Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 00:21:07, 21.09.2018
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ФЕРМЕР ХОЖАЛЫҚЛАРЫНДА ТӘБИЯТТЫ ҚОРҒАЎ ИЛАЖЛАРЫ

Фермер хожалықлары егислик майданларында дийқаншылықты раўажландырыў ушын тәбиятты қорғаў илажларын бирге алып барыў мақсетке муўапық болады. Усындай жағдайда өткерилетуғын агротехникалық илажлардың нәтийжеси артатуғыны көп жыллық илимий изертлеўлерден мәлим.

Ҳәзирги ўақытта көп жыллық дала изертлеўлери тастыйықлаўы бойынша жылына егислик майданларға 1 гектар жерге 120 килограммнан 1000 килограммға шекем дузлы шаңлар түседи. Кең көлемдеги кебирликлерге жақын жайласқан егислик майданларда пахта зүрәәтин 2-6 ц/га, мәкке, жүўери 15 процентке шекем кемейтетуғыны анықланған. Соның ушын, суўғарылатуғын зонада тәбиятты қорғаў илажлары әдетте егислик майданлардың аралығы ямаса олардың әтирапындағы шорланған, пайдаланылмайтуғын массивлерде алып барылыўы ти­йис. Бунда тийкарынан самал тәсирин пәсейтиўши, топырақтың үстинги қатламынан пуўланыўды азайтыў ҳәм дузлы шаңлар көтерилиўин кемейтиў бағдарында тоғай полосалары (кеминде 4 қатар) ҳәм шорға шыдамлы өсимликлер егиледи. Оларды отырғызыў ерте бәҳәрде ҳәм гүзде алып барылыўы керек. Бунда фермер хожалықлары арасындағы шегаралар анықланып, шәртнама (фермер ҳәм тоғай хожалығы ўазыйпалары анық көрсетиледи) тийкарында дүзилген жумыс графигине муўапық отырғызылатуғын нәлшелер муғдары ҳәм түри ҳәр бир хожалықтың ишки мүмкиншиликлерин есапқа алып, ҳәр жылы тоғай хожалығы менен бирге жумыс алып барылса, мақсетке муўапық болар еди. Жергиликли шорға шыдамлы мийўели тереклерден жийде, жигилдик, жыңғыл, қарабарақ, жантақ ҳәм басқа механизм жәрдеминде жарылған қарықлар бойына отырғызылады ҳәм коллектор-дренаж ямаса артезиан суўлары менен суўғарылып турылады. Олардың аралығына шорға шыдамлы ажырық, дистихлис (Distich1is  Spicata 1.greene) испан тилинде (pacto sa1ado) «дузлы шөп» дегенди аңлатады, жоқары дәрежедеги шорланыўға шыдамлы өсимлик) сыяқлы өсимликлер егиледи. Усындай жасалма тоғай зоналары ҳәм көклемзарлықлар пайда болыўы вегетация дәўиринде кебирликлерден дузлы шаңлар ушыўын әдеўир кемейтеди. Олар өз денеси арқалы суўды пуўландырып, әтирапындағы ҳаўа ығаллылығын арттырады ҳәм бул өз гезегинде ҳаўа температурасын пәсейтип, микроклиматты жумсақлас­тырады. Тоғай полосасы арасындағы өсимликлер мал шарўашылығы ушын (әсиресе, қыс айларында) қосымша жайлаў ўазыйпасын өтейди. Буннан тысқары, олар ҳәр қыйлы жабайы қуслар ҳәм ҳайўанатлардың тәбийғый жағдайында өсип-өниўи ушын орталық болып хызмет етеди.

Соның менен бирге, хожалықлар аймағындағы ҳәр қыйлы көлемдеги суў сақлағышлар да (көллер) әтираптың климатын турақлас­тырыўда үлкен роль ойнайтуғынын итибарға алыў керек. Илимий изертлеўлерде олардың ең кишкенесиниң тәсири 500 метрлик радиус ҳәм оннан да узағыраққа тар­қалатуғыны анықланған. Оларда балық, ҳәр қыйлы суў қуслары ҳәм ҳайўанларды бағып, хожалыққа қосымша дәрамат келтириўге болады. Бул илажлар жобалы рәўиште илимий тийкарда ҳәм қатаң жуўапкершилик жағдайында алып барылса ғана жақсы нәтийже бериўи мүмкин. (Усыларды есапқа алғанда ҳәзирги ўақытта фермер хожалықларының көп тармақлы хожалыққа айланыўын дәўир талап етип тур). Соның ушын, хожалықлар арасындағы тоғай полосалары ҳәм суў сақлағышлар есапқа алынып, республикамыздың «Тоғай ҳәм суў қорлары ҳаққында»ғы Нызамларына муўапық қорғалыўы, оған жуўапкерли қәниге хызметкерлер тайынланыўы талап етиледи. Олар ҳәр айда республикалық тәбиятты қорғаў комитети алдында есап бериўи зәрүр. Есабатта ҳәр бир хожалықтағы экологиялық аўҳал, өзгерислер объектив фактлер менен көрсетиледи. Ҳәр жылы фермер хожалықлары ағзалары ушын бул бағдарлама бойынша өткерилетуғын қысқа мүддетли оқыў-семинарларда үлкемиздиң экологиясын турақластырыў оларға тиккелей байланыслы ҳәм улыўма халықлық ўазыйпа екенлиги ҳәр қыйлы көргизбели плакатлар, қысқа метражлы фильмлер, видеороликлерди көрсетиў арқалы анық факт­лер менен дәлиллениўи керек.

Бизиң пикиримизше, үлкемизде жүз берип атыр­ған экологиялық апатшылық ақыбетлерин жумсартыўдағы машқалаларды усылай шешкенде ғана унамлы нәтийжелерге ерисемиз.

 Г.САЙПНАЗАРОВ,

Ж.АБИШЕВ,

Қарақалпақстан дийқаншылық илим-изертлеў институтының илимий хызметкерлери.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF