Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 10:55:35, 25.05.2018
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

РАШИДТИҢ АЗАМАТЛЫҚ ИСЛЕРИ

Халықтың тоқ ҳәм абадан турмыс кешириўин тәмийинлеў ҳәм бул жолда аянбастан ҳадал мийнет ислеў ҳәрбир өз елин шыннан сүйиўши пуқараның азаматлық парызы десек асыра айтқан болмаймыз.

Қайсы бир дәўирде де халқымыз арасынан усындай мийнет алдынғылары жетилисип шығып, көпшиликтиң алғыс ҳәм ҳүрметине миясар болған. Бүгинги күни де халқымыз арасында өзиниң искерлиги ҳәм пидайылығы менен халық жүрегинен жыллы орын ийелеп киятырған азаматлар көплеп табылады. Олардың бири сыпатында нөкисли исбилермен Рашид Қартбаевты атап өтсек болады. Оның бундай жоқары абырайға ерисиўи өз-өзинен болмады, әлбетте.

­1997-жылы Әжинияз атындағы Нөкис мәмлекетлик педагогикалық институтының 5-курсында оқып жүрген ўақытларымызда «Экономика тийкарлары» пәни оқытыўшымыз сабақ ўақтында биз студентлерге белгили бир журналда пүткил жәҳәнди гезген германиялы саяхатшының мақаласын оқып берди,­ деп сол күнлерди еске алды Р.Қартбаев. ­ Онда атап өтилиўинше, Нөкис дүньяның ең патас қаласы екен. Сабақ пайытында журналды оқытыўшымнан алып, қайта-қайта оқып шықтым ҳәм соң саяхатшының сөзиниң дурыслығын көзим менен көриў мақсетинде Нөкис қаласы аймағын, көше ҳәм қыябанларды бирме-бир пияда аралап кеттим. Қаламыздың қайсы бир аймағын аралап көрмейин, ҳақыйқаттан да туўылған мәканымыздың, әсиресе, көп қабатлы үйлердиң санитариялық аўҳалы жүдә ашынарлы жағдайда екенлиги көзге тасланды...

«БӘРИН ТАЗАЛЫҚТАН  БАСЛАДЫҚ...»

Буннан соң қаладағы өзи көрген бундай көримсиз орынлар Рашидтиң көз алдынан кетпей, тынышын алар, оның басында мине усындай аянышлы аўҳалдан қала хал­қын қалай етип қутқарса болар екен, деген сораўлар көлденең турар еди. Бир күни ойланып-ойланып бир пикирге келди. Атап айтқанда, ол 23-киширайондағы барлық үйлердиң бийлерин бир үйге мәсләҳәтлесиўге шақырды ҳәм оларға егер  ҳәр айда ҳәрбир шаңарақ мәлим муғдарда ақша жыйнап берсе, аймақты шығындылардан өз ўақтында тазалап бериў мүмкинлиги ҳаққында айтып түсиндирди. Дәслеп 23-киширайонды шығындылардан тазалап баслаған Рашид Қарт­баев, соң 21-22-киширайон турғынлары менен де ушырасып, өз-ара келисим шәртлерине көре халыққа  хызмет көрсете баслады ҳәм қала басшыларының нәзерине түсти. 

 «КӨТЕРЕ АЛМАСАҢ  ҚОСЫП АРҚАЛА»

­ Сол жыллары жаслық ғайратым мени жаңа басламаларға қарай талпындырар еди, ­ дейди ол. ­ Бир күни ең киши район аймағы бойлап жумыс бойынша жүргенимде күппә-күндиз емизиўли баласын қолына алып, сүйир шыбыннан қорықлап уйқылата алмай қыйналып отырған жас ҳаялды көрип оны жүдә аяп кеттим. Соң қала ҳәкимине ушырасып, сол ең аянышлы аймақта мени жыйын ақсақалы етип тайынлаўын сорадым. Лекин, ҳәким мени жыйын баслығы етип емес, ал, көп қабатлы үйлерге коммуналлық хызмет көрсетиўши, «Ықлас-Нөкис» турақ-жай шериклигине басшы етип тайынлады...

Жаңа жумысқа өткеннен кейин ол бул жердеги аўҳал менен жақыннан танысып шығады. Ол ўақытлары киширайонлардағы үйлердиң канализациялары пүткиллей жарамсыз аўҳалға келип, подваллар ҳәр қыйлы шығынды ҳәм патас суўларға толып кеткен еди.

­ Дәслеп 22-киширайон турғынлары менен ушырасып  подвалды суўдан тазалаў ҳәм жаңа канализация қубырларын орнатыў ушын қаржы зәрүрлигин айттым. Соң жумысты өз қаржым есабынан 1-б үйиниң подвалын тазалаў ҳәм оңлаўдан басладым. Сол ўақытта 1 метр пластмасса трубаны 10 мың  сумға базардан сатып алып, оны тәрезиге салып өлшеп көрдим. Нақ 6 килограмм шықты. Ойлап қарасам, тек ғана бир үйдиң канализациясын алмастырыўға тәўир-ақ узынлықтағы пластмасса қубыр керек екен. Ал, бул болса өз гезегинде көп қаржыны талап етеди. Сонда маған усы өнимди өзимиз ислеп шығарсақ болмаспа екен деген ой келди ҳәм оны әмелге асырыў ушын Әмиўдәрья районынан Дәўлет Хожабеков исмли токарьды излеп таўып, оны кәрханаға жумысқа алдым ҳәм бизлер биргеликте  еки жыл дегенде пакет, баклашка ҳәм соған уқсас шығындылардан пластмасса труба таярлайтуғын станок ойлап таптық. Соңынан өз атымызға «Мустанаб-Ҳилол» ЖШЖ шөлкемлестирип, ислеп шығарған өнимлеримизди базарға шығарып сата басладық. Ол жыллары базардағы сатыўшылар 25 миллиметр өлшемдеги трубаның 1 метрин 2500 сумнан сатқан болса, бизлер оны үш есе арзанлаттық. Дәслепки ўақытлары базардағы исбилерменлер бизлерден баҳаны арзанлатпаўды талап ете баслады. Мен болсам халық бизден разы болсын деп олардың наразылықларына ҳеш қулақ түрмедим...

Солай етип, Рашид Қартбаев Нөкис қаласындағы 21, 22, 23-киши районлардағы көп қабатлы турақ жайлардың подвалларын ҳәр қыйлы шығындылардан тазалап, Голландия ҳәм Белоруссия мәмлекетлеринен ҳәр қыйлы препаратлар алып келип дезинфекциялады. Аймақтағы көп қабатлы 250 үйдиң ҳәр бирине 25 миллиметр өлшемдеги трубадан 40 метр саўға етти. Бундағы оның мақсети аймақ турғынларына үй әтирапына терек ҳәм гүл нәллерин егиўге жәрдем бериў еди. 

Бул жумысларда оған Президент пәрманына тийкар амнистия акти менен жазаны аймақларда өтеў ушын жиберилген 40 пуқара жәрдем берди. Исбилермен олар менен бирге төрт жыл даўамында жан күйдирип жумыс иследи. Қуўанышлы тәрепи сонда, сол жыллар ишинде ол инсанлар тәрепинен аймақларда ҳеш қандай жынаят исленбеди. Соң олардың көпшилиги күнделикли турмысқа енисип кетти.

 ЭКОЛОГИЯЛЫҚ  АПАТТЫҢ ҮЛКЕНИ  ДИЙҚАНШЫЛЫҚТА

1997-жылдан берли қала халқының маш­қалаларын шешиўди өз мойнына алған Р.Қартбаевқа 2003-жыл Қарақалпақстанда дийқаншылық етилетуғын аймақ жерлериниң топырақ өнимдарлығын арттырыў мәселеси қосылды. Оған сол ўақытлары республика Тәбиятты қорғаў комитетинде өткерилген семинар себеп болды. Бул семинар­ға шөлкемлестириўшилер тәрепинен Р.Қарт­баев та мирәт етилип, ол қалада тазалықты сақлаў бойынша өзиниң әмелге асырып атырған жумыслары менен илаж қатнасыўшыларын жақыннан таныстырды.

Семинар жуўмағында болса, усы комитетте 39 жыл лаборатория баслығы болып ислеген Жаңабай исимли алым келип Қарақалпақстанда топырақ өнимдарлығы жылдан-жылға кемейип, химиялық төгинлерсиз пахта ҳәм басқа дақылларды егип жетистириў болмаслығын, егер жақын жыллар ишинде бул әҳмийетли мәселе шешилмесе, халқымыз турмыс дәрежесиниң күтә қыйын аўҳалға түсиўи мүмкинлигин айтады ҳәм Рашидтен усы мәселени шешиўде жәрдем сорайды.

­ Сол ўақыт Жаңабай аға менненF «Усы мәселени шешиў қолыңыздан келе ме!» деп сорады. МенF «Әлбетте, қалай болса да,  усы машқаланы шешиўге күшимди бағышлайман» деп ўәдемди бердим. 

Шынында да лабораториялық анализлерге көре 1940-жылы Қарақалпақстанда ҳеш қандай төгинсиз пахтадан 80 центнерден өним алған болса, 2003-жылға келип бул көрсеткиш 10 центнерге де жетпейди екен. Усы ўақыядан көп ўақыт өтпей-ақ Рашид бул машқаланы шешиўге жең түринип кирисип кетти. Дәслеп өзи ҳеш қашан бармайтуғын интернет кафелерге кирип, тармақ арқалы Израил, Голландия мәмлекетлериниң аўыл хожалығындағы жаңа технология­лары менен танысып шығады. Соң бул бағдарда биогумус алыў бойынша тәжирийбелер өткере баслайды. Бирақ, ол өзи күткен нәтийжеге аңсатлық пенен ерисе алмады.                        

­Соның ушын голландиялы исбилерменлер менен сөйлесиўлер алып бардық. Олар өзиниң ис тәжирийбесин үйретиў ушын меннен 60 мың АҚШ долларын талап етти,­ дейди Р.Қартбаев. ­Мен болса оған разы болмай, жаңа идеялар, излениўлер үстинде 4 жыл мийнет еттим ҳәм мақсетиме еристим. 2008-жылы Кегейли районы ҳәкимлигине мүрәжат етип, дийқаншылықта тәжирийбе өткериў ушын 5 гектар жер сорадым.

Сонда олар маған ең өнимдар жерлерден бермекши болды. Бирақ, бундай жерде ҳәмме де дийқаншылық ете алады деп олардың усынысын қабыл етпедим ҳәм өнимдарлығы төмен ең жарамсыз жер бериўди өтиниш еттим.  Соң өнимдарлығы төмен жерге ҳеш қандай ислеў берместен, тамшылатып суўғарыў жолы менен дийқаншылық ете басладым.

 Солай етип, 22 метр тереңликтеги жер асты шор суўлардан пайдаланған Рашид өзи күткен нәтийжеге сол жылы ерисе алмады. Сонлықтан оған және 4 жыл тынымсыз мийнет етиўге туўра келди. Нәтийжеде 300 литр шор суў сарплап, 1 сотых жерде 160 килограмм ғарбыз, 100 центнерден пахта өнимин алыўға еристи.  

­Мен өз тәжирийбем ҳаққында «Жүзимбағ» аўылындағы пуқараларды жыйнап айтып бергенимде, 3 нураный ата «Бизлерди мазақ етип атырсаң ба!!» деп мәжилистен таяқлап қуўып жиберди. Лекин, мен өз жумысым менен тәжирийбемди гүзде дәлиллеп бергенимде, бул ақсақаллар өз ҳәрекетлеринен уялып, мениң атызыма келе алмады...

Усы өткен дәўир ишинде тыным билмеген исбилермен жигит бул аралықта Тахтакөпир районынан қой жүнин сатып алып, оны қайта ислеў нәтийжесинде халықтың тутыныўы ушын зәрүр болған ҳәр қыйлы өнимлер ислеп шығарды ҳәм базар баҳасынан еки есе арзанлатыўға еристи. Ең тийкарғысы, 22 өнермент ҳаял-қызлар жумыс пенен тәмийинленди. Лекин, усы ўақыттағы қала басшысының қоллап-қуўатламағаны себебинен бул кәрхана өз жумысын тоқтатыўға мәжбүр болды. Дүнья жүзинде бүгинги күнде дийқаншылық ислеўдиң 18 усылы бар болса, Р.Қартбаев жаңа 19-усылын жаратты ҳәм оны «Кегейлише усыл» деп атады.

 ТАЎАРДАН ОБОЙ,  СҮЙЕКТЕН ЖЕМ,  ШИНАДАН ЖАНАР МАЙ...

Мийнеткеш, зебердес инсан Рашид Қарт­баев 2016-жылы өз кәрханасында таўар шығындылардан суйық обой, ҳайўанлар сүйеги қалдықларынан кальцийге бай болған жем ислеп шығарыўды баслап жиберди. Сондай-ақ, шығынды полиэтилленлерден плёнка, жарамсыз транспорт шиналарынан печь майын таярлайтуғын үскенени де ойлап тапқан ол, 2018-жылы бул өнимлерди де ишки базарға шығарыўды режелестирмекте. 

­Мениң мақсетлерим пуқаралардың машқалаларынан келип шығады. Мысалы, келеси жылда «Назархан» фермер хожалығы  аймағында бир шаңарақты айына 2 миллион сум ис ҳақы менен тәмийинлеп, оның қыйтақ жеринде ҳеш қандай органикалық төгинлерсиз экологиялық таза ғарбыз-қаўын ҳәм пахта жетистириўди мақсет еткенбиз.. Бириншиден, бунда адамлар турақлы жумыс пенен тәмийинленсе, екиншиден жерден нәтийжели пайдаланыў усылларын үйренеди, - дейди Рашид Қартбаев.      

Ҳақыйқаттан да бул излениўшең инсанның пидайылығы ҳәм мийнеткешлигине тән бермеўден басқа илаж жоқ. 2017-жылы «Мус­танаб-Ҳилал» ЖШЖ тәрепинен 1 миллиард 200 миллион сумнан аслам өнимлер ишки базарға сатыўға шығарылып, кәрхана соннан 230 миллион сумнан артық сап пайда алыўға еристи.

Әдилбай ОРАЗОВ,

арнаўлы хабаршымыз.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF