Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 07:33:46, 22.08.2018
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

РЕСПУБЛИКАМЫЗ АЙМАҚЛАРЫНДА АШШЫ БУРЫШ ЖЕТИСТИРИЎ АГРОТЕХНОЛОГИЯСЫ

Өзбекистан Республикасы Президенти Шавкат Мирзиёев аўыл хожалығы хызметкерлери күнине бағышланған салтанатлы мәресиминде шығып сөйлеген сөзинде «ҳәр бир ўәлаятта ҳәм районда мийўе-овощ жетистириўди көбейтиў, оны қайта ислеў ҳәм экспорт етиўди арттырыў бойынша илажларды ислеп шығып, оларды әмелге асырыў кереклигин» уқтырды.

Өними дүнья базарында өтимли ҳәм экспортқа қолайлы баў-бақша дақылларынан бири «Ашшы бурыш» (Аччиқ қалампир, Перец острый) болып есапланады. Ашшы бурыш витаминлерге (C, В1, В2, В6, Р, РР ҳәм Е) бай болып, және де оның мийўесинде түрли минерал дузлар (калий, натрий, кальций, темир, алюминий, фосфор ҳәм басқа да элементлер) ушырасады. Оның писип жетилискен мийўесиниң (биологиялық) қурамында 15,5 процент қурғақ зат, 5,45 процент қант ҳәм 234,7 мг процент С витамини  болады. Сонлықтан ол баҳалы баў-бақша егинлеринен болып табылады. Оның өнимлери азық-аўқат санаатында ҳәм медицинада кеңнен пайдаланылады. Мийўесинен таярланған демлемелер адамларда ушырасатуғын невралгия, радикулит, миозит ҳәм басқа да самаллаўдан пайда болған кеселликлерди емлеўде пайдаланылады.

Бул өсимликтиң ўатаны Орайлық ҳәм Түслик Америка. Ашшы бурышлар Түслик ҳәм Шығыс-Түслик  Азия, Африка, Орайлық ҳәм Түслик Европа мәмлекетлеринде көплеп егиледи. Өзбекистан Республикасы аймақларында бурыш өсимлигиниң душшы ҳәм ашшы сортлары егиледи.

Бурыштың мийўесине қурамында өткир ашшы дәм бериўши «капсиацин-С18Н28О3» алкалоиды болады. Бурыш сортлары мийўесиниң қурамындағы «капсиацин-» муғдары бойынша 10 баллық Сковилла шкаласы менен белгиленеди. (Америкалы химик Уилбур Сковилл).

Өзбекистан Республикасы Министрлер Кабинетиниң «Республикада сырт ел тәжирийбелери тийкарында ашшы бурыш жетистириўди көбейтиў ис-илажлары ҳаққында»ғы (17-январь 2018-жыл, №62) қарарында Қарақалпақстан Республикасында 2018-жыл ашшы бурыш өнимлерин жетистириў бойынша прогноз көрсеткишлерде аймақта 15 000 гектар майданға ашшы бурыш егиў белгиленген. Усы қарарда Қарақалпақстан Республикасы ҳәм ўәлаятларда «Қалампир» жуўапкершилиги шекленген жәмийетлерин шөлкемлестириў көрсетип өтилди. Усы ўақытқа шекем бизиң аймағымызда бурыш өсимлиги үй қапталы участ­калары егини сыпатында егилип келинди. Буннан былай жоқарыдағы қарарға тийкарланып, ашшы бурыш егининиң егислик майданларының көлемин кеңейтиў ҳәм бул өсимликти фермер ҳәм дийқан хожалықларында егиў жобаластырылмақта.

Бул мақала ашшы бурыш жетистириў бойынша сырт ел тәжирийбелерине ҳәм өзимиздиң жергиликли өндирислик тәжирийбелерге тийкарланып жазылды.

Ашшы бурыштың биологиялық өзгешеликлери. Ашшы бурыш (Capsicum annuum L) томатлы баў-бақшалар (Solanaceae) туқымласына киретуғын бир жыллық шөп тәризли өсимлик. Пақалының бойы 25-30 см ден 80 см ге шекем болады. Шақаланған, жапырақлары майда ҳәм жиңишке, гүллери еки жыныслы, майда ақ-сары ямаса ашық сарғыш реңде болады, июнь-июль айларынан баслап гүллейди. Өсимликтиң гүллеўи суўық түскенге шекем даўам етеди. Мийўеси камера­ларға бөлинген. Писип жетилискен мийўелер қызыл ямаса қойыў сары-қызыл реңде болады. Туқымы жалпақ ашық сары, 1000 дана туқымының салмағы 4-8 г. Өсимликтиң тамырының тийкарғы бөлими топырақтың 20-30 см тереңлигинде жайласады. Қызыл бурышлар ыссылыққа, ығаллыққа ҳәм топырақ азық элементлерине талапшаң. Ол жақтылықты сүйиўши өсимлик. Егер де күн нуры жетиспесе өсимликтиң гүллери төгиледи ҳәм аз мийўе береди. Топырақтың ыссылығы 13-140С болғанда туқымлар өсип шыға баслайды. Бурыш өсимлиги ушын күндизги ўақытлары 250С ҳәм түнги ўақытлары 15-180С температура керек болады. Топырақ температурасы 13-140С та туқымлар әсте өсип шығып, 18-20 күн ишинде жас нәлшелерди пайда етеди. Ал, температура 200С ыссылықта туқымлар 12-14 күнде көгерип шығады. Нәлханаларда ҳаўа температурасы 11-130С төменлегенде өсимлик өсиўин тоқтатады. Ал, температура 0,5-10С өсимликлер набыт болады. Улыўма ҳаўа температурасы 25-300С болғанда өсимликлер жақсы өсип раўажланады.

Ашшы бурыш өсимлиги шириндиге бай, механикалық қурамы жеңил болған топырақларда жақсы өседи. Механикалық қурамы аўыр топырақларда өсимлик әсте өседи ҳәм олар күнниң ыссы ўақытлары фузариоз кеселлигине ушыраўы мүмкин.

Ашшы бурышлар топырақ ығаллылығына да талапшаң болады. Өсиў дәўиринде суўғарыў­ға шекем топырақтың салыстырма дала ығаллылық сыйымлылығы 75-80 проценттен кем болмаўы тийис. Ашшы бурыш өсирилетуғын орынларда ҳаўаның салыстырма ығаллылығы 55-60 процент әтирапында бол­ғаны мақул.

Өнип шыққан нәллер дәслепки ўақытлары жүдә әсте өседи. Туқым көгергеннен баслап 45-55 күн ишинде өсимликлер нәл болып жетилиседи. Ашшы бурышлар сортларының биоло­гиялық қәсийетлерине қарай 60-70 күннен кейин гүллей баслайды. Арадан 80-85 күн өткеннен кейин мийўелер техникалық дәрежеде писип жетилиседи ҳәм 115-120 күннен кейин биология­лық дәрежеде толық писип жетилиседи.

Ашшы бурыш сортлары. Ашшы бурыш сортлары өсиў дәўириниң даўамлылығы бойынша: ерте писер, орта писер ҳәм тез писер болып бөлинеди. Өсимлик көгерип шыққаннан мийўе толық писип жетилискенге шекем: ерте писер сортлар 110-120 күн, орта писер сорт­лар 120-140 күн ҳәм кеш писер сортлар 140 ҳәм оннан да көп ўақытты талап етеди. Өзбекистан Республикасы аймақларында мәмлекетлик реестрге киргизилген: «Марғилон 330», «Пикантный», «Учқун», «Алтын рең», «Мумтоз», «Саид» сортлары районластырылған. Ашшы бурыштың шет мәмлекетлерде ашық майданлары ушын бир қатар сортлары егиўге усыныл­ған. Перец Аджика, Сорт Коралл, Венгерский жёлтый острый перец, Острый перец Огонёк. Ашшы бурыштың: Trinidad Scorpion Moruga Blend, Trinidad Scorpion, Naga Jolokia, Хабанеро, Шотландская шапочка сорт­лары дүньяда ең ашшы бурыш сортлары деп тән алынған.

Туқымды егиске таярлаў. Ашшы бурыш туқымлары өнип шығыў ушын узақ ўақыт талап етиледи. Сонлықтан туқымларға егистен алдын түрли усылларда ислеў берилиўи тийис ҳәм егистен 2-3 ай алдын 20 минут даўамында 1 процентли калий перманганат (1 л суўға 10 г) менен дәриленеди. Соңынан жақсы жуўылып қурғатылады. Қурғақ туқымды 3 саат даўамында 600С та қыздырыў усылында қолланыўға болады. Әсиресе,  туқымды егиске таярлаўда түрли микроэлемент еритпелери менен ислеў берилиў жақсы нәтийжелер береди. Бунда: 0,01-0,03 процентли бор кислотаси (1 л суўға 0,1-0,3 г); 0,001-0,005 процентли мыс купросы еритпеси (1 л суў­ға 0,01-0,05); 0,02-0,05 процентли күкиртли цинк ҳәм күкиртли марганец (1 л суўға 0,2-0,5 г) еритпелери қолланылады. Көрсетилген еритпелер араласпасында туқымлар 16-24 саат жибитиледи, соңынан қурғатылады.

Бурыш  нәллерин таярлаў. Ашшы бурышларды ашық майданда тиккелей туқымнан ямаса нәллери арқалы егип өсириўге болады. Өндирислик тәжирийбелерде бурышты нәли ар­қалы егип өсириў жақсы нәтийжелер беретуғынлығы анықланған. Бурыш нәллери ыссы ханаларда ямаса ярым ысытылған қоршалған майданларда өсириледи. Бунда алдын ала таярланған  майданларға бурыш туқымлары жалпы ямаса туўры сызық бойлап егиледи. Бурыш нәллерин арнаўлы ящиклерде өсириў мүмкин (Беруний районы тәжирийбесинде). Бунда ҳәр бир ящикте 35-40 түп нәл жайластырылады. Бул усылда нәллерди тасыў  қолайлы болады. Ашық далаға егиў ушын пайдаланатуғын нәллер пәс бойы 6-8 ҳақыйқый жапырақ пайда еткен, буўын аралықлары келте, жуўан, тамыры жақсы раўажланған, илажы болса өсимлик ғумшаланған болыўы керек. Буның ушын туқымды нәлханаға ямаса ыссыханаға егиў мүддетин дурыс таңлаў зәрүр. Туқымлар нәлхана­ларға нәл ашық майданға отырғызылатуғын мүддетинен 70-75 күн алдын егиледи. Қарақалпақстан шараятында бурыш туқымларын егиўдиң қолайлы мүддети февраль айының екинши ярымы ямаса март айының биринши он күнлиги болып есапланады. Бурыш туқымлары ыссыханаларда топырақтың 0,5-1 см тереңлигинде егиледи. Бунда 1 кв м2 майданға 3,0-3,5 г ямаса 1 гектар майданға нәл таярлаў ушын 160-165 квадрат майданға 400-500 г туқым сарпланады.

Туқымлар көгерип, 1-2 ҳақыйқый жапырақ пайда еткенде өсимликлерди сийреклетиў жумысы алып барылады. Бунда өсимликлер аралығы 3-4 см қалыңлықта қалдырылады. Сийрекленбеген орынларда өсимликлер нәзик болып, бойға өсип кетеди. Сийреклетиў жумысы алып барылғаннан 10 күннен соң биринши азықландырыў (10 л суўға 10-15 г селитра, 20 г калий дузы ҳәм 30-40 г фосфор төгини) ямаса жумысы алып барылады. Нәллер ашық далаға көширилместен 8-14 күн бурын жоқарыда көрсетилген нормада екинши мәрте азықландырыў жумысы жүргизиледи. Ыссыханаларда өсирилген нәллер ашық майданларға көширип тигилмес­тен, 1-1,5 ҳәпте бурын нәллерди шынықтырыў керек болады. Буның ушын ыссыханалардың қапламалары күндизги ўақытлары ўақты-ўақты менен ашып қойылады, бунда нәллер сыртқы ҳаўа шараятына бейимлесип барады.

Бурыш нәллерин егиў. Бурыш егилетуғын жер майданлары өнимдарлы ҳәм шорланбаған болыў керек.

Шорланған майданларда егис­тен алдын шайып суўғарыў жумыслары алып барылады. Бунда механикалық қурамы қатты ҳәм күшли шорланған жерлерде 5000-6000 м3/га (еки-үш мәрте бөлип бериледи), орташа шорланған жерлерде 3500-4000 м3/га  (еки мәртебе болып), кем шорланған орынларда 2000-3000 м3/га суў жумсалады. Тегислеп ҳәм суўға қандырылып қойылған жерлер егистен алдын бурынғы (ПН-4-35, ПЯ-3-35, ПД-3(4)-35) ямаса Магнум-7240, Магнум-255, МХМ-140, Т1-100А тракторларына илдирилген плуглар менен 28-35 см тереңликте сүриледи. Бурын сүрип суўғарылып қойыл­ған майданларды егистен алдын чизель-культиваторлар менен сүрип егиўге де болады. Кесекли  майданлар «Доминатор» маркалы фрезалы культиваторлар менен сүриледи ҳәм тырма-мала басылып, егиске таярланады. Егиўге таярланған жерлерде өсимлик қалдықлары жыйнап алынып, тазаланады. Нәллерди ашық майданларға отырғызыў топырақтың 8-10 см қатламындағы температура 13-150С та баслаўға болады. Бундай температура жылдың ықлым шараят­ларға байланыслы  республиканың  түслик аймақларында март айының үшинши он күнлиги ҳәм апрель айының басларына ҳәм ал, арқа аймақларында апрель айының биринши ҳәм екинши он күнликлерине туўра келеди. Бурышларды егиў усылы помидор өсимлигин егиў усылына уқсас. Нәллер оқ қарықларға 70х20-25 см; ямаса 90х20-25 см схемада егиледи. Нәллер тамарқа жерлеринде ҳәм киши көлемдеги майданларда қолдан егиледи. Үлкен көлемдеги майданларда МТЗ-80 тракторына тиркелген СКН-6 ямаса СКН-6А нәл отырғызыўшы машиналар жәрдеминде алып барылады. Бир гектар майданға орташа 37-55 мың түп нәл сарпланады.

Төгин бериў. Өсимликтиң өсиўи ҳәм жақсы раўажланыўы ушын егислик жерлерге жергиликли ҳәм минерал төгинлер бериледи. Бунда жерди сүримнен алдын гектарына 30-40 т шириген дәрис, таза ҳалында 110 кг фосфор ҳәм 100 кг калий төгинлери бериледи. Өсимликтиң өсиў дәўиринде еки мәрте  азықландырыў усынылады.

Биринши азықландырыў атыздағы егилген нәллер толық тутып кеткеннен кейин қатар араларына ислеў бериў ўақтында гектарына 40-50 кг фосфор ҳәм 100 кг азотлы төгинлер менен азықландырылады.

Екинши азықландырыў өсимликтиң гүллеў-мийўелеў дәўиринде өткериледи, бунда қалған азоттың 100 кг (гектарына) бериледи ҳәм 2-3 мәрте гектарына 5-10 т шириген дәрис «шербет» усылында  суў менен бериледи.

Суўғарыў. Ашшы бурышлар топырақ ығаллылығына талапшаң егин. Бурыш егилетуғын майданлардың топырағы мудамы дала салыстырма ығаллылық сыйымлылығы 75-80 процент болыўы керек. Буның ушын атыздың топырақ шараятына қарап жер асты суўы төмен жайласқан орынларда өсимликтиң өсиў дәўиринде гектарына 500-600 м3 нормада 12-14 мәрте суў­ғарыўды талап етеди. Жер асты суўы жақын жайласқан орынларда гектарына 600-700 м3 нормада 10-12 мәрте суўғарылады. Өсимликтиң мийўелеў дәўиринде ҳәр ҳәптеде гектарына 350-400 м3 нормада суўғарып турған мақул болады.

Егислик жерге ислеў бериў. Туқымнан егилген жерлерде өсимлик 1-2 ҳақыйқый жапырақ пайда еткенде сийреклетиў ҳәм жабайы шөплерден тазалаў жумысы алып барылады. Ашық майданға өсимлик нәллери толық тутып кеткеннен соң өсимликлердиң қатар араларына биринши культивация жүргизиледи. Арадан 3-4 ҳәпте өткеннен кейин өсимликтиң қатар араларына екинши мәрте ислеў бериледи. Топырақ шараятына қарап ҳәммеси болып өсимликтиң қатар араларына трактор жәрдеминде ислеў бериледи. Ашшы бурыш егилетуғын майданларда жабайы шөплерге қарсы гүресиўде гербицидлер (трефлан, нитрофор, дифенамид, рамрод ҳәм зенкор) жақсы нәтийжелер береди.

Қызыл бурыш өсимлигиниң кеселликлерине қарсы Байлетон (1-4 л/га), Превикур (1,5 л/га) қолланылады. Вируслы кеселликлердиң алдын алыў ушын өсимлик туқымлары 2 сутка (48 саат) 50-550 С, үшинши күни 1 сутка даўамында (24 саат) 800С ыссылықта қыздырылады ҳәм 0,03 процент метил цинк ямаса марганцовкада 8 саат даўамында жибитиледи. Бундай еткенде туқымда сақланып калған вируслы кеселликлер жоқ болады. Вируслы кеселликлерге шалынған өсимликлер түрли микроэлемент еритпелери (марганец, мыс, цинк, бор, молибден, йод) менен дәриленеди. Жоқарыдағы көрсетилген препаратлар ашық майданларда гектарына 60 л, қоршалған майданларға 1 т суў­ға араластырылып себиледи. Себиў жумыслары қолда ямаса тракторға тиркелген аппаратлар арқалы алып барылады.

Өнимди жыйнап алыў. Ашшы бурышлардың мийўелеў дәўири узаққа созылады. Сонлықтан ҳәр еки-үш ҳәптеде олардың өнимлери жыйнап алынады. Өсимликтиң вегетациясы дәўиринде улыўма мийўелер төрт ямаса бес рет жыйналады. Бунда мийўелер толық пискен болыўы тийис. Бурыш өнимлери жыйнап алынғаннан кейин ашық майданда ямаса егисликтен босаған ыссыханаларда 5-6 күн даўамында 6-10 см қалыңлықта жайылып қурғатылады. Қурғатылған бурыш өниминиң ығаллылығы 13-14  проценттен аспаўы тийис. Тазалай терип алын­ған ашшы бурыш мийўелерин ашық ящиклерде 3 сутка сақлаў мүмкин. Бунда ҳаўа температурасы 2-100С ҳәм ҳаўаның салыстырма ығаллылығы 90-95 процент әтирапында болыўы ти­йис. Терип алып қурғатылған мийўелер өнимди қайта ислейтуғын кәрханаларға ямаса арнаўлы ыдысларға жайластырылып, экспортқа жөнетиледи. Ашшы бурышларды жыйнаў дәўиринде жумысшылар арнаўлы кийим-кеншеклер (қолғап, халат, маска ҳ.т.б.) менен тәмийинленген болыўы керек.

М.ИБРАГИМОВ,

Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик университетиниң профессоры,

аўыл-хожалығы илимлериниң докторы.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF