Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 07:35:18, 22.10.2018
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

СУЎ ТАМТАРЫСЛЫҒЫ  ЖАҒДАЙЫНДА ҒАЎАША ТӘРБИЯСЫ  БОЙЫНША УСЫНЫСЛАР

Қарақалпақстан Республикасында 2018-жыл өними ушын 87 791 гектар жерге шигит егилип, оннан толық нәл алынды. Нәл толық алын­ған атызларда қатар араларына ислеў бериў, бирлеў, жабайы өсимликлерден тазалаў жумыслары исленип атыр. Ҳәзирги күнде 143 мың гектар майданға 1-2 мәрте қатар арасына ислеў берилди.

Болжаўларға қарағанда быйылғы жылы вегетация дәўиринде суў тамтарыслығы күтилип отыр. Ҳәр қандай аўыл хожалық егинлери жеткиликли дәрежеде суў, азық, ҳаўа ыссылық режимлери менен толық тәмийинлегенде жоқары зүрәәт береди. Жоқарыда келтирилген тиришилик факторларынан биреўи өсимлик талап еткен дәрежеден кем болса зүрәәтлик те соған сәйкес кем болады. Суў жетиспеўшилигиниң тәсирин жумсартыў ушын агротехникалық илажлар қолланылады. Усыған байланыслы ғаўаша тәрбиясында төмендеги агротехникалық ис-илажларды әмелге асырыў усыныс етиледи:

Вегетация дәўиринде суўдың тамтарыс болыўына байланыслы ғаўашаны суўғарыўда суў үнемлеўши технологиялардан, яғный, қарық аралатып суўғарыў, қарыққа плёнка төсеп суў­ғарыў, шербет усылында суў­ғарыў ҳәм суўды қарықларға жеткерип бериўши ийи­лиўшең трубалардан ҳәм де суў қәдди каналларда, салмаларда төмен болған жағдайларда киши көшпели насослардан пайдаланыў мақсетке муўапық болады.

 Атызларды киши қуўаттағы насос станциялары жәрдеминде суўғарыў ушын фермер хожалығы тәрепинен аймақта хызмет көрсетиўши суў тутыныўшылары бирлеспелери менен биргеликте талапнамалар берилсе насос станциялары ҳәм энергетика басқармалары тәрепинен хызмет көрсетиледи.

Суўдың атызларға ҳәм қарықларға тез ҳәм ўақтында жетип барыўын тәмийинлеў ушын жап-салмалар тазаланған болыўы, суўды бас­қарыўда ҳәм үнемли пайдаланыў мақсетинде суў алыўшы сағалар шандорлар менен үскенелениўи тийис.

Барлық ғаўаша майданларында өсимлик нәллери 70-80 процент көгерип шыққан дәўирде қатар араларын жумсартыў жумыслары әмелге асырылады. Қатар арасын ислеўши культиватордың жумыс органлары биринши культивация дәўиринде өсимликтен 6-7 сантиметр қашықлықта, пышақларды 5 сантиметр тереңликте (бритва) жайластырыў, жумыс органлары екинши культивацияда 7-8 сантиметр қашықлықта ҳәм тереңликте, алдынғы наральниклерди өсимликтен 10-12 сантиметр қашықлықта, кейинги наральниклер 10-12 сантиметр тереңликте ҳәм лапкаларды 15 сантиметр тереңликте сазлап, қатар арасы жумсартылады. Сийреклетиў ҳәм жабайы шөплерден тазалаў жумыслары бир ҳәпте мүддетте жуўмақланыўы тийис.

Биринши культивациядан кейин жер асты изей суўлары жақын майданлардағы ғаўаша қатар араларын терең жумсартыў, нәл толық көгерген атызлардың қатар арасы жумсартылып, минерал төгинлерден гектарына азотлы төгин ­ 150 килограмм, фосфор ­ 100 килограмм, калий ­ 32 килограмм есабынан азықландырыўды 1-июньге толық тамамлаў.

5-6 жапырақ пайда бол­ған атызларда трактор агрегатларына маслама орнатып, гектарына 5-10 килограмм есабынан карбамидли суспензщия менен ҳәптесине 1 мәртеден азық берилиўи лазым.

“аўашаның тамыр системасы жайласқан қатламда ығаллықты сақлаў ушын режеде ажыратылған нормаға қосымша гектарына 600 килограмм аммиак селитрасын 2 бөлип бериў (бириншиси 15-июньге ҳәм екиншиси 10-июльге шекем) керек. Топырақ ығаллығын услап турыўға тәсир етиўши илажлардан органикалық төгинлерди ҳәм жергиликли агрорудалардан глауконитти қолланыў нәтийже береди. Органикалық төгин сүримнен алдын берилмеген болса, оны арнаўлы масламалар арқалы, глауконитти культивация ямаса азықландырыў менен бирге гектарына 600-800 килограмм есабынан берилиўи керек. Бул топырақ ығаллығын услап турыўға, өсимликтиң макро ҳәм микроэлементлер менен тәми­йинлениўин ҳәм топырақтың суў, физикалық қәсийетлерин жақсылайды.

“аўашаны суўғарыўда шәртли түрде шербет усылынан пайдаланыўымыз керек. Бунда органикалық төгин салынған қандек ўақты-ўақты менен араластырылып турылыўы, органикалық төгин менен суўдың араласпасы атызға ағып, азық элементлери өсимликке ериген ҳалда барады, топырақты ширинди менен байы­тады, бундай топырақлардың ығаллықты услап турыў қәсийети артады. Топырақ қурамындағы зыянлы дузлардың тәсири кемейеди. Нәтийжеде ғаўашаның өсип-раўажланыўы жақсыланады.

Өсимлик зыянкеслерине қарсы гүресиў ушын фермер хожалықлары тәрепинен бақлаўшылар бириктирилиўи, ғаўаша майданларында гүзги совка, ғорек қурты гүбелеклериниң ушыў ўақтын анықлап, гүрес шараларын ўақтында өткериў ушын 2 гектар майданға 1 данадан арнаўлы таяқшаларда феромон тутқышларын қойып шығыў керек. Қарақалпақстан шараятында гүзги совка ҳәм ғорек қурты зыянкеслериниң 3-4 әўлады егинлерге зыян береди. Зыянкеслерге биологиялық усылда қарсы гүресиў мақсетинде ғорек қуртының ҳәр бир әўлады ушын 3 граммнан трихограмма, 1000 данадан алтынкөз мәйеги яки личинкасы ямаса 15-20 данадан гүбелеги 3 мәрте ҳәм браконды мәўсим даўамында жибериў керек. Мәўсим даўамында биолабораторияларды азықлық затлары менен тәмийинлеп толық, қуўатта ислеўин тәмийинлеўимиз тийис. “орек қуртының ғаўашадағы биринши әўлады июнь айының биринши 10 күнлигинен, екинши әўлады июль айының биринши 10 күнлиги басынан, үшинши әўлады июль айының үшинши 10 күнлигинен баслап ушып шығып, ғумшалаў ҳәм ғорек байлаў дәўиринде зыянкеслердиң мәйегине қарсы 3 граммнан трихограмма, 1000-2000 данадан алтынкөз мәйегин, яки личинкасын ямаса 15-20 данадан гүбелегин ҳәм үлкен жастағы қуртларға қарсы 1000 данадан бракон жибериў усыныс етиледи.

Зәрүр болған жағдайда зыянкеслерге қарсы химиялық усылда гүресиў ушын усыныс етилген химиялық препаратларды таярлап қойыў мақсетке муўапық есапланады.

Усыныс етилген илажлар ғаўаша тәрбиясы даўамында есап­қа алынып, ол толық орынланса суў тамтарыслығының кескин тәсири жумсартылады, ғаўашаның өсиўи ҳәм раўажланыўы жақсы болады.

 У.ИСМАИЛОВ,

аўыл хожалығы илимлериниң докторы, профессор. 

О.ҚАЛҚАНОВ,

аўыл хожалығы минис­трлиги бас агрономы.

Е.САДЫҚОВ,

Қарақалпақстан дийқаншылық илим-изертлеў инс­титуты директоры,

аўыл хожалығы илимлериниң кандидаты.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF