Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 10:33:57, 18.11.2017
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

УЛЛЫ  ҮСТИРТ  ҮЛКЕСИ  ҲӘМ  АЛЫС  АРАЛ  АЙДЫНЛАРЫНА  САЯХАТ

Усы жылдың 22-23-сентябрь күнлери бир топар ғалаба хабар қураллары ўәкиллери ҳәм дөретиўши хызметкерлер, археолог-илимпазлар уллы ҳәм бийпаян Үстирт платосы менен Арал теңизи акваториясы бойлап нәўбеттеги медиатурды шөлкемлестирди.

Медиатурды шөлкемлестириўден гөзленген тийкарғы мақсет — Үстирт­те сақланып қалған, сийрек ушырасатуғын ҳәм кем изертленген бир қатар археологиялық естеликлерди және Арал акваториясында, платода гезлесетуғын әжайып орынларды сүўретке алыў, оларды кең жәмийетшилик нәзерине усыныў, соның менен бирге, усы әжайып аймаққа абырайлы халықаралық медиа шөлкемлердиң, қәнигелердиң дыққатын тартыў ҳәм аймақта экотуризмди раўажландырыўға үлес қосыўдан ибарат.

Медиатур қатнасыўшыларының дәслепки сапары Үстирт ҳәм оның чинк­лери (чинк — түркше сөз болып, тик жар мәнисин аңлатады) менен каньонларын (каньон — суў жуўып пайда болған яки жасалма сай) сүўретке алыўдан басланды.

 

ҮСТИРТ — ТАРИЙХЫЙ ҚОРЫҚХАНА ҲӘМ КӨШПЕЛИЛЕР ҮЛКЕСИ

Үстирт платосына асыққан ҳәр бир адам соны бирден аңлайды: ол — уллы, бийпаян, суслы, тилсимли ҳәм өз алдына қызық, өзгеше бир дүнья. Медиа­тур қатнасыўшылары Үстирт үлкесине биринши қәдем қойғанда уллы даланың усы қәсийетлерин дәрҳал аңлады.

Үстирт узақ әсирлер даўамында скифлер, сарматлар ҳәм монғоллардың, ҳәтте, олардан да әййемги халықлардың цивилизациялары түйискен мәкан саналады. Нешше әсирлер бойы ушы-қыйырсыз кеңисликтен уллы көшлер өткен. Үстирттеги ески кәрўан жоллары Шығыс пенен Батысты тутастырыўшы транзит хызметин атқар­ған. Платодан өткен кәрўанлар Хорезм­нен Төменги Волга бойы менен Қубла-батыс Европа мәмлекетлерине ҳәм ол жақлардан товарлар тасыған. Сол арқалы мәдений, саўда-экономикалық байланыслар раўажланған.

Платоның дерлик барлық жеринде әййемги мақбара ҳәм қәбиристанларды ушыратыўға болады. Әсиресе, Үстирт чинклерин жағалай жүрген жолаўшы ҳәр бир адымда төбешикке қойылған көшпелилер қәбиристанларына дус келеди. Оларда марҳум­ларға қойылған қулпы таслар, тас­қа ойылған тамғалар елеге шекем жақсы сақланған.

Бул үлкени тарийхый қорықхана деп те айтыўға болады.
Үстирттиң ең итибарлы орынлары ­ оның археологиялық естеликлери. Үстирт үстинде ҳәзирги күнде де Пулжай, Белеўли, Алан ҳәм т.б. сыяқлы әййемги ҳәм орта әсирлерге тийисли кәрўан сарайлар, қала-қорғанлар сақланып қалған. Адамзаттың аяғы жетиўи бираз мүшкил бол­ғанлықтан бул естеликлердиң көпшилиги еле жетерлише изертленбеген.

ҮСТИРТ КАНЬОНЛАРЫ — ТУРИСТЛЕР МӘКАНЫ

Арал теңизиниң ҳәзирги жағалары әжайыбатқа толы. Аралдың бурынғы бөлеги болған Судочье көли, ески балықшылар аўылы болған Үрге тумсығы, Қабанбай тик жарлығы, Ақтумсық, Дуўана тумсығы сыяқлы гөззал тәбиятқа, сулыў ландшафтқа ийе орынлар, Арал теңизиниң жоқарыдан қарағандағы панорамасы кимди болса да сыйқырлап таслайды. Қарақалпақстанда шет елли туристлердиң ҳәм жергиликли саяхатшылардың дыққатын тартып киятырған сондай орынлардың бири — Үстирт каньонлары.

«О-о-о, қандай әжайып тәбият!», «Не деген гөззаллық!»...

Үстирт каньонларын биринши мәрте тамашалаўға келген саяхатшы таңланғанынан усылай қыйқыў салыўы тәбийғый.

Платоның айырылыўынан ортада пайда болған терең тик жарлы сай көрген адамды ҳақыйқатында да таң қалдырады.

— Қарақалпақстанда усындай жер барын биринши мәрте көриўим, - дейди таңланыўын жасыра алмаған ша­йыр Бахтияр Генжемуратов. — Бундай гөззал көриниске ийе жерлерди, әлбетте, көбирек үгит-нәсият етиў, туристлерди тартыў керек. Бул каньонлардың АҚШтың Колорадо штатындағы каньонлардан кем жери жоқ. Биз де бул жерлерге мыңлап туристлердиң нәзерин тартыўымыз тийис.

 

АРАЛ ТЕҢИЗИ ЖАҒАСЫНДА АЛМА ТЕРЕГИ ӨСЕ МЕ!

Туристлерге транспорт хызметин көрсетиўши хызметкерлердиң билдириўинше, Үстирттен қуйылған жам­ғырлар каньондағы сайларда бир неше жаңа өсимликлердиң жетисип шығыўына шараят жаратқан.

— Жақында Ақтумсықтың аржағында, платоның жағасында ҳәм Арал теңизине түсер етегинде алма тереклери өсип турғанын көрдим, жеп те көрдим. Қәдимги алма, ­ дейди Виктор исмли автотранспорт жүргизиўшиси.

Медиатур қатнасыўшылары Үстирт каньонларындағы терең сайда тереклердиң өсип турғанын көриўге миясар болды. Соның менен бирге, Ақтумсық қуламасына жақын жердеги XII-XIII әсирлерге тийисли Дәўлетгерей қалашасы алдындағы ески атызлықта қамыслардың, жоңышқалардың, сондай-ақ, Дуўана тумсығындағы бетонлы жол менен түсе беристе укроплардың өсип турғаны саяхатшыларда оғада үлкен қызығыўшылық оятты.

Цивилизациядан узақ үлкелерде бундай жаңалықларға дус келиў кимди болса да таң қалдырады. Транспорт жүргизиўшилериниң айтыўынша, Үстирт каньонларында тастан-тасқа секирип жүрген арқарларды да гезлестириў мүмкин.

Бул жақларға алма тереги қалай келип қалған, жоңышқа, қамыс, укроплар қалайынша өскен! Арқарлар да бар екен-дә!

Саяхатшылар мине усындай үлкен тәсирлер менен сапарын даўам етти.

 ҮСТИРТТЕГИ СЫРЛЫ СҮЎРЕТЛЕР

Медиатур қатнасыўшылары ҳәр бир қәдемде Үстирттиң таң қаларлық әжайып тәбийғый ландшафтларына, көшпели қәўимлердиң тарийхый излерине ушырасып турды. Нөкиске дерлик 500 км жерде жайласқан Дуўана тумсығындағы оқжай тәризли объектлерде сүўретке алыў жумыслары болса саяхаттың тийкарғы мақсети еди.

Үстирттеги оқжай тәризли объектлер биринши мәрте 1980-жыллары аэрофотосъемкаларды анализлеў ҳәм де шифровкалаў пайытында анықланған. Бундай сийрек гезлесетуғын табылма алдын ҳеш бир археологиялық әмелиятта ушыраспаған. Ең дәслеп Үстирттеги бул белгилерди қәнигелер, журналистлер ҳәм басқа да изертлеўшилер басқа планеталылар тәрепинен қурылған деген болжамларды айтқан.

Бул белги жай көзге яки автомобильде өтип баратырған жолаўшыға байқалмайды. Себеби, жүдә үлкен көлемдеги объектти адам бойындағы бәлентликтен көриўдиң имканы жоқ, сиз аяқ астыңызда тарийхы мыңлаған жылларға барып тақалатуғын әжайып естелик жатқанлығын билмей жүз мәрте өтип кетиўиңиз мүмкин.

Дөретиўши хызметкерлер бул сийрек ушырасатуғын естеликти заманагөй дрон үскенеси менен сүўретке алыўға миясар болды.

Мағлыўмат ретинде айтып кетиў орынлы, Үстирттеги бул белгилер саны бир неше болып, олар тегислик бойлап Түркменстан ҳәм Қазақстанға шекем жайылып кеткен. Бул белгилердиң айырымлары 2500 жыллық тарийх­қа ийе. Қарақалпақстанлы марҳум археолог В.Н.Ягодин биринши мәрте усы археологиялық табылма үстинде илимий-изертлеў жумысларын алып барған ҳәм дәбдебели жаңалықты ашқан еди. Узынлығы 600-900, ени 400-600, тереңлиги 3 метрге шекем қазылған бул қурылма жабайы туяқлы ҳайўанларды, яғный, қулан, жейран, сайғақларды аўлаў ушын көшпели халықлардың ойлап тапқан усылы — «аран» екен. «Аран» ески түркий сөз болып, аў ушын қурылған дузақ мәнисин аңлатады. Аран сөзин Бердақтың «Шежире» шығармасындағы «Шөллерде гезер жейраны, Жейранға қурған араны» деген қосық қатарынан да көриўимиз мүмкин.

 

 ҮСТИРТТЕГИ ШЫНЫҚҚАН ШӨЛ ПЕРЗЕНТИ

Шексиз Үстирт даласында адам ушыратыў сийрек процесс. Жол бойы түлки, қарсақ, қоян, үки, бүркит, булдырық, кеклик ҳәм т.б. аң-қусларды жийи-жийи ушыратыў мүмкин, лекин, узақ жол басқаннан кейин адам көрсең төбең көкке жеткендей болады.

Медиасаяхатшылар Нөкистен дерлик 400-450 км узақлықта кең дала төсинде шопанларды ушыратып, дәўир қаҳарманларын көргендей болды.

Ҳақыйқатында да, тәбияттың қатал қойнында қыйыншылықларға қайыспай мийнет етип атырған шыныққан шөл перзентлерин қаҳарман деп айтыўға толық тийкар бар. Қус ушса қанаты күйетуғын ыссыда, қыста қақаман қара суўықта тәбият пенен тил

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF