Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 10:11:34, 23.06.2018
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ТАРИЙХЫЙ ДӘСТАН  ҲАҚҚЫНДА ИЗЕРТЛЕЎ

Халық аўызеки әдебиятының ири эпикалық жанрларының ишинде дәстанлар айрықша орынды ийелейди. Олар дүнья халықлары фольклорының көпшилигинде бар болып, айырымлары тек сол халықтың өзине тән болған тәкирарланбас миллий версияларына ийе болса,  ал, айырымлары — «Алпамыс», «Қоблан», «Едиге», «Гөруғлы», «Ғәрип ашық» сыяқлы дәстанлар бәрше түркий халықларда ушырасады.

Аты аталған дәстанлар қарақалпақ фольклорында бир неше миллий версияларына ийе. Солардың ишинде «Едиге» дәстаны да халықтың мәдений ҳәм руўхый турмысында айрықша орын ийелеп, бүгинги күнимизге жетип келди. Бул дәстан тарийхта терең из қалдырған қарақалпақ ҳәм ноғай халықларының жәмийетлик турмысында әҳмийетли орын тутыў менен бирге, XIV-XV әсирлердеги Алтын Орда дәўириндеги ўақыяларды кең эпикалық жобада сүўретлеўи менен өзгешеленеди. Дәстанда усы дәўирде жасаған тарийхый тулғалар Едиге, Тоқтамыс, Әмир Темур, Нуратдин ҳәм басқа қаҳарманлардың тәғдирине байланыслы  тарийхый ўақыялардың излери, дәўир шынлығынан дөреген турмыс картиналары жыраўлар репертуарында қайта жанланып, кең эпикалық планда сүўретленеди. Дәстан сюжетиндеги еркинликке умтылыў, өз алдына ел, халық болыў идеясы менен усы идеяның баслаўшылары бол­ған тарийхый шахслар образы өткен ХХ әсирдеги бурынғы аўқам идеологиясына туўры келмейтуғын еди. Сонлықтан да, халық арасында дәстанды жырлаў, оқытыў, үйрениў ҳәм изертлеў мәселелери қадаған етилип келинди.

Мәмлекетимиз ғәрезсизликке ерискен дәслепки күнлерден баслап-ақ, бундай идеологиялық шеклеўлерден сақыт бола басладық. Нәтийжеде дәстанның Ерполат ҳәм Қыяс жыраў вариантлары 1990-жылы «Қарақалпақстан» баспасынан өз алдына китап болып басылып шықты. Сондай-ақ, бул дәстан бойынша белгили жазыўшы, әдебиятшы-фольклорист алым К.Алламбергенов изертлеў жумысларын алып барып, «Қарақалпақ халық дәстаны «Едиге» деген темада докторлық диссертация жақлады ҳәм бул изертлеў жумысы 1995-жылы «Билим» баспасынан монография сыпатында басылып шықты. Дәстан улыўма билим беретуғын мектеплердиң, жоқары ҳәм орта арнаўлы оқыў орынларының бағдарламаларына киргизилди.

Биз бул мақаламызда белгили илимпаз К.Алламбергеновтың  «Ер Едиге, «Едиге» дәстаны, Алтын Орда ҳәм Маўараўаннаҳр дәўири тарийхының гейпара мәселелери» (Нөкис, «Билим», 2017)  атамасындағы монографиясы ҳаққында өз пикирлеримизди билдирмекшимиз.

Монографиялық мийнет илимий факт ҳәм дәлиллеўлерге оғада бай болып, 80 ге жақын әдебиятшы, тарийхшы ҳәм фольклорист алымлардың изертлеўлеринен пайдаланған. «Едиге» дәстанының қарақалпақша версиясы қазақ, ноғай, баш­қурт, татар версиялары менен салыстырмалы үйренилип, текстлик мысаллардың жәрдеминде исенимли дәлилленген.

Изертлеўдиң кирисиў бөлиминде автор «Едиге» дәстанының авторлығы мәселесине, яғный, дөретиўшиси ҳәм оның атқарыўшысына, Едиге улысы, оның журты ҳәм жасаған жери ҳаққында, дәстанның қаҳарманлық дәстанға өсип, жетилисиў мәселесине, әсиресе, оның пайда болыўы, толықтырылып, қайта жырланыў ўақыяларын анықлаўға үлкен итибар қаратады. Дәстанның жыр сыпатында пайда болыўы 1391-1406-жылларға туўра келеди деген шешимге келеди. Ал, дәстанның авторлығы мәселесине келетуғын болсақ, дәстанда данышпан жыраў сыпатында қатнасатуғын, тарийхта жасаған, қарақалпақ жыраўшылық өнериниң сағасында туратуғын Соппаслы Сыпыра жыраў менен дәстанның дөретилиў дәўири туўра келетуғынлығы дәлиллеп көрсетиледи.

«Едиге» дәстанының авторы Соппаслы Сыпыра жыраў болыўы мүмкин деген пикирлер профессор К.Мәмбетовтың мийнетлеринде де ушырасады. Және де дәстанның қарақалпақ версиясы ең ески нусқа екенлигин, Едиге қарақалпақлардың этногенезинде тийкарғы орынды ийелейтуғын маңғытлардың ақмаң­ғыт тийресинен шыққан тарийхый тулға екенлигин, оның журты тарийхта да, дәстанда да қарақалпақлардың бир бөлеги жайлаған мәкан болғанлығы фактлер менен көрсетиледи.

Дәстанда тарийхый тул­ғалардың образлары менен бирге, тарийхый ўақыялардың дереги сақланған ҳалда жырланған. Усындай тарийх ҳәм дәстан бирлигиниң сәйкес келиўлери тийкарына қарап, алым дәстанның эпикалық вариантларын «тарийхый-қаҳарманлық дәстан» деген шешимге келеди.

Монографияның «Дәстан ҳәм тарийх» атлы бабында бул бойынша мағлыўматлар келтирилген. Дәстандағы қаҳарманлық ҳәм тарийхый сыпатлы белгилер: батырдың илаҳий туўылыўы, тез ержетиўи, дәў менен жекпе-жек гүреслери, саўаштағы ерликлери, Алтын Орда ханы Тоқтамыс пенен Орта Азия ҳүкимдары Әмир Темур арасындағы талас-тартыслар, буған Едигениң де қатнасы, Әмир Темур менен Едигениң Алтын Орда ханы Тоқтамысқа қарсы гүреслери ҳәм жеңиске ерисиўи, усы жеңистен соң Едигениң Едил-Жайык бойларындағы ҳүкимдарлығы, Тоқтамыстың өлими ҳәм басқа да тарийхый факт­лер шығарманың сюжетлик мазмунын қурайды. Дәстандағы усындай сыпатлы белгилер академик В.М.Жирмунскийдиң илимий мийнетлеринде де ушырасады. Алымның көзқарасларын К.Алламбергенов мақуллай отырып, «Едиге» дәстанының тарийхый-қаҳарманлық дәстан екенлигин монографияның биринши бабында тарийхый дерек, миф, аңыз, шежирелерди ҳәм мағлыўматларды салыстырыўлар арқалы илимий жақтан дәлиллеўге ҳәрекет еткен. Әсиресе, Алтын Орда дәўирин изертлеген тарийхшы алымлар В.Бартольд, В.М.Жирмунский, В.Д.Греков, А.Ю.Якубовскийлердиң изертлеўлеринде Едигени Әмир Темурға қыянет еткен унамсыз шахс сыпатында түсиндирген пикирлердиң тийкарсызлығын алым илимий жақтан исенимли дәлиллеп, шәлкем-шалыс пикирлерге анықлық киргизеди.

К.Алламбергенов монографияның биринши бабына тийисли «Ер Едиге, «Едиге» дәстаны, Алтын Орда ҳәм Маўараўаннаҳр дәўири тарийхының гейпара мәселелери», «Әмир Темур менен Әмир Едигениң Алтын Орда ханы Тоқтамысқа қарсы гүрес мотиви (Дәстанда ҳәм тарийхта)» деген бөлимлеринде сол дәўирге тийисли тарийхый ўақыяларға, мағлыўматларға ҳәм дереклерге сүйенип, илимий пикир ҳәм жуўмақларын береди. «Едиге» дәстанының бас қаҳарманлары есапланған Едиге, Сәтемир (Әмир Темур), Тоқтамыслардың тарийхтағы ҳәрекетлери менен көркем образларының өз-ара сәйкес келиў мәселелерин айқын көрсетип береди.

Дәстан қурылысында мифлик, ертеклик-фантастикалық ҳәм әпсаналық мотивлер де орын алған. Бул қубылыслар монографияның «Миф, ертек ҳәм дәстан» атлы екинши бабында ҳәм бөлимлеринде өз изертлениўин табады. Тарийхқа нәзер тасласақ, өткендеги уллы шайыхлар, пайғамбарлар, сәркардалар (Муҳаммед пайғамбар, Искендер Зулқарнайын, Шың­ғыс хан, Әмир Темур, Ҳәким Улықпан) ҳаққында, олар тири гезлеринде-ақ, аңыз-әңгимелер, ертеклер ҳәм мифлер дөретилип, халық арасында аўызеки айтылып жүрген. Бундай жағдай Едигениң өмирине байланыслы да айтылады. Себеби, академик В.Жирмунский Едигениң тири гезлеринде-ақ оның исмине байланыслы ҳәр қыйлы аңыз-әңгимелер дөретиле баслаған деген пикирлерди билдиреди.  Изерт­леўши К.Алламбергеновтың мийнетлеринде де «Едиге» дәстаны ең дәслепки келип шығыўында кишигирим ертек, жоқлаў, аңызлардан басланып, соңынан үлкен бир тарийхый жырға айланып кеткенлигин, себеби, бундай дөретиўшилик Орта Азия халықларының эпос дөретиў тәжирийбесинде жүдә ерте дәўирлерден сақланып киятырғанлығын илимий жақтан көрсетип береди. Дәстанда мифлик сананың дәслепки архаикалық басқышлары тотемизм ҳәм шаманизм қалдықлары, отқа табыныў дәстүрлери, түс көриў деталы, әрўақтың келиўи, диний инанымлардың пайда болыў сырлары илимий жақтан өз шешимин табады.

Алым изертлеў жумысының соңғы жуўмақлаўшы бөлимин «Едиге таныўдың ҳәзирги жағдайы ҳәм алда турған ўазыйпалары» деп атап, Едиге дүзген мәмлекеттиң ҳәм «Едиге» дәстанының юбилейлерине байланыслы өткерилген илимий-теориялық конференцияларға ҳәм дәстанның баспадан шығыўы менен изертлениўине шолыў жасайды.

Жуўмақлап айтқанда, Едигетаныўшы алым, филология илимлериниң докторы, профессор К.Алламбергеновтың бул монографиясы «Едиге» дәстаны, Едиге ҳәм Әмир Темур ҳаққында жазылған баҳалы ҳәм қунлы илимий мийнет есапланады. Алымның бул изертлеў жумысы бүгинги күнге шекем жергиликли илимпазларымыз тәрепинен қарақалпақ дәстанлары бойынша келешек илимий-изертлеў жумысларын даўам еттириўди, үзликсиз үйрениўди ҳәм изертлеўди еле де тереңлестириў зәрүр екенлигин көрсетеди.

Камал  ПАЛЫМБЕТОВ,

 филология илимлериниң кандидаты, доцент.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF