Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 03:45:56, 08.08.2020
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ИСЛАМ КӘРИМОВ ЕЛИМИЗДИ  ЕЗИЎШИЛИКТЕН, АЙМАҒЫМЫЗДЫ  АПАТШЫЛЫҚТАН ҚУТҚАРҒАН  УЛЛЫ БАСШЫ ЕДИ

Өзбек халқының уллы перзенти елимизди езиўшилик системасынан азат екен, апатшылық жағасына келип қалған халқымызды қайта тиклеп, аяғынан турғызған, машақатлы аўыр қыйыншылық жағдайда тарийхый қысқа дәўирде Өзбекстанды жеделлилик ҳәм турақлы пәт пенен раўажланып атырған заманагөй әдалатлы демократиялық мәмлекетке айландыр­ған данышпан инсан И.Кәримовтың 80 жыллық мерекесин пүткил Өзбекстан бойлап кең белгилеп атырмыз.

Бул оның уллылығын, Өзбекстан диярының дүньядағы абырайының қанша екенлигин билдирип, жаратыўшылық идеялары халқымыздың турмысында, искерлигинде күш ҳәм қуўат бол­ғанлығын көрсетиў менен бирге мәртлик, даналық, қаҳарманлық образында жасларды тәрбиялаў жолына түсип атырғанымыздың тийкары болды.

Мен ол уллы инсан менен 1989-жылдан баслап байланыста болып, идеяларын халқымыз арасында, студентлер тәрбиясында кеңнен үгитлеп, шығармалары тийкарында китаплар, мақалалар жазып ҳәр тәреплеме қоллап-қуўатлаўдан бахтыяр едим. 1989-жылы Өзбекстан Республикасы Жоқар­ғы Советине депутат ретинде елимиздиң азатлығы жолында ол азаматтың жапакеш ҳәм инабатлық ислериниң гүўасы болдым.Ташкент, Самарқанд, Нөкис қалаларындағы ол басшылық еткен үлкен әнжуманларда дыққатына ийе болып, идеялары тийкарында табысларға ерискенимнен оған миннетдарман. 1992-жылы ол баслаған мәмлекетлик делегация қурамында Пакистан Ислам Республикасында, 1994-жылы Уллыбританияда болғанымнан мақтанышлыман.

 Ол арамыздан кетти, орнына талапшаң реформатор Ислам Кәримовтың ҳадал ҳәм садық шәкирти Ш.М.Мирзиёев елимизди раўажланыўдың бәлент шоққыларына баслап баратыр. Ислам Кәримовтың естелигин мәңгилестириў бойынша 2017-жыл 25-январьдағы Президент қарары тийкарында бир жыл ишиндеги ҳүрметин орнына қойыў бойынша үлкен ислери даналықтың, садықлықтың әжайып көринислери болды.  

Адамзаттың уллы әрманы болған азатлықты ийелеў, оны сақлаў, беккемлеў ҳәм прогресс тийкарында раўажландырыў уллы мәртлик, дәўирлик әҳмийетке ийе ҳәдийсе. Бул ҳәдийсениң Өзбекстанда тек фундаменти ғана емес, ал, барлық архитектурасын өз ийнине алып, ҳүжданына үлкен жүк ретинде көтериўди қабыл еткен Ислам Әбдиғаниевич Кәримов еди.

 74 жыл даўамында Өзбекстанның тәғдири ҳәм жасаў шараяты аўқамның қолында болды. Елимиздиң өндирис өнимлерин ҳәм шийки затларын алды, бизге өз қәлеўи менен турмысқа керекли затларды ғана берди. Пахта, газ, жер асты байлықлар оларға кетти, бизге ғәлле, қант, жанармай, халық тутыныў товарлары жиберилди. Ҳәттеки, мектепте тахтаға жазатуғын порды да Белоруссиядан, балалар галстугин Армениядан алдырды. СССР ҳәр жылы Канададан ҳәм Америкадан 40-50 миллион тонна ғәлле сатып алып, соннан Өзбекстанның үлесин берди. Лекин, бизге ғәлле егиўге рухсат етпеди. Биз  «Ақ алтынды алтын қоллар дөретеди» деген Л.И.Брежневтиң лапызы менен ис жүргиздик. Нәтийжеде сол пахтамыз басымызға бәле болды. Москвадан жиберилген заң хызметкери халықтың абырайын қорлаў ушын «пахта иси», «өзбек иси» деген жасалма ис тапты. Соның нәтийжесинде Өзбекстанда 29 мың белгили басшылар қамалды. Олардың бирнешшеси жалаға шыдамай өз жанына қаслық етти.

1991-жылы 31-августта Өзбекстан Республикасының ғәрезсизлиги жәрия­ланды. Бизге өмир берген Яратқан елдиң арзыў-әрманы болған ғәрезсизликти инам етти. Елимиз парахат, парламент жолы менен ҳақыйқат мәмлекетшилигине ийе болды. Тарийхта биринши рет 1992-жылы 2-мартта Өзбекстан Республикасы Бирлескен Миллетлер Шөлкемине ағза болды. Тарийх­та биринши рет Өзбекстан Президенти сайланып, ғәрезсизликтиң биринши әҳмийетли адымы атланды ҳәм елимизде ҳуқықый-демократиялық мәмлекет дүзиў ўазыйпасы турды. Солай етип, қуданың қәлеўи, халықтың қоллаўы менен, Сасанид шахы Анишерўанның «Ҳақтаала қандай бир халыққа жақсылық тилесе, ол оның патшаларына билимлилик береди» деген пикири Өзбекстан жағдайында Ярат­қан бизге дана басшы, билимдан ғайраткер Ислам Кәримовты берди.

Ол ғәрезсизликтиң, суверенликтиң мәнисин ҳәм баҳасын терең түсинип, талантына, күшине исенип, халықтың келешегин — жаңа демократиялық әдалатлы, еркин ҳәм абадан мәмлекет дүзиўге киристи. Көрегенлиги арқалы Өзбекстан колониялық басқыншылықтан, зорлық-зомбылықтан қутылды. Үлкен орайдың қысымынан шығып, өзиниң тәғдирин өз қолына алды.

И.Кәримов халықтың мәдениятына, руўхыйлығына, миллий санасына, тарийхына, дүньяның прогрессив тәжирийбесине сүйенип елге мүнәсип ишки ҳәм сыртқы сиясатты ислеп шықты ҳәм жүргизди. Ўатанға садық, ҳақыйқат басшы «Мен халқымның азатлығы ушын, керек болса жанымды беремен, лекин, өзбек халқы ҳеш қашан, ҳешкимге бағынышлы болмайды» деген идеяда ғәрезсизликти қорғаўдың ҳақықый үлгисин көрсетти.

Биринши Президентимиз өзиниң данышпанлығы, пидайылығы, ўатан­сүйиўшилиги менен тек Өзбекстан халықларының ғана емес, пүткил дүнья халықларының ҳүрметине ийе болды.

“әрезсизлик шарапаты менен өзбек халқы менен бир қатарда қарақалпақ халқы өз тәғдирин қолына алды, өзлигин аңлады, миллий қәдириятларын, үрп-әдетлерин тикледи. Елде әдалат, инсап, диниў-диянат, меҳир-ақыбетти қарар таптырыўға тиккелей жол салды. Бул халықтың бурын талап етилмеген ишки энергиясының атылып сыртқа шығыўына, кеўлиниң көтерилиўине мүмкиншилик берди.

ХХ әсирдиң ақырында қарақалпақ халқы жар жағасында турар еди. Тоталитаризм тийкарындағы сиясат — тә­бияттан рейимлик күтип турмаймыз, оннан ала бериў ўазыйпамыз, деген тәбиятқа аяўсыз қатнастың нәтийжесинде Арал апатшылығы басланды.

Қарақалпақ халқының күн кешириўи қыйынласты. Дәстүрий жейтуғын шабағынан айырылды, қаўын-қәмеги жоғала баслады, саўынға жайлаў қалмады, азық-аўқат дәреги азайды, ишимлик суўы жетиспеди, елде кеселлик көбейди, балалардың, ҳәмиледар ҳаяллардың жасы қысқарды, адамлардың өмириниң орташа жасы төменлеп кетти. Сол дәўирдеги шет ел илимпазларының изертлеўлериниң биринде Мойнақ районындағы Үшсай елаты адамларының орташа өмири 39 жас деп айтылып жүрди.

Буған қосымша, «монокультура» — пахта халыққа тек пайда емес, азап-ақырет, аўырыўшылық алып келди. Ол ҳаққында И.Юсуповтың мынадай аянышлы қосық қатарлары бар:

Пахтадан ақ алтын алыў қастында,

Зәҳәр шашқан самолёттың астында,

Баўры шаншылып ыңырсыр баллар,

Жолда өлип атқан торғайлар қалар.

Өткен әсирдиң 80-жыллары бул апатшылық дүньяға белгили болды. Жағдайдың себеби елди басқарыўдың жарамсыз буйрықпазлық ҳәрекети екенлиги дәлиллене баслады. Илимпазлар Арал трагедиясын Чернобыль апатшылығына теңлестирип, оны «Тихий Чернобыль» деп атады.

Қарақалпақстан халқы енди қалай жасайды, күн көриси не болады, деген мәселе туўылды. Айырым орай илимпазлары Қарақалпақстан халқы бул орыннан көшиўи керек, Россияның Уссурийск үлкеси дурыс болар ма екен, ол Аралға суў апарғаннан анағурлым пайдалырақ, арзанырақ болар еди, деп жәриялап жүрди. Бул сөзлерге ғәзеби келген данышпан шайыр И.Юсупов «Дузлы самаллар» деген китабында оларға былай деп жуўап берди:

Қәўесет бар қарақалпақлар,

Көп узмай көшер деген,

Қайдағы бир жақсы жаққа,

Барып қоныс басар деген.

Есаплаған шотқа салып...

Ал, буған не шек қоясаң!

Шотын қолдан жулып алып,

Ҳәссений бир!.. - деп қоясаң.

 

Бардур болжаў қәбилетим,

Билген нәрсем сол болады:

Сәл азырақ сабыр етиң, —

Бул жер еле зор болады,-деп ўәлийлик билдирди.  

Бул апатшылықтан халқымыздың инабат пенен шығыўына, ана-Ўатанның көшпей қалыўына себепши — Яратқанның инаяты, халықтың тилеги менен Өзбекстан елиниң басшысы лаўазымына И.Ә.Кәримов сыяқлы азаматтың келиўинен болды. Ол басшы болған биринши күнлерден баслап-ақ, «Қарақалпақстан үлкесиниң келешеги жарқын болатуғынлығына исенемен. Қарақалпақ халқы пүткил халықлар қатары өз алдына қойған мақсетлерине, әлбетте, ериседи» деп халыққа мәдет берди, олардың қапалы кеўлин жумсартты.

И.Кәримов 1990-жылы Қарақалпақстанға келип, Мойнақ қаласының тур­ғынлары менен ушырасқанда бул халықтың келешегин усы жерде көретуғынлығын көрсетти. Оның ақылына, ғамқорлығына, меҳрибанлығына ҳәм табанлылығына халық ырза болды. Апатшылықты терең түсингенлигине, билгенлигине қайыл қалып, «Исламжан сирә қарақалпақ болса керек» деп ғаўқылдасты.

И.Ә.Кәримов Қарақалпақстандағы экологиялық апатшылық тәсирин жумсартыўға бел байлады. 1992-жылы Нөкис қаласында Арал мәселеси бо­йынша халықаралық илимий конференцияның шөлкемлестирилиўи, соның тийкарында Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинетиниң қарары менен алыстағы аўылларға суў апарыў, тәбийғый газ бенен тәмийинлеў ислери белгиленди. 240 км узынлықтағы Түйемойын-Нөкис, 112 км узынлықтағы Нөкис-Тахтакөпир суў жеткериў тармақлары қурылды. 390 елатқа ишимлик суўы жеткерилди.

Өзбекстанда суўсызлықтан қутқарыў ушын пахта егисиниң көлеми қысқартылды, салыгершилик совхозлары жабылды. Халықаралық Арал фонды дүзилди, Қарақалпақстанды раўажландырыў бойынша көп санлы жойбарлар дүзилди ҳәм орынланыўын И.Кәримов өзи қадағалады.

И.Ә.Кәримов бирнешше рет дүньяның абырайлы шөлкемлеринде, соның ишинде БМШта Арал апатшылығы мәселеси бойынша шығып сөйледи ҳәм дүньяның дыққатын қаратты. 2010-жылы БМШтың минберинде Арал тәғдирин және бир мәрте көтерип, оның басшысы Пан Ги Мунның Қарақалпақстанға келиўине ерис­ти. Оның Қарақалпақстанға келип мәселени түсиниўи тийкарында БМШ қурамындағы бес шөлкем айрықша бағдарлама дүзип, жәрдемди күшейтти.

Бул сапары БМШтың сессиясында сөйлеген сөзинен кейин И.Ә.Кәримов Қарақалпақстанға келип, халық алдында: «Мен БМШтың үлкен минберинде пүткил дүнья нәзеринде турып Арал мәселеси бойынша сөйлегенимде, сизлер — қарақалпақлар көз алдымда турдыңыз. Сизлерди еследим, себеби, Арал ушын гүрес — Қарақалпақстан ушын гүрес, қарақалпақ миллети ушын гүрес, керек болса ол ушын жанымды бериўге таярман» деген сөзи Қарақалпақстанды апатшылықтан қутқарған азаматлық исиниң айқын көриниси еди. 

Мине усындай бахытқа жеткерген Ислам Әбдиғаниевич Кәримов халқымыздың үлкен ҳүрметине миясар болды. Арқа сүйейтуғын таўы, оның сөзлери, ғамқорлығы, белиниң мәдети болды. Буның мысалы, жүрегиниң бир бөлеги болған перзентлериниң исмлерин Ислам Кәримовтың атына қоя баслады.

Қарақалпақ халқы ушын қәдирли, ҳәм ҳүрметли Ислам Кәримовтың уллы образы оның идеяларын әмелге асырыўда жол көрсетиўши жулдыз болып мәңгиликке уллы өзбек хал­қы менен бирге туўысқанлықта, бир жағадан бас шығарып елимиздиң жоқары раўаж­ланған мәмлекетлер қатарына қосылыўына аянбай мийнет етеди. 

Ислам Кәримовтың инабатлы ҳәм изшил ислерин даўам етип Өзбекстанды жаңа басқышқа көтериўге бел байлаған ҳүрметли Президентимиз Ш.Мирзиёевтиң Қарақалпақстанға ғамқорлығы үлкемизде экономикалық дағдарыстың сапластырылыўына тиккелей тәсир ететуғынлығына халқымыздың исеними уллы.

Ж.БАЗАРБАЕВ, академик.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF