Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 18:09:50, 18.07.2018
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

КЕПИЛЛЕНГЕН МИЙНЕТ  ҲУҚЫҚЛАРЫ ҲӘМ  МӘЖБҮРИЙ МИЙНЕТТИҢ АЛДЫН АЛЫЎ МӘСЕЛЕЛЕРИ

Бүгинги күнде халықаралық көлемде, Өзбекстан Республикасында да инсан ҳуқықлары ең жоқары қәдирият сыпатында ҳәр бир тараўда тәми­йинлениўине айрықша итибар қаратылып атыр.

Мәмлекетлер ортасындағы интеграцияласыў нәтийжесинде мәмлекетлер бир-бири менен сиясий, экономикалық ҳәм мәдений тараўларда ғана емес, ал, социаллық тараўларда да, әсиресе, мийнет тараўында  көплеген келисимлерге ерисип, өз-ара мүнәсибетлерге кириспекте.

1948-жылдың 10-декабринде Бирлескен Миллетлер Шөлкеми тәрепинен қабыл етилген «Инсан ҳуқықлары дүнья жүзилик Декларациясы»ның 23-статьясында көрсетилгениндей, ҳәр бир шахс мийнет етиў, еркин кәсип таңлаў, әдилликли мийнет шараятларында жумыс ислеў ҳәм жумыссызлықтан қорғаныў ҳуқықына ийе. Буннан тысқары, ҳеш бир кемситиўлерсиз тең мийнет ушын тең ҳақы алыў ҳуқықына ийе екенлиги, қала берсе, ҳәр бир жумыс ислеўши хызметкер өзи ҳәм шаңарағы ушын инсанға мүнәсип турмыс кешириўди тәмийинлейтуғын әдалатлы түрде дәрамат алыўға, сондай-ақ, кәсиплик аўқамларын дүзиў ҳәм өз мәплерин қорғаў ушын кәсиплик аўқамлары ағзалығына кириў, мийнет етиўшиниң дем алыў ҳуқықлары келтирип өтилген.

Әлбетте, пуқаралардың мийнет етиў ҳуқықларын кепилликли түрде тәми­йинлеўде мәмлекеттиң ишки потен­циалы ҳәм имканиятлары да есапқа алынады. Себеби, хәзирги күнде дүньяның түрли мәмлекетлеринде мийнет тараўында кемситиўлер яғный миллий, расалық, жынысый ҳәм басқа да социаллық айырмашылықлар негизинде ҳуқықларды аяқ асты етиў ҳәм айырым ғәрезли топарлар тәрепинен мәжбүрий мийнетке тартыў жағдайлары да жоқ емес. Бундай ҳуқықларды қорғаў ҳәм оны кепилликли тәмийинлеўде Бирлескен Миллетлер Шөлкеми ҳәм Халықаралық Мийнет Шөлкеми тәрепинен қабыл етилген халық­аралық ҳүжжетлер жүдә әҳмийетли орын ийелейди.

Мәжбүрий мийнетке қарсы биргеликте гүресиў ис-илажларын әмелге асырыўда әлбетте, пуқаралардың тараў бойынша билимлери ҳәм ең соңғы жәмийетлик ҳуқықый ўақыялардан хабардар болыўлары айрықша әҳмийетке ийе.

Мәжбүрий мийнеттиң алдын алыў пуқаралардың өз мийнет түрине бол­ған жеке мәпдарлығы дәрежесин еле де асырыў да өзиниң унамлы нәтийжелерин береди. Себеби, бүгинги күнде өзиниң жаңа түрдеги шөлкемлестириў-ҳуқықый формасына ийе болған ҳәм мийнет тараўында бирден-бир мәмлекетлик сиясатты әмелге асырыўшы ўәкилликли орган, яғный, Өзбекстан Республикасы Бәнтлик ҳәм мийнет қатнасықлары министрлиги тәрепинен берилген рәсмий мағлыўматларға тая­натуғын болсақ, өткен 2017-жыл даўамында жумыс сорап мүрәжат еткенлердиң саны 251547 адамды қурайтуғын болса, соннан 213464 пуқара яғный жумыс сорап мүрәжат еткенлердиң 84,9 проценти ғана жумысқа жайласқан. Бул көрсеткиш яғный жумыс­қа жайласқанлардың 10080 пуқарасы ҳаяллар, 159641 пуқара аўыллық орынларда ҳәм 110735 пуқара 16-30 жас аралығындағы жумыс сорап мүрәжат еткен. (Mehnat.uz «Долзарб статистика»)

Итибарлы тәрепи сонда, ҳәр бир пуқараның өз қәлеўи бойынша тийисли жумыс пенен тәмийинлениўи  келеси ўақытта қандай да бир мәжбүрий мийнеттиң ҳәр қандай көринислериниң алдын алыўға  өзиниң унамлы тәсирин тийгизеди.

Тийкарынан алғанда, мәжбүрий мийнет дегенде физикалық тәсир шарасын қолланыў қәўпи астында мийнет етиў түсиниледи, оның түрлери ҳәм де өзгешеликлери төмендегилерден ибарат:

1) Физикалық қәўип туўдырыў;

2) Психологиялық қәўип туўдырыў;

3) Еркинликтиң шеклениўи;

4) Қарыз миннетлери тәсириндеги ғәрезлилик;

5) Мийнет шараятларын таңлаўдың имканияты жоқлығы;

6) Өмири яки денсаўлығына қәўип туўылыўы тәсириндеги мийнет;

7) Жумыс бериўшини ҳәм жумыс орнын алмастырыўда еркинликтиң жоқлығы;

8) Мийнетти орынлаўда қәлеўдиң жоқлығы;

9) Мийнетке ҳақы төлеўди нызамсыз түрде шеклеў;

10) Социаллық кепилликсиз мийнет

11) Медициналық, социаллық яки ҳукықый жәрдем көрсетилмеўи, ҳуқық қорғаў уйымларына мүрәжат етиўдиң имканы жоқлығы;

12) Мийнет шәртнамасы яки басқа түрдеги шәртнамалардың жоқ екенлиги;

13) Мийнетке тартыўдың нызамсыз усылларынан пайдаланыў;

14) Мийнет нызамшылығына әмел етпеў;

15) Әдеп-икрамлылық қағыйдаларының бузылыўы (балалар спиртли ишимликлер, наркотик затларды сатыўға мәжбүр етилиўи) ҳәм басқалар  әдетте, мәжбүрий мийнеттиң қадаған етилиўи халықаралық мийнет ҳуқықының тийкарын қурайтуғын принциплерден есапланады. Халық­аралық Мийнет Шөлкеминиң 29-санлы «Мәжбүрий мийнет ҳаққында»ғы ҳәм 105-санлы «Мәжбүрий мийнетти қадаған етиў ҳаққында»ғы Конвен­циялары оны ратификация еткен яки етпегенлигинен бийғәрез усы халық аралық шөлкемниң «Мийнет тараўындағы тийкарғы ҳуқық ҳәм принциплер ҳаққында»ғы 1998-жылдағы Декларациядан келип шығып, усы халықаралық шөлкемге ағза болған ҳәр бир мәмлекеттиң миннетлемеси есапланады.

 Мәжбүрий мийнет ҳаққында гәп кеткенде, дәслеп БМШ тәрепинен қабыл етилген айрым халықаралық хуқықый ҳүжжетлерде ҳеш ким өз қәлеўи ҳәм еркине қайшы түрде мийнетке тартылмаслығы ҳәм де ҳәр бир шахс өзиниң физикалық, ақылый ҳәм кәсиплик потенциалынан жеке мүлк сыпатында ғәрезсиз пайдаланыў ҳуқықына ийе екенлигин айрықша атап өтиў орынлы.

Бизиң елимизде мийнет тараўында миллий нызамшылық базасы жетерли дәрежеде қәлиплескен болып, соның ишинде, мәжбүрий мийнеттиң алдын алыў ҳәм оның ҳәр қандай көринисин болдырмаўға қаратылған ис-илажларға жетерли ҳуқықый негиз болып хызмет ететуғын Өзбекстан Республикасы Конституциясы, Мийнет кодекси, «Мийнет қорғаўы ҳаққында»ғы, «Халықты жумыс пенен тәмийинлеў ҳақкында»ғы ҳәм басқа да нызам, нызам асты ҳүжжетлери қабыл етилген. Бул ҳүжжетлер бүгинги күнде усы тараўдағы мүнәсибетлерди тәртипке салып келмекте.

Айрым тараўлардағы ўақтыншалық мийнет искерлиги менен байланыслы мүнәсибетлер, атап айтқанда, ҳәр қыйлы мәўсимлик жумыслар, шембиликлер ҳәм абаданластырыў менен байланыслы жумыслардың алып барылыўы менен биз жоқарыда атап өтилген мәжбүрий мийнет көринислери ортасындағы байланыслы мәселелери де нызамда өз сәўлелениўин тапқан.

Дүнья мәмлекетлериниң мәжбүрий мийнетке қарсы гүресиў бойынша нызам ҳүжжетлери мазмунына итибар беретуғын болсақ, дерлик көп мәмлекетлерде бул жағдай белгили бир стандарт қәлипте орнатылғанлығының гүўасы боламыз. Мәселен, Өзбекстан Республикасы Конституциясының 37-статьясы сыяқлы Қазақстан Республикасы Конституциясының 24-статьясына көре, ҳәр бир шахс еркин мийнет етиў, жумыс түри ҳәм кәсибин еркин таңлаў ҳуқықына ийе. Судтың нызамлы қарары, айрықша ҳәм әскерий жағдайларда мәжбүрий мийнетке жол қо­йылады, деп көрсетилген болса, Россия Федерациясы Мийнет кодексиниң 4-статьясында мәжбүрий мийнет — жазалаў (физикалық қәўип туўдырыў) астында жумысты орынлаў есапланады, делинген.

Солар қатарында, Өзбекстан Республикасы Мийнет кодексиниң 7-статьясына көре әскерий яки альтернативалық хызмет ҳаққындағы нызамлар тийкарында, айрықша жағдайлар жүз берген шараятларда, судтың нызамлы күшке кирген ҳүкимине көре ҳәм нызамда нәзерде тутылған басқа жағдайларда орынланыўы лазым болған жумыслар мәжбүрий мийнет деп есапланбайды.

Соның менен биргеликте, бүгинги күнде жойбар тәризинде үйренилип атырған «Ректуринг искерлиги ҳаққында»ғы Нызамды толық мазмунда қәлиплестириў ҳәм оны қабыл етиў зәрүрлиги туўылмақта. Ректуринг хызмети — бул жумыс излеп атырған шахс­ларды жумысқа жайластырыў ҳәм жумыс бериўшилер ушын кадрлар таңлаў менен байланыслы ректуринг хызметлерин шәртнама тийкарында көрсетиў бойынша юридикалық шахс­лардың (ректуринг агентликлериниң) исбилерменлик искерлиги болып, бул келеси ўақытта халықтың бәнтлигин мәнзилли тәризде тәмийинлеў ҳәм де өз гезегинде жүз бериўи мүмкин бол­ған ҳәр қыйлы көринистеги мәжбүрий мийнетке байланыслы нызам бузыўшылықларының алдын алыўға хызмет етеди.

Алмагүл  Байрыева,

ҚМУ Миллий идея, мәнаўият тийкарлары ҳәм ҳуқық тәлими кафедрасы баслығы,

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси депутаты.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF