Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 10:50:24, 28.03.2020
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

АНА  ТИЛИМИЗГЕ ҲҮРМЕТ

Қарақалпақ тили қарақалпақ халқының миллий ҳәм мәмлекетлик тили болып, ол халқымыз тарийхы менен бирге раўажланып, бүгинги күни өзиниң жетилискен сеслик дүзилисине, бай сөзлик қурамына, турақласқан грамматикалық қурылысына, кең стилистикалық мүмкиншиликлерине ийе болды.

Қарақалпақ тилине мәмлекетлик тил бийлигиниң берилиўи үлкен сиясий ҳәм тарийхый әҳмийетке ийе. Республикамызда ғәрезсизлик жәрияланбастан алдын болған ең әҳмийетли тарийхый ўақыя — бул «Мәмлекетлик тил ҳаққында» Нызамның жәрияланыўы еди.

1989-жылы 1-декабрьде «Мәмлекетлик тил ҳаққында» Қарақалпақстан Республикасының Нызамы қабыл етилди. 1996-жыл 18-сентябрьде нызам тексти қайта редакторланды. Бул нызам бир тәрептен қарақалпақ тилиниң ҳуқықын қорғаўды тәмийинлеп, оның жетилисиўине, раўажланыўына кең имканият жаратып берген болса, екинши тәрептен бас­қа миллет ўәкиллери тиллери менен қарым-қатнаста болыў дәрежесин белгиледи. Демек, республикамызда қарақалпақ ҳәм өзбек тиллерине мәмлекетлик тил бийлигиниң берилиўи басқа тиллердиң раўажланыўына кесент етпейди. Бул бойынша Нызамның 2-статьясында былай делинеди: «Қарақалпақ ҳәм өзбек тиллерине мәмлекетлик тил статусының берилиўи республика аймағында жасап атырған миллетлер ҳәм халықлардың өз ана тилин пайдаланыўында конституциялық ҳуқықларын кемситпейди», делинсе, Нызамның 4-статьясында: «Қарақалпақстан Республикасында барлық пуқараларға мәмлекетлик тилди үйрениў ҳәм оның аймағында жасап атырған миллетлер ҳәм халықлардың тиллерине ҳүрмет пенен қатнас жасаў ушын шараятлар жаратылады, бул тиллерди раўажландырыў ушын жағдайлар дүзип берилген», - деп көрсетилген.

Мине, бүгинги күнде оқыў-оқытыў ислериниң 5 тилде алып барылыўы нызамның жоқарыда келтирилген статьялары көрсетпелериниң әмелге асып атырғанын дәлиллейди.

Нызамның 8-статьясында былай делинеди:

«Қарақалпақстан Республикасының Нызам актлери, мәмлекетлик ҳәкимият ҳәм басқарыў уйымларының басқа да ҳүжжетлери мәмлекетлик тилде қабыл етиледи ҳәм жәрияланады. Бул ҳүжжетлердиң аўдармалары зәрүр болған жағдайларда басқа да айырым тиллерде жәрияланады. Айырым миллетлердиң ўәкиллери тығыз жасап атырған орынларда республиканың мәмлекетлик тилинде ҳәм сол миллет тилинде қабыл етиледи ҳәм жәрияланады».

Демек, Нызам миллетлер ҳәм олардың тиллериниң тең ҳуқықлығына тийкарланады. Бир миллет ўәкиллери тығыз жасайтуғын аймақта бул миллет тилиниң мәмлекетлик тил менен тең ҳуқықта пайдаланыўда болыўы Нызам менен кепилленген.

Өзбекистанда, оның ажыралмас бир бөлеги болған Қарақалпақстанда ғәрезсизлик ушын қойылған биринши қәдем тил мәселесинен басланды. Бүгинги күнде қарақалпақ тили мәмлекетлик тил сыпатында жәми­йетлик турмысымыздың барлық тараўларында нызамлы рәўиште қолланылмақта. Рәсмий ис қағазларын мәмлекетлик тилде жүргизиў зәрүрликке айланбақта. Әне усындай шараятта мәмлекетимиздиң биринши Президенти И.А.Кәри­мов­тың:  «...өз пикирин толық еркин, ана тилинде рәўан, сулыў ҳәм қысқа жеткере алмайтуғын қәнигени, ең дәслеп басшы гүрсисинде отырғанларды бүгин түсиниў де, ақлаў да қыйын», деген пикири айрықша әҳмийетке ийе. Ҳақыйқатында дурыс айтылған бундай жағдайларды көп ушыратамыз.

Нызам көрсетпелерине муўапық мәмлекетлик жәмийет басқарыў уйымларында жумыс, республикада өткерилетуғын халықаралық әнжуманлар мәмлекетлик тилде алып барылмақта, сондай-ақ, зәрүрлигине қарай өзлери таңлаған тиллерде де өткерилмекте. Нызамның 11-статьясында көрсетилгендей: «Суд ислери мәмлекетлик тилде ямаса сол жердеги көпшилик халықтың тилинде жүргизиледи. Исте қатнасып атыр­ған суд ислери жүргизилип атырған тилди билмейтуғын адамларға дилмаш арқалы ис материаллары менен танысыў ҳуқықы ҳәм судта өз ана тилинде шығып сөйлеў ҳуқықы тәмийинленеди». Демек, «Мәмлекетлик тил ҳаққында»ғы Нызамның гуманизмге қаратылғанын дәлиллейди.

«Мәмлекетлик тил ҳаққында»ғы Нызам қарақалпақ тилиниң абырайын беккемлеў ҳәм оны ҳуқықый қорғаўға алыў менен бирге миллетлердиң өз-ара тең ҳуқықлығын тәмийинлеў принципине тийкарланады. Нызамның ақырғы 24-статья­сында мәмлекетлик тилге ҳәм басқа тиллерге пуқаралардың мүнәсибети мәселесине айырықша итибар қаратып былай делинген: «Қарақалпақстан Республикасында мәмлекетлик ямаса басқа тиллерге менсинбей ямаса қаслық пенен қатнас жасаў қадаған етиледи. Пуқаралардың қарым-қатнас, тәрбия ҳәм ҳуқықын әмелге асырыўына тосқынлық жасаўшы адамлар нызам ҳүжжетлерине муўапық жуўапкер болады».

«Мәмлекетлик тил ҳаққында»ғы Нызам көрсетпелерин әмелге асырыўда жетискенликлер менен бир қатарда айырым кемшиликлер де бар. Қарақалпақ тилинде сыңарлары бар сөзлердиң орнына русша ямаса өзбекше сөзлерди қолланыў жағдайлары ушырасады. Көшелерде, шөл­кемлерде көрсетилген жазыўларда қәтелер ямаса көбирек рус тилинде жазылыў жағдайлары ушырасады. Ис қағазларын жүргизиўде де қәте-кемшиликлер орын алмақта. Бундай кемшиликлердиң ушырасыўы ана тилимизге дыққат пенен қарамаўдың есабынан келип шығады. «Тилге итибар — елге итибар» дегениндей, ана тилимизге ҳәр бир пуқара дыққат итибарлы болыўы керек.

 М.ҚУДАЙБЕРГЕНОВ,

филология илимлериниң докторы, профессор.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF