Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 09:58:25, 28.05.2018
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

Ким  сыйламас  сендей  уллы  адамды...

1929-жылғы Шымбайдың шар базарындағы гүжимниң астына келип саялап отырғанлар, қарақалпақ аўылларын бойлап ешекли, атлы, арбалы жүрислер, топланған этнографиялық мате­риаллар, қарақалпақтың бес қаласы Шымбай, Хожели, Қоңырат, Шаббаз, Төрткүлди бойлап саяхатлар, дүнья жүзилик әҳмийетке ийе археологиялық ашылыўлар, олардың бүгинги нызамлы ийелери қарақалпақлар ҳаққында Москва ҳәм Лондон университетиниң археология институтында, Кембридж ҳәм Оксфорд университетлеринде, Париждеги Гимэ музейиндеги, Римдеги Орта ҳәм Узақ Шығыс  институтында (Италия), Ҳиндстан университетлери менен Бомбейдеги Шығыс жәмийетинде оқыған лек­ция­лары бирме-бир көз алдынан елес-елес өтип атырған адам папиростан түскен ушқыннан шала жанған оттың түтининен туншығып, бирден шоршып кетти.

Еки аяғы бирдей геўдесине бағынбай майыплар арбашасына тағылған, жасы әдеўирге барып қалған бул адам дүнья жүзине белгили археолог-этнограф алым Сергей Павлович Толстов еди. Қолындағы ағаш таяғы менен жылытыў батареяларын, оның трубаларын үзликсиз урып, жәрдемге шақырған менен оған ҳеш бир жан жуўап бермеди. Себеби, әйне азанғы жумыс ўақты болғанлықтан көп қабатлы жайдың иске жарамлы тур­ғынларының барлығы жумыста. Ўақыя 1976-жылы 28-декабрь күни жүз берген еди.

Бул оның ҳәр жылы ерте бәҳәрдиң ызғырығынан баслап гүздиң ызғар салқынына шекем узақ жыллар даўамында дүзде жүргизген изертлеўлери менен  салқын палаткаларда жасаўының ақыбети еди. Елиў жастың үстинде болған инсультлары оның 1967-жылы 24-январь күни болып өткен 60 жыллық юбилейинде келген алымларға миннетдаршылық билдириўине де мүмкиншилик бермеди. Буны узақ дәўир дүзде бирге ислескен кәсиплес досты Т.А.Жданко иске асырды.

Сергей Павлович Толстов 1907-жылы 25-январьда Петербургта офицер шаңарағында дүньяға келеди, 1930-жылы Москвадағы тарийх-этнология факультетиниң «түрк халықларының этнографиясы» қәнигелигин тамамлайды. Ол 1928-1929-жыллары шөлкемлестирилген этно­графиялық экспедиция қурамында Хожели, Шымбай ҳәм Төрткүл районларында  болып, үлкемиздиң әжайып тәбиятына, халқымыздың бай этнографиялық мийрасларына, әсиресе, қол тиймеген әййемги ҳәм орта әсирлерге тийисли естеликлерине ашық болып қалады, буннан былайғы саналы илимий өмирин «Орта Азия Египети» аталған усы үлке менен байланыстырады.

Ашық аспан астындағы музейди еслететуғын өзине тән климатлық тәбиятына, естеликлерине ийе болған Әмиўдәрьяның төменги еки жағасында С.П.Толстовқа шекем бул аймақ ҳаққында белгили шығыстаныўшы академик В.В.Бартольд жазды, белгили археологлар А.Ю.Якубовский, М.В.Воевод­скийдиң, академик Я.Гулямовлар үлкемиздиң айырым естеликлери менен танысқан еди.

Қәҳәрли саҳраның сулыўлығы астында еле үйренилмеген әййемги қалаларды изертлеў мақсетинде профессор С.П.Толс­тов РФ Илимлер академиясы этнография институты қапталында 1937-жылы Хорезм археологиялық экспедициясын шөлкемлестирип, үлкемизде изертлеў жумысын баслайды. 1945-жылы экспедиция жумысына белгили алым Т.А.Жданко басшылығында этнограф алымлардың қосылыўына байланыслы ол Хорезм археолого-этно­графиялық экспедициясы аталып, аўқамдағы ең үлкен экспедицияға айланады. Экспедицияға С.П.Толстов 1965-жылға шекем басшылық етеди. Экспедицияның ҳәр жылғы алып барған дала изертлеўлери мәўсиминде ата-бабаларымыздың теберик қоллары менен жаратылған әййемги мәденият үлгилериниң ашылыўлары менен байып отырды. Изертлеў барысында француз Паудебар менен англичан Крауфордлардың биринши жер жүзлик урыс ўақтында авиациядан пайдаланыў усылын С.П.Толстов экспедициясына енгизилиўи айрықша әҳмийетке ийе болды. «Ан-2» самолёты жәрдеминде қысқа ўақыт ишинде жүзлеп қала қорғанлар менен аўылларды, суўғарыў системалары менен әййемги дийқаншылық атызларды анықлаўға ерисиледи ҳәм олардың археоло­гиялық картасы ислеп шығылады. Жақында «Еркин Қарақалпақстан» газетасында сөз етилген Үстирт аранлары да сол жылларда, анығырағы 1952-жылы Сергей Павлович Толстов тәрепинен ашылған еди.

Авиация жәрдеминде анық­лан­ған, жайласқан орынлары картаға түсирилген Қойқырылған, Базарқала, Ангқақала, Бүркитқала, Думанқала киби көпшилик  естеликлер еспе қумлардың арасында жайласқанлықтан оларға автомашинада барыў археологлар ушын үлкен машқала болған. Усыған байланыслы    профессор Сергей Павлович Толстов сол дәўирлерде елге басшылық еткен М.Жуманазаров, П.Сейтов ҳәм Н.Жапақовлардан жәрдем сорайды. Нәтийжеде ҳүкимет басшыларының қоллап-қуўатлаўлары менен бирнешше түйелерден ибарат болған археологиялық кәрўан шөлкемлестириледи, кәрўан басы менен жол көрсетиўши таярланады. Биринши сүўретте усындай археологиялық кәрўанның 1940-жылы Думанқала (ҳәзирги Елликқала районы) қапталындағы көриниси сәрўаны Сансызбай Урюмов пенен профессор С.П.Толстовтың архив сүўретлери берилген. Қызыл қала (Беруний районы) аўылынан шыққан бул инсан С.П.Толс­товтың биринши жол көрсетиўшиси болған. Ол архео­логларды елиўден аслам қала-қорғанларға баслап барған, қалалардың атлары, оларға байланыслы әпсана, мағлыўматлар бериўге ерискен инсан. Узақ жыллар даўамында садық жол көрсетиўшиси болған Сансызбайды профессор умытпағанлығын ҳәм баспадан шыққан илимий мийнетлерин, басқа да базарлықларын почта арқалы жиберип турғанлығын қызылқалалылардың еле ядында.

Профессор С.П.Толстовтың үлкемизде ең дәслепки ашқан естелиги эрамыздың III әсирине тийисли Топыраққаланың (Елликқала районы) әжайып сарай курылысы болды. Оннан кейин қазылган естелиги эра­мызға шекемги IV — эрамыздың I әсирлерине тийисли Қой­қырыл­ғанқала (Төрткүл районы) болып, ол толық қазып ашылды. Бул естеликлерде реңли бояўлар менен салынған сүўретлер, әййемги Греция ҳәм Римниң тас скульптураларынан қалыспайтуғын жергиликли ылайдан исленген естеликлер, ағашқа ҳәм териге жазылған жүзлеп архив дереклер әлле қашан жәҳән мәдениятының алтын қорынан орын алып үлгерди. Сергей Павлович Толстов басшылығындағы дәслепки ашылыўлар Әмиў­дәрьяның төменги жағалары тарийхының әййемги Мысыр, Сирия, Вавилон тарийхларынан қалыспайтуғын бийбаҳа мийрас екенлиги сол дәўирлердиң өзинде-ақ жәҳән илиминде тән алынды. Топланған материаллар профессордың 300 ден аслам илимий мийнетлеринде, соның ишинде «Әййемги Хорезм» (1948), «Әййемги Хорезм цивилизациясының изи менен» (1948) ҳәм «Әййемги Окс ҳәм Яксарт дельталарын жағалап» (1962) атлы үш монографиясында өз орнын тапқан. Бүгинги күнимизге шекем өзиниң илимий әҳмийетин жоғалтпаған китапларынан  «Әййемги Хорезм цивилизациясының изи менен» (1948) атлы китабы  Германия, Польша, Венгрия, Чехословакия, Франция,  Япония киби мәмлекетлерде жарық көрди, 2005-жылы ЮНЕСКО шешими  менен англичан тилинде қайта басылды.

Профессор С.П.Толстовтың ҳәм ол басшылық еткен Хорезм археологиялық экспедициясы 1945-жылдан баслап археология-этнографиялық экспедиция деп аталады. Оның қурамында  биринши қарақалпақ этнографиялық отряд болды ҳәм оған      Т.А.Жданко басшылық етти.  Солай етип Сергей Павлович Толстов экспедициясы үлкемизде тарийхшы, этнограф ҳәм археолог илимпазлардың қәлиплесиўинде әҳмийетли орын ийеледи.  Экспедиция жумысына сол ўақытта үлкемизде бирден бир жоқары оқыў орны болған Нөкис педагогикалық институтының студентлери менен питкериўшилери арасынан қызығыўшы жаслар қатнасты. Олардың арасынан С.К.Камалов, Р.Қосбергенов, М.Нурмуҳамедов, У.Х.Шалекенов, Д.Насыров, С.Ахметов, З.Насуруллаева, Қ.Мақсетов, А.В.Гудкова,  В.Н.Ягодин, Л.С.Толстова, К.Ахметов, А.Бекимбетов, Х.Есбергенов, А.Бекмуратова, Н.Рысназаров, Е.Бижановлар устазы С.П.Толстов басшылығында, ямаса оның қоллап-қуўатлаўы менен Ташкент, Москва қалаларында аспирантураларда оқыды, кандидатлық ҳәм докторлық диссертацияларын жақлап шықты. Солардың ишинен аспирант Рзамбет Қосбергенов Топырақ қалада өзи қазған жерди профессор устазға көрсетип атырған пайыты екинши сүўретте берилген. Ол Қарақалпақстан илимий мәденияты турмысында орын алып атырған жаңалықларға белсене қатнасқан ҳәм үлесин қосқан алым. 1959-жылы Өзбекистан илимлер академиясының Қарақалпақстан филиалын шөлкемлестириўге байланыслы Нөкис қаласында болып өткен әнжуманда үлкемизде, улыўма Өзбекистанда тарийх, соның ишинде археология илиминиң кешеги, бүгинги аўҳалы, кадрлар таярлаў мәселеси ҳаққында баянат жасағаны халқымыздың есинде. Ҳәттеки, өзиниң жалғыз қызы Лада Сергеевнаны профессор Досжанбай аға Насыровқа берип, халқымыз бенен қуда тамыр болған инсан еди.

Үлкемизде өзиниң кең көлемде илимий изертлеўлери нәтийжесинде қубла Арал бойының әййемги цивилизациясы ошақларының бири болғанлығын дүньяға танытқан, тарийхшылар мектебин жаратқан профессор С.П.Толстовтың соңғы тилегине көре қәбири басына өзи ашқан ҳәм изертлеген әййемги қалалардан гербиш апарылып қойылды. Сондай-ақ, оның жеке үй китапханасы Өзбекистан Илимлер Академиясы Қарақалпақстан бөлимине тапсырылды.

Профессор С.П.Толстовтың халқымыз алдындағы хызметлери  мәмлекетимиз тәрепинен жоқары баҳаланды. Оған Өзбекистан Илимлер Академиясының ҳүрметли академиги,  «Өзбекистан илим ҳәм техникасына хызмет көрсеткен ғайраткер», «Қарақалпақстан Республикасына мийнети сиңген илим ғайраткери» атақлары берилди.  Сондай-ақ, ол көплеген шет ел мәмлекетлери университетлери менен академияларының профессоры ҳәм ағзасы болып сайланды. Өзбекистан Илимлер Академиясы Қарақалпақстан бөлими тәрепинен 2007-жылы алымның туўылғанына 100 жыл толыўына байланыслы халық­аралық симпозиум өткерилди. Елликқала районы орайындағы тарийх-археология музейи профессор С.П.Толстов атына қо­йылды.

Алымның туўылғанына 110 жыл толғанына бағышланған  мақаламызды қарақалпақ халық шайыры Тилеўберген Жумамуратовтың профессордың илимий хызметине қырық жыл, туўыл­ғанына алпыс жыл толыў мүнәсибети менен жазған қосық қатарлары менен жуўмақла­мақшымыз:

  Париж, Лондон, Бомбей елине,

  Таныттырдың қарақалпақ бабамды.

  Отырғызып ең ҳүрметли жерине,

  Ким сыйламас сендей уллы адамды.

Бул устаз-алымға берилген баҳаға алып-қосарымыз жоқ.

 

Ғайратдин  ХОЖАНИЯЗОВ, археолог,

Өзбекистан Қахарманы.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF