Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 20:59:04, 18.12.2018
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ФӘЛЕКТИҢ  ОЙЫНЫН  БАСЛАҒАН  МУҲАББАТ  ҚОСЫҒЫ

Жақында «Билим» баспасынан белгили жазыўшы Муратбай Нызановтың таңламалы шығармаларының жетинши томы жарық көрди. Бул таңламалы шығармаларға оның үш шығармасы — «Муҳаббат қосығы» романы, «Ҳаўа кемесиндеги екеў», «Ақшагүл» атлы повестьлери киргизилген.

Солардың ишинде «Муҳаббат қосығы»  шығармасына дыққат аўдардым. Әсиресе, оның саўға еткен китабындағы маған жазған сөзинде:

«Киятырған изиңизден,

Бир қәдирдан иниңизбен,

«Муҳаббаттан сөйлегил» деп,

Айтқан қалыс пикириңизден,

Усы роман жазылды,

Барымыз усы ҳәзирги»,- деп қолтаңбасын қойған қалыс пикири мени жүдә қызықтырды.

Соңғы жыллары Муратбайдың дөретиўшилик шеберлиги оның бир қанша инабатлы шығармаларында: «Ақшагүл», «Ашық болмаған ким бар», «Ҳаўа кемесиндеги екеў» сыяқлы муҳаббат бостанындағы ҳәр қыйлы ҳәдийселер, муҳаббаттың күйдириў отлары, ондағы трагедиялар ҳәм сырлы сырғыялықлардың көркемлик пенен сүўретлениўлери оқыўшыларға унамлы тәсир етеди. Оннан тағы да усындай тәсирли шығарманы күтип отырған мәҳәлде, «Муҳаббаттан сөйле, басқасы жалған» деген пикирге муўапық жазылған романы шын ҳақыйқатлықтың, шын гөззаллықтың муҳаббатта екенлигин шеберлик пенен сәўлелендирген, үлкен тәрбиялық мазмунға ийе шығарма дүньяға келген.

Бул шығармада Муратбайдың бурынғы романларын кемситпеген жағдайда олардан өзгеше ҳақыйқат муҳаббаттың адам турмысындағы орнын ҳәм оның ҳәр кимге ҳәр түрли келетуғынлығын ҳәм жәмийетлик турмыс пенен тиккелей байланыслылығы сүўретленген.

Шаңарақ — пүткил адам баласының өсип-өнип жасайтуғын тиришилигиниң уясы. Онда адамның келбети, бахты камал табады. Адамның изде қалдыратуғын естелиги, келешегине жеткеретуғын үмити, абырай-мәртебесиниң өсиўи, усы қатықтай уйыған от басынан пайда болады. Буның әҳмийетин түсинген жаслар өзине өмирлик жолдас излеп таўып, жарасықлы жасайды ҳәм бахытлы болады.

Ал, сол бахытлы болыўдың кепили шын муҳаббат, ал, муҳаббат — адам өмириниң жарасығы. Ол бир-бири ушын қурбан болыўға тайын, бөлип болмайтуғын бир тутас бирликти — ерли-зайыплыларды пайда етеди. Муҳаббат — бул ақ жалын. Ол өртемейди, күйдиреди, пысқымайды, жанады, билдирмей келеди, бүлдирип кетеди. Белгили данышпан шайырымыз И.Юсупов айтқанындай:

«Бир әжайып отбар жердиң жүзинде,

Қупыя күш бар дейди оның өзинде,

Ышқы муҳаббат дер ол оттың атын,

Сен де сынап көргенсеңди қуўатын».

Бул ҳәмме адамға тән болған тәбийғый ҳәдийсе усы романда Муратбайдың дөретиўшилик шеберлигинде муҳаббаттың отлы тәсирин, оның бағын байлайтуғын, басқаны жақтырмайтуғын, өзимшилликтиң, дөгерегин жалмайтуғын менменликтиң, орынсыз қуштарлықтың сырын ашып берген.

Романның эпилогы оқыўшыны өзине тартатуғын шеберлик пенен жазылып, былай басланады: «Сол он алты жастағы уўыздай қыз. Оның жуп-жумсақ жүзлерин ебетейсиз адамның бармақлары  сылаўы обал, оның сүйиў ушын жаратыл­ған қаймақтай ғана ләблери. Бул ләблерди анасы нәрестелигинде сүйсе сүйген болыўы мүмкин, оннан берги жағында оған ләбин апарыўға ҳешкимниң жүреги даўамас еди» деп еске түсирип, сол перийзаттың муҳаббат қосығынан фәлек ойынының басланғанын кең диапазонда, нәзик ләззетли сезимлер арқалы шебер сүўретлеп, оқыўшыларға бийбаҳа саўға таярлаған.

Романдағы ўақыяның бас қаҳарманы Мәмбетназардың районлық емлеўханаға түсип даўаланыўынан басланады. Емлеўханада ҳамшира болып ислейтуғын Гүлшийра менен байланысып, оның менен ашықлық ойыны басланып атырған ўақытта екинши қыздың Нигардың пайда болыўы. Гуля атлы ҳамшираның оның сыртынан Нигардың бақлап жүрген ынтықлығы ҳаққында билдириўи, Нигардың наўқаслардың кеўлин алған қосықлары, әсиресе оның:

«Жүзиме баққанның көзине дәртпен,

Ўәдеге опалы, сөзиме мәртпен,

Суғыңды сиңдирип-аў өзиме әбден,

Телмире берме сен-аў кеўлимде барсаң»,- деген қосықтың тәсири өтип кетеди.

Қосықтың күши оның ширели ҳаўазы менен айтып отырғанда ләбинде күлки, көз қыйығы менен ҳәм уялып, ҳәм наз бенен бағыўы Мәмбетназардың тула беденин балқытып, оның кеўлинде бар екенине қуўанып «ол гөззал меники, ол мениң бахтым» деген жуўмаққа келеди.

Буннан кейинги ушырасыў мәўритлери, есте қаларлық ийбели қатнаслар, бир-бири менен ақыл жарысып, гөззаллықтың әдеплилик пенен үнлесиўи мазмунлы ҳәм көркем дәрежеде көрсетиледи.

Гүлшийраның Мәмбетназарға деген муҳаббаты оянып, оны жүўенлеўге күши жетпей, булардың ҳәрекетлерин қызғанып жүргенде өзлери емлеўхананың ишки тәртибин бузып жүргенине қарамай ушырасып турады. Әсиресе, Нигардың ушырасыўға шығып баратырғанын Гүлшийраның сезип қойғанын есапқа алмай, даналардың «муҳаббат өлимнен де, өлимнен қорқыўдан да күшли» дегениндей, булар муҳаббат қосығын айта баслағанда Гүлшийраның басшылығында доктор келеди ҳәм буларды бенде болған душпан әскериндей үшеўиниң қоршаўында доктордың кабинетине айдап әкеледи ҳәм қәҳәрли сөзлери, екеўиниң де мәртлерше жуўаплары, доктордың ызаға тийетуғын, намысты келтиретуғын сөзлериниң тийкарында сүйискенлерди шарқыпәлек бираз ўақытқа айырады.

Адам өмиринде айланып туратуғын шар­қыпәлек тәғдир ойыны болып, ҳеш бир қағыйдаға бойсынбайтуғын, гейде ҳәр қыйлы қуўаныш сыяқлы сақаўатлылықты, гейде қайғы-қапа сыяқлы әламатларды, тосыннан келетуғын ўақыяларды пайда етеди. Ашықларды ышқы-муҳаббат дигирманына салып естен тандырады, тезге салып дүзетеди.   

Буның мәниси муҳаббат турмыстан бөлек жасайтуғын қубылыс емес. Оның ой-қыры болады. Адамды илажсыз аўҳалға түсириў жағдайлары да ушырасады. Бундай жағдайда еки тәрептиң активлиги шешиўши ролди атқарады. 

Романдағы бас қаҳарманлар — Мәмбетназар ҳәм Нигардың шын ашықлығына қарамастан, олардың қатнасларының үзилиске түсиўи, қыздың еле балағат жасына жетпеўиниң себебинен ушырасыўдың қы­йыншылығы, оған қоса Нигардың кеселленип қалыўы, бул мөлдир муҳаббаттың бузылыўына алып келген жағдайлар Мәмбетназардың сергизданлығы, Нигардың ақыллы хатлары жүдә көркемлик пенен сәўлеленген.

Романда тәғдир ойыны ҳәр кимге ҳәр түрли несийбе бағышлайтуғынлығы, муҳаббат жеке индивидуаллық ўақыя, ҳәр кимде ҳәр түрли шешилетуғынлығы, ойлағаның бола бермейтуғынлығы, тәғдирге өз еркиң менен тән бериўиң көркем көрсетилген.

Муҳаббаттың нәтийжеси неке болғанлықтан, романдағы Гүлшийра, Гуля, Сажида, Зухра, Нигардың муҳаббатқа байланыслы некеге кириўи жүдә анық ҳәм дәлилли сүўретленип, тәрбиялық тәсир береди. Мысалы: Мәмбетназардың шын ашығы, «маған неге сөз салмайсаң деп ынтығып жүрген» Гүлшийра апасының сиңлисиниң баласы Бөрибайға бермекши болғанында оны менсинбей, жуўас деп назырқанып жүреди, ақырында апасын қыймай оған турмысқа шығады. Турмысқа шығыўдан Мәмбетназарға жазған хатында сенсиз жасай алмайман, нешше жыл болса да сени күтемен, ҳәмиле де көтермеймен, саған деген муҳаббатым мәңги. Бир профессор: «Дүньяда үш нәрсе турақсыз емиш. Соның бири ҳаялдың муҳаббаты», - депти. «Егер соны анық араблар айтты деген болса қудайдың мәркин жепти!»,-деп әжиўалайды. Гүлшийра бул сапары ҳақ еди. Шынында муҳаббатқа бир өмир садық болып қалған ҳаяллар аз емес. Бирақ, шығарманың изинде Мәмбетназарға ушырасып қалған Гүлшийра оның баяғы хатын есине түсиргенде: «Ой-бу-й, еле жүрегиң муздай суў болып жүрме. Бала-шағамнан тартып алады деп. Бөрибай қазықты дөгереклеп қақты-ғо. Мынаў сол қасқырдың күшиги. Үйде биреўи бар, биреўи мине столды ийтерейин деп турыпты»,-деп муҳаббатының өзгергенин билдиреди.

Әсет шыпакердиң муҳаббаты, оның трагедиясы өз алдына ўақыя болып «жигит көзи менен қыз алма» деген халқымыздың нәсиятын дәлиллейди. Шынында да, даналар айтқанындай, гейде муҳаббатта теңлик жоқ. Тек хожасы менен қулы болады. Сонлықтан, ол темир шынжырлар менен ар­қанлаў деген сөз. Романда Әсет шыпакердиң жақсы пазыйлетлери менен бирге белгисиз ҳәм мийримсиз бир қәўимниң қызына үйленип, темир шынжырлар менен байланғанлығы, ҳаялы Сажиданың қысыўмети, өзиниң елине көшиўге мәжбүрлеўи, ақырында Әсеттиң жолда қайтыс болып аўылына әкелип жерлениўи, халықтың өкиниши жүдә көркемлик пенен исенимли көрсетилген. 

Сондай-ақ, Гуляның қалай некеге киргенин, Зилийханың жас шыпакер Султанбекти қалай қолға түсириўи жүдә исенимли ҳәм тәсирли берилген.

Ал, Нигардың тәғдири, ондағы әжағасының озбырлығы, емлеўханадан оны қумлардың арасындағы үш үйден ибарат «Сыпалы»деген аўылға апарып Нәдирге бермекши болғандағы қарсылығы, анасының келип үгитлеўи, ақырында Нигардың ақыллылығы, турмыс қурыўдың ҳәр қыйлы қырларының болатуғынлығы, гейде бул муқаддес исте муҳаббаттың ҳәлсизлигин көрсетип, солай қосылғанлардың да бахытлы, шадлы, бирликте жасайтуғынлығы кеўилге қонымлы, исенимли. Әсиресе, Муратбайдың бурынғы романларында неке, муҳаббат мәселеси изинде трагедияға әкелип, бас қаҳарманның өлимине алып келсе, бул романның айырмашылығы ҳәм қонымлылығы сонда, оның қаҳарманлары бахытқа ерисиўде, барлық жағдайдан да ақыллылық пенен шығыўға болатуғынлығы, ал, муҳаббат қәдири есте мәңги қалатуғынлығы дәлиллер менен көрсетилген.

Китапта емлеўханадағы инсаныйлық қатнаслар, халқымыздың өзине тән характери, психологиясы шеберлик пенен сүўретленип, онда ҳәр бир персонаждың психологиялық өлшемлери, адамгершилик туй­ғылары, мийирманлық қатнаслары жүдә дурыс сүўретленип, оқыўшылардың ўақыяға гүманланып қараўына орын қалдырмайды.

«Муҳаббат қосығы» романындағы ушырма сөзлер, ибратлы пикирлер, инабатлы ҳикметлер китаптың мазмунын байытқан. Бул автордың үлкен эрудицияға ийе екенлигин көрсетеди ҳәм баҳасын көтереди. Китаптағы қарақалпақ халқының тийкарғы сөзлерин таўып, жаңа сөзлердиң дәл мәнисиниң орынлы берилиўи қарақалпақ тилиниң лексикасының байыўына тәсир тийгизген.

Жуўмақлап айтқанда, бул шығарма оқыўшылардың сүйип оқыйтуғын, жас­ларға муҳаббат ҳәм неке мәселесинде үлги болатуғын, тәрбиялық әҳмийети жоқары шығарма ретинде әдебиятымыздағы сийрек ушырасатуғын әҳмийетли, тартымлы роман деп баҳалаўға турарлық.

Ж.БАЗАРБАЕВ,

академик.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF