Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 09:59:31, 23.06.2018
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

МОЙНАҚ ЕЛЕ ЗОР БОЛАДЫ...

Районның бүгинги келбети

 

Бул инабатлы ҳәм дуўалы сөзди  келтиргенимде,  Мойнақ халқының  өтмиши ҳәм келешеги туўралы ойланып жүрген, сол елдиң бир перзенти ретинде, оның ҳүрметли  Президентимиздиң  нәзеринде болып, ҳәр тәреплеме  жақсылыққа қарай  өзгериўине қуўанып  кеўлимди  ашқым келди.

Қарақалпақстан аймағының 37,9 мың квадрат  километрин, яғный,  22,9  процентин тутатуғын, кишигирим мәмлекеттиң  аймағы көбирек  жер байлығына ийе Мойнақ — халқымыздың  ертеден киятырған жасаў орны, байлығының кәни,  мақтанышы. Ол Өзбекстанның Европаға  шығатуғын дәрўазасы болып,  тарийхта үлкен из қалдырған елат. Қарақалпақстанда кеңес ҳүкиметиниң  зорлық пенен орнаўына  қарсы гүрескен  Ўатансүйер бабаларымыз,  қызыллар менен саўашта «Мойнақты алсақ,  Москва өзи бағынады» деген пикирде гүрескен.

 Бунда  теңиз  корабльлери,  дәрья  параходлары  тынбастан жүзип,  Ўатанымыздың байлығын арттырады. Бул районда балықшылық, дийқаншылық, мал шарўашылығы  раўажланғанлықтан «Бул  районның  еки  жақтан  қолы бар. Дийқанға жер,  балықшыға көли бар» деп белгили шайыр Аяпберген  Муўсаев жырлаған еди. 

XIX әсирдиң басында Россия басшылығы 1917-жылғы елдеги үлкен аўдарыспақтан кейин  пайда болған ашаршылыққа  ушыраған халыққа Ленинниң өтиниши менен мойнақшылар бир нешше мың тонна дузлан­ған балық жибергенлиги тарийх­тан белгили.

Бул районда халқымыз  руўхыятының маржанларын дүзген  ҳәм халықты миллет ретинде тәрбиялаған,  мәдениятымыз ҳәм әдебиятымыздың  көрки болған Бердақ, Әжинияз, Өтешлер туўылған ҳәм хызмет еткен. Соңғы дәўирлердеги Қарақалпақстанның  белгили илимпазлары да  Мойнақтан шыққан.

Мениң ушын Мойнақ туў­ған жерим, ата-бабам әрўағы, балалық шағым, жаслық дәўирим,  қәлиплескен мектебим. Әкем  күйеў болған жер, Анам келин болған жер.  Көзимниң  тотыясы. Оны еслесем  буннан алпыс жыллар бурын Арал аймағының  бай тәбияты, ҳасыл  тәбийғый байлықлары, әўпилдеген теңиз  тол­қынлары, наў  қамыслар, көли толы қуслар, сыңсыған қуўлар,  соналы ғазлар, алмабас үйреклер, бекирениң бел кеспеси, сары сазанлар, қырдағы ылақларға  суўда турып умтылатуғын үлкен ылақалар, тран  шабақлар, семиз сүўенлер, аңқылдақ шортанлар, томпақ торталар,  мазалы марқалар, тикенсиз  сылалар, оларды аўлап,  халықтың ырыс­қы-несийбесин байытқан  балықшылар, балықты дүньяға тарат­қан  балық заводлары,  консерва  комбинаты, ра­йон  аймағында  Америкадан  алып келинген  ондатраларды, нутрийлерди  ҳәм қымбат баҳалы  түлкилерди өсирген ҳәм көбейт­кен  азаматлар еске түседи.

Ҳәзир қум  шаңғыт, Арал қум  саҳрасына қарап, буннан 60 жыл бурынғы Арал аймағының гөззаллығы,  қаланы  қоршаған  теңиз суўлары  Ибрайым ағаның:

Шөлдиң саратаны  қыздыр­ған ўақта,

Не адамлар келер еди қонаққа,

Көк толқын еркелеп аппақ аяққа,

Бейиштиң бул да бир тымсалы еди, - деген туйғылары есиме  түседи.

Шоралар дәўириниң  сиясаты  нәтийжесинде, елимиздеги  Арал апатшылығы бизге  тәбиятымыз берген бул  жемислерден айырылғанымыздан кейин,  хал­қымыз албырап, сары уўа­йымға түсип, енди  қалай  жасаймыз,  деп қайғырып атырғанымызда  Өзбекстанға  биринши  басшы болып  Ислам Кәримовтың келиўи ҳәм елимизде  ғәрезсизликтиң орнаўы нәтийжесинде экологиялық  апатшылықтың  аўыр ақыбетлерине қарсы  тийимли  ҳәрекетлердиң пайда болыўы, халықты жубатып,  есин жыйнаў­ға  ҳәм келешекке исеним менен  жасаўға  тийкар салды.

Ҳәзирги күнде елимизди  жаңаланыўдың жоқары басқышына баслап,  дәлилли ҳәм тийимли  реформаларды  иске асырып атырған ҳүрметли Президентимиз Шавкат Мирзиёевтиң мәмлекетимиздиң  басшысы болыўдан Мойнаққа ғамқорлықты күшейтиўи, оның нәзеринде бир жылдың өзинде елаттың  жамалының  өзгериўине алып келиўи ҳәм келеси жыллардағы режелердиң салмағы ҳәммени қуўандырмақта.

Ҳүрметли  Президентимиз  2017-жылдың өзинде Мойнақ  халқының социаллық, сиясий, экономикалық руўхый раўажланыўы ушын  үш мәрте  қарар шығарыўы оғада әҳмийетли ўақыя болды. Мойнақ    халқына   101 километрлик  аралықтан суў жеткерип  берип, халықтың алғыс-ҳүрметине ийе болды, бул Мойнақ  халқын руўхландырды. 

Халықтың  кеўлин  жәмлейтуғын тийкарғы өлшем жумыс орнының жаратылыўы, 2017-жылы  районда 21 млрд. 384 миллион сумлық 59 жойбардың әмелге асыўы, 771 жумыс орнының ашылыўы адамларда келешекке исеним  оята  баслады.

Тез арада  иске  түсетуғын артемия жәнлигинен  өним ислейтуғын заводлардың пайда болыўы, мирабат дузларын ислеп шығарыў, мал шарўашылығы өнимлерин қайта ислеў,  гербиш  заводын, теплицалар қурыў, дийқаншылықты, балықшылықты раўажландырыў бойынша  бир нешше  онлаған жойбарлардың иске асыўы  халықтың  қурғынлығын  тәмийинлеўдиң гиреўи болады.

Бул жойбарлардың  әҳмийетин жақсы түсинген  мойнақшылар  Президентимиз Ш.Мир­зиеёвқа терең миннетдаршылық билдирип, Қарақалпақстан  Республикасының  басшыларына, әсиресе,  М.Ерниязовтың  хызметлерине жоқары баҳа бермекте.

Усы жылдың өзинде  Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесиниң Баслығы Муса Ерниязовтың районға бир нешше мәрте  келип, жәрдем бериўи, халықтың кейпиятын көтериўде  үгит-нәсиятлары,  адамлар  шаққанласпаса истиң өнбейтуғынын түсиндириўи тур­ғынларға мәдет болып атыр, - дейди  район басшылары.

Буннан үш жыл бурын Муса Тажетдинович пенен  сәўбетимизде, мойнақшылардың таң­қаларлық бийпәрўалығын «берсең ишемен, болмаса не қыламан» дегендей кеўли түсиңки кейпиятларын келтирип, халықты оятыў ҳаққында дәлилли пикирлерин айтқан еди. Мине, ҳәзир  басшылардың жанкүйерлиги, ҳүкимет  қарарларын иске асырыўдағы табанлы ис-ҳәрекетлериниң тийкарында,  халықтың жанланып атырғанын көрип  разы боласаң. Буның бир көриниси Мойнақ  елатының толысып барыўы, Мойнақ қаласы аймағынан жай салатуғын орынлар  таўсылып, шетки аўыллардан жай салыў ушын участка  алып атырған турғынларды көрип кеўлим толды. Мойнақлы нураный  Қурбанияз Мырзамуратовтан бурын көшип кеткен  көплеп  жерлеслердиң қайтып келип атыр­ғанын,  бир қаншасының  қайтып келиўге уялып  жүргенлерин, сондай-ақ,  қалада 10 гектар  жерге әжайып дем алыў бағының  жаратылатуғынын еситип, мени қуўаныш кернеди.

Бурын талан-тараж болып атырған теңиздиң ҳәзирги байлығы артемия жәнлигин жыйнап, тазалап, биринши өнимге   айландыратуғын ҳәм тиккелей экспортқа  жиберетуғын  заводтың  ашылыўы  ҳәм жәнликти жыйнаў ушын Мойнақтан 200 км  алыслықтағы Арал теңизиниң бойларында мийнет етип атыр­ған  жүзлеген мойнақшыларды,  Қоңырат ­ Мойнақ аралығында  қунарлы жерлерден  овощ, палыз егинлерин егиўге таярланып, қурал-сайманларын сазлап атыр­ған дийқанларды, олардың   балаларын көрип кеўлим толды.

Мен «Тик-өзек» аўыл пуқаралар жыйынындағы аўылласларым менен гүрриңлескенимде: 2017-жылы  елимиздеги  пәс рентабелли жерлерден жетистирилген пахтаның 1 гектарынан орташа 0,9 млн. сум  дәрамат алын­ғанлығын, ал, усы жерге   егилген  помидор, қыяр өниминен 5,2 млн. сум, картошкадан 6 млн. сум, палыздан  4,1 миллионнан  зыятырақ дәрамат түсетуғынлығын ғалаба хабар қураллары арқалы билгенлерин еситип, бул жигитлердиң талўасларына шын кеўилден разы болдым. Әсиресе, олардың мениң туўған  жерим ­ бурын  қараўсыз қалған  аўылды «Абат   аўыл»­ға  айландырыў ҳаққында»  ҳүкиметимиздиң  қарары тийкарында болатуғын өзгерислерди, яғный, кең асфальтланған көшелер, оның еки бойындағы  қулпырған дарақлар, үй қапталындағы баў-бақшалар, водопровод суўлары менен тәми­йинленген  шаңарақлар, спорт  майданшалары, инфраструктуралар, атызларға жетип турған  канал суўлары, жаңадан қурыл­ған  кәрханаларды көз алдына келтирип, қуўаныш пенен  көзлерине жас алғанларын көрип жүдә  қуўандым.

Ҳақыйқатында да,  халықтың бойындағы мүмкиншиликти жүзеге шығарыў, -жәмийетти раўажландырыўдың  күшли факторы екенлиги белгили. Дүнья жүзи  тәжирийбелерине  қарағанда,  мәмлекеттиң  жетискенлиги  жер асты, жер үсти  байлықлары ғана емес, оның раўажланыўының 50 проценти адам факторына байланыслы екенлиги дәлилленген.

Бул мәселени  инабатлы түрде  шешиў ушын  ҳүкиметимиздиң Мойнақ халқын сиясий, мәдений, руўхый тәрбиялаўға қаратылып атырған хызметлериниң орны гиреўли. Мойнаққа туристлердиң ағылып келиўи, бул  жердиң жүдә  әҳмийетли  муқаддес үлке екенлигин тек  саяхатшыларға түсиндириў емес, халықтың өзине  танытады.

Мойнақ районы аймағынан көп санлы кәрханалардың пайда болыўы халықтың ҳүрметли  Президентимиздиң әдил сиясатына,  өзиниң ҳәм әўладлары келешегине исенимин  беккемлейди.

Ҳәр қыйлы  мәдений-мәнаўий хызметлер, елдиң өтмишин  қәдирлеў,  тарийхта ҳеш кимнен кем болмағанлығын, еле де ҳеш кимнен кем болмайтуғынлығын аңлатып, қанында, жүрегинде  йош урып турған бабалар қанының молекулалары табысқа  баслайтуғынын билдиреди.

Ҳәзирги күнде жасларды тәрбиялаўда мойнақшылардың табыслары оқыўшылардың олимпиадаларда сыйлы  орынларды ийелеўи келешек ушын  унамлы белги,  олардың ислери үлги болып басқаларды да жеңиске талпындырады. 

1990-жыллардағы  илимий-изертлеўлер менен экологиялық кризистиң орайында тур­ған  Мойнақ  балалары армияға, спортқа  жарамайды. Себеби, бойлары пәс, салмағы төмен деген шешимлерди бийкарлап, 2018-жылы Мойнақтың  алты, 9-10-класс оқыўшылары «Үмит нәлшелери - 2018» спорт  жарысларында  бокс, грек-рим, белбеўли гүрес сыяқлы  түрлеринен Қарақалпақстан Республикасында  сыйлы  орынларды ийе­леўи  район халқының  руўхы көтерилиўине тәсир етпей қоймайды.

Мойнақ  халқының мәдений- руўхый кейпиятын көтериўде үлкен орын ийелейтуғын және бир саўаплы шешимди республикамыздың басшысы М.Ерниязов жақында жәмийетшилигимизге жәриялады. Ҳүрметли Президентимиз Ш.Мирзиёевтиң елимиздиң тарийхында терең из қалдырған,  халқымыздың руўхый дүньясын байытыўда  мүнәсип хызмет еткен  тарийхый  шахсларға ҳүрмет көрсетип  атырған ислерине мүнәсип үлес қосыў  мақсетинде  уллы  бабамыз Әжинияз Қосыбай улының  мақбарасын  абаданластырыў иси қолға алынатуғынын билдирип, ҳәммениң кеўлинен шықты.

Бул мақбараның тиклениўи  халқымыздың  руўхый дүньясының тағы да раўажланыўына ҳәм  аўыз толтырып мақтаныўына, оғада қунарлы жерге жайлас­қан Әжинияздың қойымшылығының дөгерегинде қалың аўыл пайда болып дийқаншылық,  мал шарўашылығының табыслы мәканы болатуғынлығы халықтың мәнаўиятын, санасын тәрбиялаўдың, солай етип адам факторын көтериўдиң  гиреўи болады. 

Ҳүрметли Президентимиз Мойнақ халқына үлкен ғам­қорлық етип, турмысты жақсылаўдың тийкары ­ өндиристи кеңейтиў, өндирис кәрханаларын көбейтиў адамларға мүнәсип жумыс орынларын пайда етиўде  өндиристиң тийкары ­ «нени өндириў», «қалай өндириў», «кимге сатыў» жолларын  көрсетип берди.

Халық хожалығын раўажландырыў, халықтың искерлигинде пидайылығында ҳәм келешегине исениминде, егер булар төмен болса, онда ҳешқандай ғамқорлықлар нәтийже бермейди. Демек, Президентимиздиң  ғам­қорлығына тек қуўанып, қол  қаўсырып отыра бермей, бул ислерге жедел араласып, елдиң  өркенлениўин өзимиздиң жеке  мәплеримиз, табысларымыз деп  жасаўға умтылатуғын ўақтымыз келди.

Жуўмақлап айтқанда, Мойнақ халқының ығбалы, Президентимиздиң оғада әҳмийетли қарарлары, ҳүкиметимиздиң  тапсырмаларын кеўилдегидей  орынлаў менен  халықтың  мийнетсүйгишлиги, шаққанлығы  үйлесип алға умтылсақ Мойнақ гүллене береди, келешеги зор болады ҳәм мақтаныш-мәртебеге ерисемиз.

Ж.БАЗАРБАЕВ, академик.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF