизинде алдымыздағы таза оқыў жылынан баслап мектепке шекемги тәрбия  мекемелеринде 4 жастан асқан балалар ушын шаңарақлық қәдириятлар бойынша ҳәпте даўамында 10-15 минут көлеминде түсиник-шынығыўлар алып барыў, улыўма билим бериў мектеплериниң 5-7-классларында «Шаңарақ тийкарлары» атамасында, ал, 8-10-классларда «Шаңарақ этикасы ҳәм психологиясы»  арнаўлы пән сыпатында оқытыў жолға қойылады.

Соның менен бирге оқыўшы қызларды ийбелилик, кишипе­йиллик  сыяқлы ағла пазыйлетли етип тәрбиялаўға, олардың эстетикалық мәдениятын, ҳәр тәреплеме белсендилигин арттыў­ға  бағдарланған «Қызларжан» дөгереклери шөлкемлестирилип, ол жерде қызларымыз  түрли кәсип өнер үйрениў менен бирге олар­ға шаңарақ ҳәм неке, репродуктив саламатлық бойынша кең түрде түсиниклер берилип барылады. «Қызлар китапханасы» дүркиминде «Тек ғана қызлар ушын» атамасында көрсетпелер, мәсләҳәтлерден ибарат қолланбалар баспадан шығарылады. Және де әмелге асырылатуғын үлкен илажлардың бири бул шаңарақта мәнәўий-әдеп икрамлылық тәрбияны, экономикалық, ҳуқықый билимлерди, медициналық мәденият, шаңарақтағы мүнәсибетлер психологиясын  жетилистириў мақсетинде «Шаңарақ» энциклопедиясы  китап болып басылып шығылады ҳәм ол кем тәмийнленген шаңарақларға бийпул, енди шаңарақ қурып атырған жас келин күйеўлерге жеңиллетилген тәризде тарқатылады. Және бир айрықша атап өтетуғын нәрсе, усы пәрман тийкарында ҳаял-қызларды ҳәм шаңарақты қоллап-қуўатлаў жәмийетлик фонды дүзиледи ҳәм бул фондтың баслы ўазыйпасы етип  аўыр турмыс шараятында   жасап атырған ҳаял-қызлар ҳәм шаңарақларға, майыплығы болған ҳаялларға қаржылай жәрдем көрсетиў, ҳаял-қызларға жеке исбилерменликти, өнерментшиликти шөлкемлестириўде, мийнет базарында талап  жоқары болған  кәсиплер бойынша билим ҳәм көнликпелерди ийелеўге көмеклесиў белгиленген.  

Әлбетте, бундағы бас мақсет шаңарақлардың беккемлигин ҳәм абаданлығын тәмийинлеў, заманагөй, саламат, билимли, мәдениятлы, үлгили шаңарақлардың қатарын арттырыў, жасларымыздың шаңарақ ҳаққында билимин жетилистириў, шаңарақ бузылыўы — ажырасыўлардың алдын алыў, перзентлердиң өз ата-анасы қушағында, толық бахытлы шаңарақларда камалға келиўин тәмийинлеўден ибарат. Жасырарлығы жоқ соңғы ўақытлары жас шаңарақлар арасында арзымас себеплер менен ажырасыўлар көбейип кетти. Жас келин күйеўлердиң кишигирим турмыс қыйыншылықларына төзим бере алмай ажырасыўлары  нәтийжесинде  олар перзентлериниң атасыз яки анасыз қалып кеўили ярым, жүреги жаралы өсип атырғанын  аңлап жетпей атырғаны оғада ашынарлы.  

Ҳәммеге мәлим, аймақлардағы мәкан пуқаралар жыйынларында сол аймақтағы жасы уллы кәтқуда, аталар менен аналардан сайлап қойылған жарастырыў комиссиялары бар. Оларға  келиспеўшиликлер жүз берип, ажырасыў жағдайына келип қалған шаңарақларды жарастырыўдай ҳәм саўаплы ҳәм жуўапкерли ўазыйпалар жүкленген. Бәлким олар өз аймақларында ис алып барып атырған шығар, лекин солай болса да жас шаңарақлар арасында ажырасыўлар елеге шекем кемейгени жоқ. Мәселен өткен жылы республикамыз бо­йынша 14109 жас некеден өткен болса, жыл даўамында 1309 шаңарақлар ажырасып кеткен. Солардың ишинде  Нөкис қаласында, Хожели, Шымбай ҳәм  Беруний районларында бул көрсеткиш алдынғы жыллар менен салыстырғанда артып кеткенлиги әлбетте, өкинишли. Буныңдай ажырасыўлар себебинен  қанша нәрестелер  шаңарақта ата дийдарынан бийнесип жасамақта. Мине буныңдай жағдайлардың алдын алыў, шаңарақлардың беккемлигин тәмийинлеў бас ўазыйпасы бол­ған «Шаңарақ» орайы Қарақалапақстан Республикасы Басқармасы Қарақалпақстан Республикасы Минис­трлер Кеңесиниң қоллап  қуўатлаўы менен  арнаўлы имарат ҳәм  зәрүр болған барлық үскенелер менен толық тәми­йинленди ҳәм басқарманың барлық қала ҳәм районларда бөлимлери дүзилди.

Бүгинги күни биз Республика Ҳаял-қызлар комитети, Республика Денсаўлықты сақлаў министрлиги, Орта арнаўлы кәсиплик билимленлириў бас­қармасы, Әдиллик министрлиги ҳәм тағы бир қатар шөлкемлер менен биргеликте пәрман талаплары тийкарында анық  ис-режелер белгиледик. Өткен айда 15-май Халықаралық шаңарақ күнине арналған байрам илажлары ҳәм де «Үлгили шаңарақ» таңлаў жарысының биринши басқышы өткерилди. «Шаңарақ» орайы жумыс  баслаған  дәслепки күннен-ақ,  түрли  түсинбеўшиликлер себепли ажырасыў жағдайына келип қалған айырым шаңарақ ийелери мәсләҳәт сорап, келип баслады. Қәнигели психологларымыз олар менен  жумыс алып барып, бүгинги күнге шекем бир неше шаңарақлардың пүтинлигин сақлап қалыўга ерисилди. Енди жақын күнлерде  басқарманың оқыў залында медицина кәсип-өнер коллежди тийкарында жасларды шаңарақлық турмысқа таярлаў,  келиспеўшилик жағдайларын шешиўдиң  ҳуқықый ҳәм  психологиялық тийкарларын үйретиў, ажырасыўлардың алдын алыў, сондай-ақ, мәнаўий әдеп-икрамлылық қәдириятларды беккемлеўге байланыслы қәнигелердиң билимлерин жетилистириў ҳәм қайта таярлаў бойынша оқыў курслары өткериледи.

Демек, шаңарақ жәмийет ҳәм мәмлекет қорғаўында. Шаңарақ беккем болса жәмийет беккем болады. Жәмийеттиң беккемлиги  мәмлекеттиң күш-қүдиретин белгилеўши әхмийетли фактор саналады. Шаңарақларыңыз ҳәмийше беккем болсын!

Марат УТЕПБЕРГЕНОВ

Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинети жанындағы  «Шаңарақ» илимий-әмелий изертлеў ора­йының Карақалпақстан Республикасы Басқарамасы баслығы.   Психология  илимлериниң  кандидаты доцент.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF