Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 07:27:57, 19.09.2018
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

БОЯН  ӨСИМЛИГИНИҢ  ПЛАНТАЦИЯЛАРЫН ЖЕТИСТИРИЎ  ТЕХНОЛОГИЯСЫ

Соңғы жыллары мәмлекетимизде дәрилик өсимликлердиң биоэкологиясын үйрениў ҳәм олардың өнимлерин қайта ислеў арқалы дәри препаратларын таярлаўға итибар қаратылмақта. Өзбекстан Республикасы Президентиниң «Өзбекстан Республикасында «Боян тамырды өндириў ҳәм санаатта қайта ислеўди және де көбейтиў» илажлары ҳаққында»ғы қарарында Қарақалпақстан Республикасында усы өсимликтиң егис плантацияларын жетистириў ҳәм тамыр-шийки затын қайта ислеп шығарыў көлеминиң мақсетли параметрлери белгилеп берилген.

Бизиң үлкемиз аймақлары өсимликлер дүньясына оғада бай. Мағлыўматларға қарағанда, аймағымызда жоқары дәрежели өсимликлердиң мыңға жақын түрлери ушырасатуғынлығы айтылған. Олардың гейпара түрлери шөлистан зоналары, ал, басқа түрлери болса, Әмиўдәрья дельтасы аймақларында өседи. Бул өсимликлердиң 400 ге жақыны дәрилик қәсийетке ийе екенлиги көрсетилген. Олардың ишинде тек ғана бир түри — ол да болса, жалаңаш боян өсимлиги болып, оның тамыры сырт еллерге экспорт­қа шығарылмақта. Бул өсимликтиң тамырынан алынған химиялық бирикпелер азық-аўқат, дәри-дәрмақ ҳәм металлургия өндирислеринде кеңнен пайдаланылады. Ҳәзирги дәўирде боян өсимлиги тамырларынан ҳәр түрли фармакологиялық қәсийетлерге ийе болған дәри препаратлары таярланады: Ликвиритон (Liguiritonum), Флакарбин (Flacarbinum), Глицирам (Glicyrramum), Бисмулоксан (Bismuloxan), Транспульмин (Transpulmin), боян тамырларының қойыў экстракты (Extractum  Glicyrrhiza Spiccum), боян тамырларының кептирилген экстракты (Extractum  Glocyrrhiza Siccum), боян тамырлары сиропы (Sirupus  Glocyrrhizae), эликсир грудной (Elexir  pectorales) ҳәм тағы басқалар. Бул препаратлардан таярланған дәрилер адамлардағы бронхит, жөтел, гастрит, асқазан ҳәм он еки бармақ ишектеги жара, баўыр, бүйрек ҳәм аддиксона кеселликлерин емлеўде пайдаланылады. Боян өсимлиги Өзбекстанның Ташкент, Сырдәрья ўәлаятларында сийрек ушырасады. Бул өсимликтиң ең көп ушырасатуғын аймағы Қарақалпақстанның орайлық ҳәм арқа районлары болып табылады. Белгили алым, академик А.Бахиев бириншилерден болып Әмиўдәрьяның төменги бөлиминде боян өсимлигиниң биоэкологиясы ҳәм тар­қалыўы бойынша илимий жумысларды алып барды (1950-1965 жж.). Ол аймақта боян туўысының тек ғана бир түри — жалаңаш боян (Gl6c6448za glab4a L.) ушырасатуғынлығын ҳәм оның 30 өсимликлер ассоциациясын қурайтуғынлығын, боян формациясында 27 туқымлас ҳәм 68 туўысқа тийисли болған 99 түр өсимликлердиң ушырасатуғынлығын, және де ол изертлеўлеринде аймақта l9 боян өсетуғын массивлер болып, булардың улыўма майданы 17991 га ийе­лейтуғынлығын анықлаған. Буннан 15-20 жыл кейин С.Дәўлетмуратовтың изертлеўинде, аймақта боян массивлериниң екеўи жоқ болып, барлығы болып l7 массивтиң қалғанлығы айтыл­ған. Соңғы жылларда аймақта экологиялық шараятлардың кескинлесиўи (топырақ деградациясы, шорланыўы, эрозиясы, суў жетиспеўшилиги) ҳәм боян тамырды жыйнап алыў көлеминиң кескин артыўына байланыслы бул өсимликтиң тәбий­ғый қорлары азайып баратыр­ғанлығы сезилмекте. Соңғы 7 жыл ишинде боян өсимлигиниң тамырын жыйнап алыў көлеми 2.7 есеге өсти. Жетистирилген өнимниң көплеген бөлеги шийки зат түринде экспорт­қа шығарылмақта. Соңғы жыллары аймағымызда боян тамырын қайта ислейтуғын заманагөй қоспа кәрханалар ашылып, жумыс алып бармақта. Келешекте бул завод ҳәм кәрханаларды шийки зат пенен турақлы тәмийинлеўде қыйыншылықлар пайда болыўы мүмкин. Сол себепли де ҳәзирден баслап аймақларда бул қымбатлы өсимликтиң егис плантацияларын жетистириў аўыл хожалығы тараўының алдында турған актуал мәселелерден болып табылады.

Бердақ атындағы қарақалпақ мәмлекетлик университети Тәбияттаныў факультетинде 20l3-жылдан баслап «Әмиўдәрьяның төменги аймақларында боян өсимлигиниң биоэкологиясы ҳәм оны егип көбейтиўдиң агротехноло­гияларының илимий тийкарларын ислеп шығыў» атамасындағы илимий-изертлеў жумыслары алып барылмақта. Изертлеў жумысында өсимликти туқымынан (туқымды жибитип егиў, скарификациялап егиў, микроэлементлер еритпеси менен дәрилеп егиў, собық-мийўелер арқалы егиў) ҳәм тамыр-пақал қәлемшеден егиў усыллары үйренилди. Және де изертлеў жобасы бойынша өсимлик тамыры жыйнап алынған майданларда жаңадан өсимликлердиң өсип шығыўын үйрениў бо­йынша тәжирийбелер алып барылды. Изертлеўлер жуўмағында туқымнан егиў усылын қолланғанда туқымларды егиўден алдын 50-60 С0 жыллы суўда 4 саат даўамында жибитип егиў, туқымды наждак қағазы менен ысқылап егиў ҳәм туқымды микроэлемент еритпелери менен дәрилеп егиў жақсы нәтийжелер беретуғынлығы анықланды. Өндирис шарая­тында өсимликти туқымнан егиў усылын қолланыўда көп қыйыншылықлар болады (боянзарлықларда собық-мийўени жыйнап алыў ҳәм түйеклеў жумыслары оғада қурамалы процесс, көп қол мийнетин ҳәм қәрежетти талап етеди). Изертлеў нәтийжелерине тийкарланып биз фермер ҳәм тоғай хожалықларына өсимликти тамыр-пақал қәлемшеси арқалы егиўди усыныс етемиз. Бунда өсимликтиң тамырын жыйнаў дәўиринде қәлемше (узынлығы 20 см., диаметри 1,5-2 см.) таярланады. Таярлан­ған қәлемшелер қурғап қалмаўы ушын ўақытша жер ураларда сақланады. Ал, өсимликти аўыл шетлериндеги балбонитети 25-30 балл болған орынларда егиўге болады. Бунда  дәслеп егислик жерлердиң шорлары жуўылған болыўы керек. Ол тапқа келиўден 25-30 тереңликте сүрип айдалады ҳәм тырма-мала басылып қойылады. Таярланған жерге пахта культиваторына қарық жарғыш агрегаты илдирилип, 13-15 см. тереңликте оқ қарықлар тартылады. Ал, қарықлар арасына тамыр-пақал қәлемшелери 60х30 см. ямаса 90х25 см. схемада егиледи. Егип болынғаннан соң қарықлардың үсти мала жүргизилип жабылады ҳәм l гектар майданға орташа 50-55 мың тамыр-пақал қәлемшеси сарпланады. Егилген атызларда ҳаўаның ыссылығы ҳәм топырақ ығаллылығы жетерли болғанда 13-15 күннен ке­йин нәллер өсип шыға баслайды. Қарықларда өсимликлер көрингеннен баслап жабайы шөплерге қарсы гүресиў ҳәм қарық араларын жумсартыў ушын биринши культивация жумыслары алып барылады. Усы дәўирде гектарына таза ҳалында l00 кг. азот, 50-70 кг. фосфор минерал төгинлери берилсе өсимлик тез өсип раўажланады. Боян егилген майданларда биринши жылы 3-4 мәрте культивация жумыслары жүргизилип, 600м3 нормада еки мәрте суўғарылса жақсы нәтийжелерге ерисиўге болады. Ал, егилген жерлерде екинши ҳәм соңғы жыллары өсимликке тәрбия жумысларын алып барыў шәрт емес. Егис атызларында өсимликтиң тамырларын 5 жылдан баслап жыйнап алыўға болады. Егер, фермер ҳәм кәрхана басшылары жеделлик пенен ис алып барса, егилген майданлардан бир жылдан баслап төрт жылға дейин өсимликтиң жер үсти бөлимин еки мәрте орып (бириншиси, июнь-июль айларында, екиншиси, сентябрь айы ақыры октябрь айларында) жыйнап алып, оны шарўа маллары ушын от-шөп ретинде пайдаланыўға болады.

Боян өсимлигиниң плантацияларын жетистириўде тамыры жыйнап алынған жер майданларына ислеў бериў (рекультивациялаў) жумысларын алып барыў керек болады. Тамырды жыйнап алыў ислеринде «Қарақалпақбоян» ААЖ кәрханасының тәжирийбелеринен пайдаланған мақул. Бизиң изертлеў жумысларымызда тамырды жыйнаўда топырақты 60-70 см. тереңликте айдаў, тамыр зүрәәтлилигиниң артыўын тәмийинлейтуғыны анықланған. Бул жумысларда айырым орынларда кетпен, ПН-3-35, ПД-4-35 плуглардан пайдаланылады. Бунда топырақ қатламы терең сүрилмегенликтен тамырдың көпшилик бөлеги топырақ асты ҳәм арасында қалып кетеди. Топырақты терең сүриў ушын «Т-100» тракторына тиркелген ППН-5С плугтан пайдаланыў усынылады. Өсимликтиң тамырын жыйнап алыў ўақтында тамырдың 20-25 проценти топырақ қатламында қалып кетеди. Сонлықтан, бул жерлерде рекультивация жумыслары жүргизилгенде атызларда жаңадан боян өсимликлери өсип боянзарлықлар пайда етиўге болады. Боян өсимлиги егилген майданларда тығыз болып өсиўи себепли ол атмосфера ҳаўасын кислород пенен тәмийинлеўде ҳәм фитомелиоратив әҳми­йетке ийе. Сонлықтан аймақтағы боянзарлықларды сақлаў ҳәм оның екпе плантацияларын жетистириўге итибар қаратыўымыз керек.

М.ИБРАГИМОВ,

Бердақ атындағы қарақалпақ мәмлекетлик университети профессоры, Тәбияттаныў факультети қурамындағы «Боян өсимлигиниң биоэкологиясы ҳәм жетистириў технологиясы» бөлими баслығы. 

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF