Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 01:12:11, 20.09.2019
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

МИЛЛИЙ  МИЙРАСЛАРЫМЫЗДЫҢ  ЖАНКҮЙЕРИ

(ПРОФЕССОР САРЫГҮЛ БАҲАДЫРОВА МЕНЕН СӘЎБЕТ)

Қысқаша мағлыўмат:

Сарыгүл Баҳадырова — филология илимлериниң докторы, профессор, Қарақалпақстан Республикасына мийнети сиңген илим ғайраткери. Ол 1944-жылы Қараөзек районында туўылған. Қарақалпақ мәмлекетлик педагогикалық институтының тарийх-филология факультетин питкерген. Мийнет жолын Өзбекистан Илимлер академиясы Қарақалпақстан филиалының Н.Дәўқараев атындағы Тарийх, тил ҳәм әдебият институтында лаборант хызметинен баслап, 1991-жылдан усы институт директоры лаўазымында ислеген. Ҳәзир ҳүрметли демалыста.

 

— Сиз К.Рерих атындағы халықаралық сыйлықтың лау­реаты, белгили илимпаз, жазыўшы, журналистсиз. Быйыл сизиң жетпис жыллық юбилейиңиз. Өмир — ағар дәрья. Газетамыз оқыўшылары жаңарып барары тәбийғый. Соның ушын, өмир­баяныңыз бенен таныстырсаңыз...

 

 

— Мениң Јмирбаяным дым қысқа. Жазғанымда да ярым бетке жетпейди.  1961-жылы орта мектепти, 1966-жылы Қарақалпақ мәмлекетлик пединститутының тарийх-филология факультетин питкердим. Мийнет жолымды Өзбекистан Илимлер академиясы Қарақалпақстан филиалының Н.Дәўқараев атындағы Тарийх, тил ҳәм әдебият институтында лаборант хызметинен басладым. Өмиримде еки арза жазыппан. Бир арза менен жумысқа кирдим, бир арза менен пенсияға шықтым. Илим жолында өсиўим усы институтта болды, лаборанттан киши илимий хызметкер, аға илимий хызметкер, бөлим баслығы, жетекши илимий хызметкер, институт директоры хызметлеринде иследим.

— Сарыгүл апа, илимге қалай келдиңиз?

— Халқымыз илимди, билимди жүдә ҳүрмет ететуғын халық. Соннан болар, илим мениң ушын ең кийели жол болып көринди, бул жолдан жүриў қолымнан келе қояр ма екен, деп қорқып келген едим.

1970-жылы Өзбекистан Илимлер академиясының  А.С.Пуш­кин атындағы Тил ҳәм әдебият институтында «Ҳәзирги заман қарақалпақ гүрриңлери» деген темада академик М.К.Нурмуҳаммедовтың илимий басшылығында кандидатлық диссертациямды жақладым. Соң бирден докторлық диссертацияны жазыўға кирис­тим. 70-жыллары бурынғы аўқамның жоқары аттестациялық комиссиясы докторлық диссертацияларды рус тилинде жазыўды ҳәм сол тилде китап шығарыўды талап етти. Тилдиң барьери маған жүдә аўыр болды. Бирақ, мен тәўекел еттим. ВАКтиң талапларына неге биз жуўап бере алмаймыз, бизиң санамыз, ақылымыз басқалардан төмен бе, деген ой маған күш берди. Усы жыллары Нөкис мәмлекетлик университети ашылып, оған докторлық дәрежеси бар қәнигелер керек болды. Қарақалпақстан ҳүкимети илим докторларын таярлаў мәселесин алға қойды, докторлық диссертация жазып атырған илимпазларға көп мүмкиншиликлерди туўдырды. Бир жылға бурынғы аўқам Илимлер академиясының М.Горький атындағы пүткил дүнья әдебиятлары институтына стажировкаға кеттим. Белгили тюрколог, профессор З.С.Кедринаның басшылығында докторлық диссерта­циямды жаздым. З.С.Кедринаға темам унады. Бирақ, «Қарақалпақ романларында миллийлик және интернационаллық улыўмалық» деген машқала пайда болды. Усы жумысымды 1978-жылы баспадан «Роман ҳәм дәўир» деген ат пенен монография етип шығардым. Бирақ, бул жумысымды да жақлаўға усынғым келмеди. Миллийлик бойынша тартыслы машқалалар көп еди. Мен миллийлигимизди фольклордан излеп және жумысымды тереңлеттим. Солай етип, «Фольклор және қарақалпақ совет прозасы» деген темада 1984-жылы рус тилинде монография шығардым. Монография жоқары баҳа алды. Белгили москвалы илимпаз, әдебиятшы Т.Т.Давыдова «Вопросы литературы» журналының бетинде «Бул изерт­леў жумысы тек қарақалпақ әдебияттаныў илиминде емес, ал, дүнья филология илиминде жаңалық» деп баҳа берди. Бул маған емес, қарақалпақ илимине берилген баҳа еди. 1987-жылы Өзбекис­тан Илимлер академиясының А.С.Пушкин атындағы Тил ҳәм әдебият инс­титуты жанындағы қәнигелестирилген кеңесиниң мәжилисинде усы темада докторлық диссертация жақладым. Мениң фольклористика илимине келиўиме усы жумысым себепши болды. Илимде адам бир шоққыға минсе — екиншиси көринеди, екиншисине минсе - үшиншиси, солай етип, жоқарылап кете бересең.

— Сиз қарақалпақ халық дәстанлары «Қырыққыз»ға, «Едиге»ге арнап халықаралық илимий конференция өткиздиңиз. Халқымыз елеге дейин усы конференцияларды айтып жүреди. Сизге бул идеялар қайдан келди?

— Халқымыз тарийхтың аяўсыз соққыларында өзиниң атын жоғалтпай усы әсирге жетти. Әлбетте, бул айтар аўызға ғана аңсат. Фольклор «Арал теңизиниң суўы үш рет қурып, қарақалпақлар үш рет көшип, қайта айналып келген» деген мағлыўматты береди. Усының өзи көп нәрсени айтып тур. Усы көшип-қонып жүрген халық өзиниң тийкарғы миллий мийрасын жүрегине түйип сақлады. Оның китапханасы фольклоры, бай дәстанлары болды. Усы бийбаҳа миллий байлығымызды дүньяға таныстырыў бизиң ўазыйпамыз. Ҳүрметли Президентимиз И.Кәримовтың бизден ғәрезсизликтиң миллий идеологиясы ата-бабамыздан қалған миллий байлығымызда екенин, усы миллий байлығымыздың тийкарында келешектиң фундаментин салыўымыз керек екенлиги ҳаққындағы көрсетпелерин иске асырыў мақсетинде бул конференцияларды өткизиўди мақул көрдик. «Қырыққыз» дәстаны аналогиясы жоқ, тек қарақалпақ халқында бар дәстан. Бирнеше дереклер бо­йынша қарақалпақлардың қаны менен қайнап,  жаны менен бирге шығатуғын дәстан. Бириншиден, дәстанда ҳаял-қызларының батырлығы жырланады, бул әййемги греклер жазып кеткен массагетлердиң патшасы Тумаристи, әскербасы Заринаны еслетеди. Екиншиден, ҳаял патшалар ҳаққында әййемги аңыз қарақалпақ фольклорында XIX әсирге жетти. Шымбайдың шар базарынан рус илимпазы И.Беляев жазып алған «Ҳаял патша ҳаққында ертеги» буны тастыйықлайды. Үшиншиден, қарақалпақлардың уруўларға ҳаялларды уран етип алыўы тосыннан туўылған факт­лер емес. Қырық батыр қыздың ел қорғаўы идеясының өзи әййемги аналық дәўиринен қалған естелик.

Конференция ҳақыйқый улыўма халықлық байрам болып өтти. Бизге Кипрден, Әзербайжаннан, Түркиядан, Қырғызстаннан, Қазақстаннан, өзимиздиң Ташкенттен мийманлар келди. Оларды Қарақалпақстанның тарийхый орынларына алып бардық, бул тарийхый естеликлерден алған тәсирлери шексиз еди! Соңғы күни ипподромда театрластырылған көрсетиў болды. Аппақ отаўлар, гүреске түскен палўанлар, дүгискен қошқарлар, қырық торы атқа минип, қолына қалқан менен қылыш алған қырық қыз, оған қарсы қара атлы қалмақлар, олардың қылышласыўы... буларды көриў мийманлар ушын әжа­йып ўақыя болды. Шет елли илимпазлар үлкен тәсирлер менен қайтты, елине барыўдан Өзбекис­танның миймандос халқы, Қарақалпақстанның гүлленген мәденияты, илими, театры, тарийхый орынлары ҳаққында мақала үстине мақала жазды. Мен халқымыздың мәденияты, тарийхы шет ел илимпазларын усыншама таң қалдырғанына қуўандым.

Ал, «Едиге» дәстаны ҳаққында сөз айрықша. Буның себеби, дәстан 1944-жылы 9-августтағы ВКП (б) Орайлық комитетиниң қарары менен оны изертлеў, жыйнаў қадаған етилген еди. «Едиге» қазақ, башқурт, татар, ноғайларда бар. Усы халықлардың барлығы бул дәстан жөнинде ярым әсирге жақын сөз ете алмай келди. Дүньяға аты белгили тюрколог В.М.Жирмунскийдиң «Дәстанның толық варианты қарақалпақларда» деген баҳасының өзи қанша әҳмийетли! Биз биринши болып дәстан ҳаққында кеңес ҳүкиметиниң қарарының надурыс екенлигин, «Едиге» — халық мийрасы, халық мүлки екенлигин көтердик. Бул Өзбекис­тандағы миллетлер аралық дослық қатнасықтың дурыслығы, миллий мийрасқа деген үлкен ҳүрметтиң нәтийжеси еди. 2001-жылы «Қарақалпақ халық дәстаны «Едиге» және оны изерт­леў мәселелери» деген темада халықаралық конференция өткиздик. Конференцияға Германия, Түркия, Япония, Қазақстаннан белгили илимпазлар келди. Қазақстан Илимлер академиясының академиги Р.Бердибаев: «Едиге» бизлерде де бар. Бирақ, сизлер биринши болып бул мәселени көтердиңиз, түрки халықларына үлги болдыңыз, мәрт екенсизлер, сизлерге рахмет!» деп баҳа берди.

— Сарыгүл апа, сиз 400 ге жақын фольклор ҳәм әдебият бойынша илимий мақала және мийнетлердиң авторысыз. Илимниң қыйын жолында шаршамадыңыз ба?

— Жоқ, мен халқымызды мақтаныш етиў жолында ҳеш шаршамайман, толып-тасып кетемен, жаслық жигерим, күш-қуўатым усы мәселеде қайта толысқандай туйылады. Мениң мақсетим — Арал теңизине байланыслы экологиялық апатшылық орайында жасап атырған қарақалпақ халқының бай миллий мәде­ниятын дүньяға таныстырыў. Мениң илимий миссиям ҳәзирги глобалласқан заманда, экстремизмниң халықты тынышсызландырып отырған бир дәўиринде, халықтың тынышлықты, миллетлер арасындағы дослықты, гуманизмди, жақсылықты жырлайтуғын бай мийрасын ҳәр бир инсанның санасына жеткизиў және келешек әўладқа бериў. Халық мийрасы бәрқулла тынышлықты, жақсылықты, дослықты жырлайды.

— Сиз қарақалпақ жыраўлары жөнинде көплеген мақалалар жаздыңыз. Жыраўларымыздың басқа халықлардың эпос атқарыўшыларынан қандай айыр­машылығы бар?

— Жыраў деген сөзди еситкенде көп нәрселер еске түседи. Бирақ, оны сөз бенен айтыў қыйын. Кысқа айтқанда, «жыраў», яғный, дәстан атқарыўшысы деген түсиник қазақ пенен қарақалпақта бар. Бирақ, қазақ жыраўы дәстанды қалай атқарды, қобызды қалай пайдаланды, қобыз бенен бир дәстанды қалай атқарып шықты, деген сораўларға қазақ фольклоршылары толық жуўап бере алмайды. Себеби, жыраў XIX әсирде жасаў өмирин жыршыларға берген. Өзи тарийхый аренадан шығып кеткен, ал, оның қобызын палкерлер, бақсылар әрўақ шақырыўға пайдаланып келген. Ал, қарақалпақлар жыраў өнерин таза сақлаған халық. Қарақалпақ жыраўының түрки халықлар жыраўынан айыр­машылығы тамақты қырып айтқан, гүркиреген даўыс пенен 20000-25000 қатар қосықты 150 ге жақын мелодия менен атқарыўы. Бул өнер ҳеш халықта жоқ. Ҳәзирги дәўирде Америка, Батыс Европа илиминде жыраўға қызығыўшылық күшли (Америка фольклоршысы А.В.Лорд, М.Пэрри, ҳәзир немец илимпазы К.Райхл). Бирақ, олардың рус тилинде шыққан мийнетлерин оқып, олардың ҳәр бир сөзине кең түсиник бергим келеди, себеби, тартыслы, ақырына жетпеген пикирлер көп.

— Жазыўшы ретинде де сизиң әдебиятта орныңыз бар. Сиз «Анама хат», «Ҳаяллар», «Адамды адам бахытлы етеди», «Адам қәдири», «Кешиккен солдат», «Рәўшан», «Тәғдир» (роман диология), «Тумарис ҳәм Кир», «Избасар Фазылов жөниндеги эссе», «Суңқар еди қанатынан қайрылған» сыяқлы повесть ҳәм романлардың авторысыз. Сиз шығармаңызға сюжетти қайдан аласыз?

— Мениң шығармамның қаҳарманлары турмыста мениң менен бирге жасап атырған адамлар. Турмыс сондай сюжетке бай, оны ойдан табыўдың кереги жоқ.

—  Сизиң қарақалпақ фольклорының 100 томлығы деп баслама көтерип жүргениңизге бираз ўақыт болды, ҳәзир бул жүз томлық шығып атыр. Халқымыз ушын жүдә әҳмийетли болған бул уллы исти баслаў идеясы қашан пайда болды?

— Халықтың миллий мийрасы ақ сүт берген анаң менен теңдей. Ўатан-Ана, ақ сүт берген ана, ал, миллий мийрас бул да анаң, бул сөзлер мазмуны бойынша бирдей. Сен анаңды, туўылған Ўатаныңды қалай қорғасаң, қалай қәдирлесең, миллий мийрасыңды да солай қорғайсаң, солай қәдирлейсең. Уллы шайырымыз Ибрайым Юсуповтың «Ана тилим, сен басқадан айырмам, Сен турғанда мен де әдеўир шайырман» дегениндей, миллий мийрас турғанда ғана биз басқадан айырылатуғын халықпыз. Ана тил де халықтың мийрасы, байлығы. Қарақалпақ халқының миллий мийрасы — бул фольклоры.

Бизиң қолжазба фондымызда 300 ге жақын дәстанлардың тексти бар (ертеклер, халық қосықлары ҳәм тағы басқаларын айтпағанда), олардың ҳәр бири бир ғана нусқадан турған тарийхый естелик. Ҳәр варианты теңи-тайы жоқ байлық. Ҳәр бир дәстанның вариантларының болыўы халықтың руўхый дүньясының байлығын көрсетеди. Вариант бул мектеп, тарийх, ол әййемнен киятырған ҳәр жыраўдың жолы. Түсинбеген адамға ол қайталаў. Ал, бул қайталаў емес, илим. Соның ушын, сол вариант­лары менен дәстанлардың текс­тин (кеңес ҳүкимети дәўиринде қаншама редакторлаўдан өтетуғын еди) сол турысында шығарыўды мақсет еттик. Енди усы байлықты баспаға таярлаўды мен директор болып ислеген күннен баслап қолға алдым. Төрт рет илимий жобаға киргизип, томлардың барлығын баспаға таярладық. Бирақ, оларды баспадан шығарыў ушын имканият таба алмадық. Биз бул томларды шығара алмай атырған ўақтымызда шет елли фольклористлер жәрдем бере­йик дести. Бирақ, буған биз келиспедик. Себеби, шет ел илимпазларының жәрдеми менен шығарсақ, оның баҳасы төменлейди және оның тексти басқалардың қолында кетеди. Оригинал текстти өзлеримиз сақлаўымыз керек. Қашан болса да бизде мүмкиншилик болатуғынына исендик және өз миллий байлығымызды өзлеримиз шығарыўымыз керек, басқалар бизиң сол шығарғанымызды пайдаланыўы керек! Бул жумысты Өзбекистан Илимлер академиясы Қарақалпақстан бөлиминиң баслығы, экономика илимлериниң докторы, профессор Н.Айымбетов жүзеге асырды. Буны әлбетте, республика басшылығы бириншилерден қоллап-қуўатлады. Бул ушын терең миннетдаршылығымызды билдиремиз...

... Инсанның инсанлығы жасаған узақ жасы менен емес, изинде қалатуғын өшпес мийнетлери, халқы ушын ислеген хызметлери менен баҳаланады. Оқып отырғаныңыздай, өмирин илимге бағышлаған, тарийхый ислерге баслама салған, илимде, әдебиятта, жәмийетте өз орнына ийе Сарыгүл Баҳадыровадай инсанлар ҳәрқашан халқының кеўлинен жай табады.

Гүрриңлескен:

Пердегүл

ХОЖАМУРАТОВА.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF