Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 17:52:39, 21.11.2018
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

МИЛЛИЙ  КӨРКЕМ  ӨНЕРИМИЗДИҢ  СУЎСЫНЫ

Бүгин республикамызда қайсы бир тараўды алып қарамайық, онда раўажланыўларды, алға илгерилеўлерди, қолға киргизилген табысларды, жаслардың белсендилигин ҳәм ғайратын көрип қуўанамыз.

Усындай тараўлар ишинде көркем-өнеримиз бенен мәдениятымыз жолында сәтли қәдемлерин басып, жоқары шоққыларға ерискен айрықша талант ийелериниң халқымыздың абырай-мәртебесин, елимиздиң даңқын көклерге көтериўдеги орны гиреўли болмақта. Жаңадан қабыл етилип атырған қарарлар, әсиресе, Президентимиздиң усы жылдың август айында елимиздиң дөретиўши зиялылары менен өткерген видеоселектор мәжилисинде билдирген баҳалы пикирлери ҳәм көркем-өнер ўәкиллерине бол­ған шексиз меҳри, исеними бизлерди уллы шығармалар дөретип, халқымыздың бай мәдений мийрасын, инсанларға руўхый азық беретуғын көркем-өнер дас­түрханын еле де толтырыўға илҳам, йош бағышлады. Өткен жылды шын мәнисте әдебият, мәденият ҳәм көркем-өнер ўәкиллериниң торқалы тойларына бай болған әжайып жыл болды, деп айтсақ асыра айтқан болмаймыз. Буның айқын дәлили сыпатында, халқымыздың белгили жазыўшысы, шайыры, драматургы ҳәм мәмлекетлик ғайраткери Әмет Шамуратовтың туўылғанына 105, елимиздиң хошҳаўаз бүлбили, Өзбекис­тан ҳәм Қарақалпақстан халық артисткасы Айымхан Шамуратованың 100 жыллығы, Өзбекистан ҳәм Қарақалпақстан халық артис­ти Қуўатбай Әбдиреймовтың 80 жыллығы, қарақалпақ миллий көркем-өнериниң мақтанышы болған Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик академиялық музыкалы театрының дүзилгенине 90 жыл толған қуўанышлы байрамлары республикамыздың барлық орынларында, кең жәмийетшилик арасында салтанатлы түрде өткерилди. Мине, усындай итибар ҳәм ғамқорлық биз дөретиўшилерге илҳам перилерин қанат қомлатып жибереди.

Әзелден театр ҳәм музыка бир шаңарақ перзентлери сыпатында туўысқан болып, бул еки жанр­дың тәғдири де, өмири де егиз, бир жан, бир тән саналады. Өйткени, усы еки түрдиң, яғный, музыка менен театрдың уйғынласыўы нәтийжесинде әжайып көркем-өнер дөретпелери, музыка өнериниң бийик шыңы болған опера, музыкалы драма, комедия, симфониялар дүньяға келеди. Көркем-өнер мисли бир дәрья, ал, оннан ажыралып шыққан пүткил әлемди гөззаллығы менен таңландыр­ған театр ҳәм музыка атлы қос булақ инсанларды миллийликке, әжа­йып сезимлерге шарлаўшы, сарқылмас суўсын болып табылады.

Қарақалпақ көркем-өнериниң барлық түр ҳәм жанрларын өзинде қамтыған театрдың миллий мәдениятымыз ҳәм көркем-өнеримиздиң раўажланыўында тутқан орны айрықша гиреўли.

1926-жылда «Таң нуры» труппасы дүзилип, театрымыздың сағасы әне усы тарийхый сәнеден басланды. Биринши пердесин Қасым Әўезовтың «Тилек жолында» атлы 4 актлы музыкалы драмасы менен ашқан театрымыз 1930-жылы мәмлекетлик театрға айландырылды. Труппаға жас, талантлы жазыўшы-драматург, режиссёр ҳәм актёр Әбдираман Өтепов басшылық етеди. Солай етип, Қ.Әўезов, З.Қасымов, Ә.Өтепов, С.Мажитовлар қарақалпақ театрының тийкарын салыўшылары сыпатында тарийх бетлеринде мәңги қалды. Мине, сол дәўирден баслап өткен 90 жыл ишинде театрымыз жәмәәти пидайы ҳәм жемисли жолларды басып өтип, бир-биринен әжайып, тәкирарланбас дөретпелерди сахналастырып келмекте. Жанрлардың түрлери байытылып, музыкалы драма, комедиялар қатарынан миллий опера, балетлер орын алды. Әсиресе, театрымыздың жергиликли композиторларымыз ҳәм драматурглеримиз бенен биргеликте сахнаға алып шыққан музыкалы шығармалары айрықша дыққатқа ылайық. Атап айт­қанда, С.Мажитовтың «Бағдагүл», уллы композиторларымыз А.Халимов ҳәм Ж.Шамуратовлар музыкасын жазған С.Хожаниязовтың «Сүймегенге сүйкенбе» музыкалы комедиясы ҳәзирги ўақытқа шекем тамашагөйлер қәўимине инам етилмекте.

Қарақалпақ театр сахнасы тарийхында туңғыш рет Өзбекистан Қаҳарманы, халқымыздың сүйикли шайыры Ибрайым Юсупов либреттосына жазылған «Әжинияз» атлы биринши қарақалпақ миллий операсының табыслы сахналастырылыўы үлкен мәдений ўақыя болды. Опера — бул театр өнериниң ең бийик шоққыларынан бири, демек,  теа­тр өзиниң қай дәрежеде дөретиўшилик орталығына, талантлы көркем-өнер ўәкиллерине ийе екенлигин усы операны сахналастырыў арқалы көрсете алды. Сол ўақыттан баслап театр сахнасында «Алпамыс», «Ғәрип ашық», «Саҳыпқыран», «Едиге» музыкалы драмалары, «Майсараның ҳийлеси», «Алеко», «Тумарис» опералары тамашагөйлерге инам етилди.

Театрды өзиниң өмириниң мазмунына айландырған ҳәр бир талант ийеси жоқары шеклерге қарай талпыныўда даўам етери сөзсиз. Усындай музыкаға бай дөретпелерден соң қарақалпақ миллий аяқ ойынын, оның миллийлигимизге тән нәзиклигин, қырларын ҳәм сырларын ашып беретуғын «Айжамал» балети дөрелди. Бул балет қарақалпақ көркем-өнеринде туңғыш балет сыпатында кеңнен белгили болды. Сондай-ақ, композитор Қурбанбай Зәретдиновтың «Қырық қыз» балети де сахналастырылып, театр қәнигелери тәрепинен кең жәмәәтшиликке көрсетилди ҳәм де жоқары баҳаларға еристи.

Театр сахнасы көп ғана талант ийелерин жетилистирди, тәрбиялады ҳәм уллы инсан дәрежесине жеткерди. Олардан Өзбекистан ҳәм Қарақалпақстан халық артистлери, Өзбекистанда хызмет көр­сеткен артистлер, көркем- өнер ғайраткерлери, мәденият хызметкерлери, драматурглер камал­ға келди. Т.Алланазаров — биринши қарақалпақ профессионал режиссёры, Юлдаш Шарипов, Юлдаш Мамутов,  Софья Қарабаева, Саодат Юсупова, Яхыт Алламуратова, Сабырбай Өтепбергенов, Мадрейим Матчанов, Сапар Хожаниязов, Халмурат Сапаров, Тәрбия Жолымбетова, Бекполат Айманов, Ғаний Дощумов, Исах Шадиев, Пирлепес Тилегенов, Ре­йимбай Сейтов ҳәм басқалар усындай тулғалар қатарына киреди.

Жас талантлы режиссёрлар Қ.Әбдиреймов, Р.Төрениязов, Н.Аңсатбаевлар 60-70-жыллары драматургиямызда жаңа заманагөй идеялар сәўлеленген шығармаларды алып шығыўға ерис­ти. Олар театрда жәҳән драма­турглериниң дүрданаларын ҳәм туўысқан халықлардың классикалық шығармаларын сахналастырды.

Ғәрезсизликке ерискеннен соң жаңа заман қаҳарманы, тарийхый тулғаларымыздың келбети, меҳир-муҳаббат туйғысы, Ўатанға болған сүйиспеншилик ҳәм басқа да темаларда шығармалар дөретиле баслады. Усындай дөретпелерден С.Хожаниязовтың «Әдалатқа қыянет», «Сүймегенге сүйкенбе», К.Рахмановтың «Келин», «Өлим жазасы», Қ.Мәтмуратовтың «Кешиккен муҳаббат», О.Әбдирахмановтың «Тирсеклер», Н.Жакиевтың «Әке тәғдири», С.Балғабаевтың «Ең сулыў келиншек», А.Өтения­зованың «Қызың — ар-намысың», П.Айтмуратовтың «Талаплыға нур жаўар», Қ.Нарқабылдың «Нур саяда қалмайды» ҳәм басқа да дөретпелер сахна жүзин көрди.

1991-жылы театрымыздың Алма-Ата қаласында өткерилген дослық күнлеринде Абай атындағы Қазақ мәмлекетлик академиялық опера ҳәм балет театрында «Әжинияз» операсы, «”әрип ашық», «Сүймегенге сүйкенбе» музыкалы драмалары, М.Әўезов атындағы үлкен академиялық театрда Г.Горинниң «Аты өшсин» трагедиясы ҳәм К.Рахмановтың «Келин» спек­такльлери сапалы дәрежеде сахналастырылды. Ташкент қаласы, Хорезм ўәлаятында өткерилген барлық Қарақалпақ мәденияты, көркем-өнери ҳәм әдебияты күнлеринде, соның менен қатар Түркменстан, Египет Араб Республикасында болып өткен халықаралық фестиваль, декадаларда театрдың дөретиўши жәмәәти пидәкерлик пенен қатнасты. Усындай дөретиўшилик мийнетлерди инабатқа алып,  театрымызға 2017-жылы Акаде­миялық статусы берилди.

Бүгинги күнде Б.Узақбергенов, Ө.Қосымбетов, М.Сапаева, С.Дәўлетова, Р.Қутекеева, Ж.Султабаев, Э.Айтниязова, Х.Шарипов, Қ.Қаландаров, Д.Хожабергенов сыяқлы талант­лы көркем-өнер пидайылары хызмет етип, театрдан жетилисип шыққан ҳәр бир талант ийеси мәмлекетимиздиң үлкен сыйлықларына ийе болып, халық артисти, хызмет көрсеткен артист сыяқлы атақлар, даңқлы орден ҳәм медальлар менен сыйлықланып келмекте.

Биз көркем-өнер ғайраткерлери өзимизди ең бахытлы инсанлар қатарына қоса аламыз. Өйткени, мине усындай кийели ҳәм пирли дәргай саналған теа­трымыздың сахнасында бийбаҳа шығармаларымыздың қойылыўы биз ушын үлкен табыс, уллы мақтаныш.

Ҳүрметли Президентимиз Ш.М.Мирзиёевтиң айтқанындай: «Бизиң ҳәўес етсе арзыйтуғын уллы тарийхымыз бар. Ҳәўес етсе арзыйтуғын уллы бабаларымыз бар. Ҳәўес етсе арзыйтуғын бийбаҳа байлықларымыз бар. Мен исенемен, несип етсе, ҳәўес етсе арзыйтуғын уллы келешегимиз, уллы әдебиятымыз ҳәм көркем- өнеримиз де, әлбетте, болады». Журтбасшымыздың дөретиўшилерге билдирген бул үлкен исеними бизди еле де қунлы, баҳалы шығармалар дөретиўге руўхландырады, илҳам перилеримизди әл-аспанға қарай пәрўазландырады.

Нажимаддин  МУХАММЕДДИНОВ,

Өзбекистан ҳәм Қарақалпақстан көркем-өнер ғайраткери, Мәмлекетлик сыйлықлардың лауреаты, «Меҳнат шуҳрати» ҳәм  «Эл-юрт ҳурмати» орденлериниң ийеси, Қарақалпақстан композиторлары аўқамының баслығы.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF