Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 09:54:56, 23.06.2018
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ИНСАН ҚӘДИРИ УЛЛЫ,  ЕСТЕЛИГИ МӘҢГИ

Урыс ҳәм тынышлық... Сондай бир бирине туўры келмейтуғын, қарама-қарсы түсиниклер болып көринеди. Бирақ, усы ўақытқа шекем адамзат тарийхында олар бир қатарда киятыр. Мәселен, планетамыз ҳәзирги күнге шекем 15 мыңнан аслам урысты басынан кеширген екен. Лекин, ХXI әсир бул түсиниклерге жаңа мазмун киргизеди деп жақсы нийетти үмит етип, жақсылықты болжаймыз.

Буннан 73 жыл бурын адамзат тарийхы үлкен дүнья жүзилик урысқа шек келтирген еди. Мине, 70 жылдан аслам ўақыт бизлер жақсылықтың жаўызлық үстиндеги жеңисин белгилеп киятырмыз. Ол урыс пүткил дүнья халықларының жүрегинде өшпес ҳәсиретли из қалдырды. Жеңиске қандай күшлер менен ерисилгенин бәрқулла ядта сақлаўымыз лазым. Арадан қанша ўақытлар өтпесин, бул улыўмахалықлық қаҳарманлық ядымыздан ҳеш қашан өшпейди. Себеби, өткен тарийхымызды еслей отырып, биз бүгинги күнде де, келешекте де илгерилеўде жасаймыз.

Сол урыс жыллары Ташкент қаласы Россия, Украина, Молдова, Беларусь ҳәм тағы басқа көплеген пүткил отлы мәканлардан баспанасыз, қәўендерсиз қалған 1 млн. адам, соның 200 мыңы жас балаларды қабыл етип алып, баўырына басып, меҳирин берди, сақлап қалды, оларды баспана, кийим-кеншек, азық-аўқат пенен тәмийинледи. Сол жаслардың көбисин инсаный пазыйлетлерге толы, кеўли кең хал­қымыз өз үйине қабыллап, өз балаларындай тәрбиялады.

Урыс ўақытлары Өзбекстан фронт­ты азық-аўқат, қурал-жарақ, кийим-кеншек пенен тәмийинледи. Ҳәтте, жас балалар станокта турып мийнет етип, жеңистиң жақынлаўына үлесин қосты.

Сол ўақытлары фашизм менен гүрес алып барған бизиң жерлеслеримиздиң, Ўатан пүтинлигин, ғәрезсизлигин сақлап қалған жаўынгер аталарымыздың ерлигин еслеп, жоқары ар-намысын, азаматлық ҳүжданын әдиўлеймиз. Олар алдында бас ийемиз. Ата-бабаларымыз бизлердиң бүгинги күнимиздиң тынышлығы, жеңиси ушын өмирин аямаған болса, бизлер өз гезегинде оларға миннетдар, өз заманына ыла­йықлы әўлад сыпатында Ўатанымызды қәдирлеў, алға илгерилеўди ўазыйпамыз деп билемиз.

Шайырлар барлық заманларда да урысты нәлетледи. Өзиниң күшли поэ­тикалық сөзи менен турмысымызға, жәмийетимизге жат күшлерге қарсы гүрес алып барды.

Халқымыздың жүрек төринен орын алған белгили шайыр Төлепберген Мәтмуратов урыстан кейинги жыллардағы қыйын аўҳалды басынан кеширгенликтен урыс ҳәсиретлерин жоқары тербелис пенен шебер сәўлелендирген шайыр, оның бир қанша қанатлы қосық дүркинлери оқыўшылардың урысқа ғәзебин оятып, парахатшылықты улығлаўға, қәдирлеп-қәстерлеўге руўхландырды.

Әсиресе, шайырдың жақсылықты жырлаған көпшилик қосықлары мазмунында жер шарында улыўма тынышлық орнаўын бул жоқары баҳалылық деп мойынлаўымыз, ал, урыс бул адамның тәбиятына қарсы жеркенишли, пүткил адамзатқа қарсы аўыр жынаят деп қаралған жәмийетлик жағдайдың жаралыўына алып келип атыр. Ша­йыр буны ҳәммеге де тән емес көзи ашықлық пенен, алдымызда сондай жоқары руўхый жәмийетлик жағдайдың келип, адамлар үлкен дослық гүзарын ашатуғынын болжайды, десем қәтелес­пеймен. Ал, ол жер жүзиндеги мәңги тынышлық орнаған әсирди мениңше, адамзат өз гезегинде Алтын әсир деп қояды.

Жақында урыс жылларына арналған көрсетиўлердиң биринде Ташкент­ке жаслай эвакуацияда келип, өнип-өсип, ақыры усы жерди мәкан еткен Мария Талызинаның:

— «Да, я здесь выросла и сказала, это моя Родина и осталась здесь»,

— «В эти трудные дни все дети словно мигом повзрослели, стали умнее старались хоть как то помочь»,

— «Помню когда объявили победу люди летали да летали со слезами радости на глазах, буквально летали, обнимали хоть не знали друг друга, я эту все общую народную радость никогда не забуду».

— «Ол бизлерге мүсийбет түскен жыллары мен соған ҳайран қалдым, 5-6 жастан 12 жасқа шекемги жаслар қыйыншылықты сезип, бирден үлке­йип кеткендей бизлерге қол-көмек болды».

— «Ал, жеңис жәрияланғанда мен усы ўақытқа шекем бундай қуўанышты көрмедим, адамлар қуўанышын бөлисип, қушақ ашып, бир-бирин бул хабар менен қуўантып, мисли ушып жүрер еди», - деген тәсирли еске түсириўлери бар.

Мен де журналистлерше қызығып еситкен, тәсирленген бир ўақыяны оның арасында болған жерлесимизден еситкенмен: 1945-жылдың май айында әскерлеримиз душпан үстинен жеңиске ерисип, оларды келген елине қуўып барады ҳәм Берлин-Веймар қаласын фашистлерден азат етиўден Гёте ҳәм Шиллердиң қәбирлерине гүл қояды. Буның менен мен ойлайман, олар еки уллы немис шайыры жасаған жерде ҳеш кимге де адамзатты қыйратыўға жол қойылмайды, деген түсиникти билдирген еди. Сонша урыста тыным билмей, ақыры ол елдиң уллы шайырларына зыяраты, хүрмети ҳақыйқатында да жоқары мәнаўий, инсаный мәртлик.

Польша мәмлекетиндеги фашизм қурбанларына арналған музейде кишкене балалардың аяқ ки­йиминен ибарат бир төбешик үйилип тур. Бул лагерьлерде набыт бол­ған кишкентайлардың аяқ кийими екен. Әлбетте, тәсирли көринис. Ол жерге қайсы ўақытта, қайсы елден ша­йыр бармасын, тәсирленип, көзине жас алып, өз тилинде қосық жазбағаны болмаған. Ол көриниске бағышлан­ған  қосықларын оқысақ:

— Биреўи ол башмакларды сөйлеттиреди, сөйлеседи.

— Және биреўи қәне оның ийелери кийип жүрмей ме деп шақырады қосығында.

Ал, бир шайыр өзин услай алмастан бақырып жибереди ҳәм өз қосығында оған қарап турып, мениң бетим отқа күйди, ол жерден сол отлы күйик пенен қайттым, - дейди.

Бир шайыр өзи үлкен айып ислеп қойғандай, дизерлеп отырып, жылап жибереди ҳәм оннан өз қосықларына көп тәсирлер түсиреди.

Музейге ҳәр заманда көпшилик еллерден шайырлар келип кетер екен, олардан ҳәр тилде, лекин, тийкарғы сезими, тәсирлери бир бундай қосықлардың пайда болыў ҳақыйқатлығы соны көрсетеди, дослар урыс биреўдики, өрт я қайғы басқаныки деп болмайды.

Соңғы ўақытлардағы елимизде урыс қатнасыўшыларына Ялта, Кисловодскке дем алыў, пуллай жәрдем, сыйлы саўғалар ҳәм тағы басқа да көплеген ҳүкиметимиз итибары ҳәммемизди де қуўандырмақта. Журтымызда инсан қәдири жоқары улығланыўы ҳәтте дүнья жүзи халықларының итибарын, қызығыўшылығын тартпақта.

«Ташкент қаласы, пайтахтымыздың орайында жайласқан «Халықлар дослығы» деп аталатуғын майданға урыс ўақтында 14 баланы алып сақлаған Шомахмудов шаңарағына бағышланған естелик ансамбли тикленсин.

Жер жүзинде кемнен-кем мәмлекет я миллет бундай жоқары инсаный пазыйлетлер менен мақтаныўы мүмкин», деди  ҳүрметли Президентимиз Шавкат Мирзиёев өз шығып сөйлеўинде. Быйылғы урыс ветеранларына ҳүкиметимиз тәрепинен көрсетилип атырған ҳүрмет, дыққат тек ғана олар емес, ал, пүткил халқымыз тәрепинен де жүдә тәсирли күтип алынып, бизлер ушын да қуўанышлы ўақыяға айланып атыр.

Әжайып шайырларымыздың тәсирли қосықлары менен ол ўақытлар көз алдымызда кино лентадай өтеди. Бул олардың үлкен талантынан дәрек.

Нурберген МӘТМУРАТОВ,

журналист

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF