Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 10:32:42, 18.11.2017
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

БӘРШЕГЕ  ОЙ САЛҒАН  ТОЙ

Өмиримиздиң қуўанышлы ҳәм бахытлы күнлериниң көриниси болған тойды биз нешше жыллар бойы күтип, нийет етип жасаймыз. «Тапқаның тойға бу­йырсын» дегениндей, баламды сүннет етип, елге шашыў берсем, улымды үйлендирсем, қызымды қутлы жерине узатып, елге қәдесин берсем деген жақсы нийетлер жетегинде жүрип жасымыз биразға барғанын билмей де қаламыз. Тойдың болғаны жақсы. Бәршени тойға жеткерсин.

Лекин, бизди ойландыр­ғаны-усы тойлардағы нырыққа сыймайтуғын жаңа дәстүрлердиң көбейип баратырғанлығы  ҳәм асыра ысырапкершилик мәселеси болмақта. (Бул мәселе ҳаққында бурын да бир неше мәрте мақалалар жазылып, теле көрсетиўлер берилди). Пулы көплер жаңадан үрп-әдетлерди ойлап таўып, оларға жарысып той бергенлер қарызға батып, буның ақыбетинде көплеген шаңарақларда урыс-жәнжеллердиң келип шығыўы ҳәм ажырасыўлардың жүз берип атырғанлығын турмыстан көрип билип жүрмиз. Президентимиз Ш.Мирзиёевтиң Өзбекистан дөретиўши зиялылар ўәкиллери менен ушырасыўында «Мине, өзлериңиз көрип атырсыз, саппа-саў жүрген айырым адамлар елиўге шықпастан тосаттан инсульт болып атыр, инфаркт болмақта. Себебин сорастырсаңыз, басқалардан қалмаўға тырысып үлкен той беремен деп қарызға батқан болады. Еле қарызынан қутылмастан, және той бериўи керек. Ашығын айтатуғын болсақ, той тамашаларға байланыслы артықша қәрежетлер мыңлаған шаңарақлардың тек ғана экономикалық жағдайына емес, ал, пүткил өмирине айрықша унамсыз тәсир етпекте.

Бүгин турмысымызда көбе­йип атырған шаңарақтағы келиспеўшиликлер, даў-жәнжеллер, ажырасыўлар, қудалар арасындағы суўықшылық себеплери де көпшилик жағдайларда, әне сол нәрсеге барып тақалады.

 Ең жаманы, айырым ақша таўып ақыл таппаған, руўхыйлық дәрежеси төмен кимселер той-тамашалар, мерекелерди өткериў бойынша жарысып, ҳәр қыйлы жаман әдетлерди ойлап таппақта. Усыларды еситип, гейде адам ҳайран қалғанлықтан жағасын услайды. Мине, Ташкенттеги тойларда «келиннавкар» деген және бир бәле шығыпты. Не екен десек, енди келинниң ата-анасы қызына қосып оның онлаған досларын да бир түрде кийиндириўи, жасандырыўы керек екен. Бундай биймаза қылықлар қай жерден шығып атыр! Жасларымыз оны кимнен үйренип атыр!» деген мәнили сөзлери бәршемизге ой салып, той мерекелерди өткериўде терең ойланыўға шақырады.

 Ҳақыйқатында да, бүгин тойларымыздағы ерси қылықлар келинди алып келген күннен басланады десек қәтелеспеймиз. Усы жерде көшемизге келиншек алып келген машиналар дизбегине байланыслы ўақыяға итибарыңызды қаратпақшыман. Яғный, бир күни түски ўақытлары  көшемизди толтырып, бабылдатып сигнал берип дизилисип киятырған машиналардың даўысынан үйинде отырғанлардың бәри көшеге шығып қарай баслады. «Каптива» маркалы  жигирмалаған машина ҳәм олардан басларын шығарысып, қыйқыўласып бақырысып киятыр­ған баллардың даўыслары, ярым белине шекем машинадан салбырап олардың сол көринислерин түсирип киятырған камерашының турпайы әдетлери жүдә ерси ҳәм ашынарлы жағдай еди. Не екен десек, көшемиздеги бир жасыүлкенниң баласы қыз алып қашып киятырған екен. Бунда үйленип атырған баланың жоралары қыз алып қашыўда ақша шығарысып усындай машиналарды «жаллаў» әдет түсине енген екен. Яғный қанша көп машина жалланса баланың жора-жолдасы көп екенлигин билдирип, оның абырайы асады екен. Бул әдет қызды айттырып алып келетуғын жағдайда да дәстүрий түске енип атырғанлығы жүдә уятлы мәселе болмақта. Яғный,   буннан бес-алты жыллар бурын той күни жаслар сейилинде күйеў бала қыздың ата-анасының үйине  машын дизип барып, қадақлар көтериў әдет болған болса, ҳәзир қызды айттырып алып келетуғын күни өзи «Лимузин», ал, күйеў жоралар бир түрдеги машиналар менен барып, еле толық таныс емес, барысып-келиспеген, сынаспаған қәйин журтта безелген дастурханда тост айтып, тамақ жеп отырыўы ерси емес пе!

Той бериў бүгин еки тәрепке де аңсатқа түсип атырған жоқ. ВертолҢт, кран камералар менен келип Голливудтың киноларын түсирип атырғандай етип хызмет ететуғын студияларды жаллаў, әсиресе, клип алатуғындай етип Хийўаға, Ташкентке барып, келин-күйеўдиң саяхатларын түсириўдей әдетлер қайдан келип шығып атырғанлығын билмедик тә, лекин, бундай биймәни шоқлықлар бир айлық пенен күн көрип отырған ата-ананы қарыз­ға мыйлығынан батырып таслайтуғыны турған гәп. Бундай әдетлерди жоқ етиў ҳәм олардың алдын алыў бойынша телеканаллардан бир неше көрсетиўлер берилип, кинолар көрсетилсе де көпшилик тийисли жуўмақ шығармай атыр. Ақыры-ақыбет жоқарыда сөз еткенимиздей, тойды «жаппаған» қарыз бәлеси бизди басы берк көшелерге алып бармақта.

«Ул перзентиң қуўанышлы тойханаң,

Қыз перзентиң барып келер бай қалаң...», деп шайыр Т.Жумамуратов тәрийплегениндей, өмирде улың да, қызың да бахтың ҳәм қуўанышың. Олардың тойларын өткериў ата-ананың парызы. Лекин, асыра ысырапкершилик ҳәм дәбдебепазлық бизди ҳәр тәреплеме ақсатады.

 Жақында бир таныс апайды көрип қалдым. Шоқ минезли апайдың мәниси жоқ ҳәм бурын­ғыдан азып кеткенлиги мени тәшўишке салайын деди.

— Ҳәй-й-й, сиңлим-аў, - деп гәп баслады ол себебин сорағанымда. — Мениң дәртимди сорама. Мына кишкене қызымды узатып берейин десек буның сәпсети көп екен ғой. Қыз туў­ған анаға қыйын болып кетти бул заманда. Ендиги ҳәптеде той. Соның таярлығы деп нешше күннен берли дурыслы уйқылап та жүрген жоқпан. Еки арша толы посуда менен кийим-кеншек таярладық. Оннан кийимлердиң бәри турецкий болыўы керек екен. Посудалар да ең соңғы модада болыўы керек. Ол аршаларға жыйнайтуғын көрпе-төсек ҳәм еки гилем. Оннан бир жайға жететуғын мебел алдық. Және кир жуўатуғын машын, электрический мясорубка, тефаль чайник, сомса писиретуғын печь, газ плита, қулласы, басыңды аўыртып не қылайын, усы затларды аламыз деп қарызға белшеримизден баттық, сиңлим. Сол қарызлардан қалай қутыламан, билмедим. Еле тойына бриллант тағыншақ та алыўым керек. Соны уўайымлап киятыр­ғаным...

Апайға тәселле берип хош­ласқаным менен оның «усы затларды алмасақ қызымның жүзи төмен болады. Ҳәзир қатарларының бәри усылай узатылып атыр екен. Оннан қуда-қудағай болып атырған адамлар да жақында қызын усындай дүнья менен узат­қан екен. Күйеў болмыш қызыма солай депти. Жан кетсе де абырай кетпесин деп соған тырысып атырғанымыз. Болмаса қызымды институтта төрт жыл шәртнама тийкарында оқытып, жақында зорға питкертип едим. Еле жумысқа да киргени жоқ», деген сөзи мени ойландырайын деди. Бурын ата-бабаларымыз қызларын қалай узатқанын жасыүлкенлеримиз жақсы биледи. Үй болып кетсин деп жәрдем ретинде үш-төрт көрпе-төсек берген ата-бабаларымыздың жолы бүгин турпайы түрде бурмаланып атырғанлығы өзлеримизге исленип атырған реҳимсизлик емес пе! Ерке қызлардың, аспанға қарап ҳәңкийген күйеў баллардың айтқаны болсын деп қанша ата-аналар жәбир шегип атыр. Жақында бир қыздың ата-анасының берген дүньясын күйеў бала есигине түсиртпей қайтарып жибермекши болыпты. Оның айтыўынша, мебель шет елдики емес, әпиўайы екен. Ал, негизги бәне қыздың үш жылдан берли қурсақ көтермей атырғанлығы екен. Тоғыз ай қурсағында көтерип, ашшы толғақтың ҳазарын шегип жанын гиреўге қойып  дүньяға келтирип, түн уйқысын төрт бөлип, ақ сүт берген ананың ҳәм қатарынан кем етпей өсирген әкениң айыбы не! Усындай дәбдебе менен узатқан қызы босанса ана пақыр және қуданың босағасына бир қой атап, нәрестеге ең қымбат коляска ҳәм бесик, бир қатар кийим-кеншек, шаңарақ ағзаларына сарпай алып шашыў тойға барады. Егер нәресте қыз болса ол бирге шықса қулағына алтын сырға апарып тағады, ал, ул болса сүннет то­йында ең қымбат велосипед апарып мингизиўи керек. Және қызы қырқына шығаман дегенше бағып бериў бүгин көпшилик аналардың мойынларына жүкленбекте. Булардың бәри турысы менен шығын, асыра уўайымнан инфаркт яки инсультқа алып келиўи турған гәп.

Қызларды узатыў мәселеси ҳаққында сөз етер екенбиз, бизиң турмысымызға енисип баратырған және бир турпайы әдет, яғный, «ДЕВИЧЬЕ» қыз жыйынын кафелерде өткериў әдет түсине айланып үлгергенин айтып өтпекшимиз. Европадан кирип келген бул әдет нени билдиретуғынын түсинбедик-тә, лекин, узатылған қыздың гүлди артына қарап турып ылақтырыўы ҳәм оны қызлардың таласып алыўы «тез арада турмысқа шығатуғынын билдирер екен». Шубатылған узын көйлек кийгени менен үстинги жағы ярым жалаңаш модада кийинген қыз ҳәм оның онлаған дослары усы жыйында бирдей болып жүриўи лазым екен. Той күни дослары және бирдей көйлекте шығыўы шәрт қусайды. Қызларға тән бол­ған ийбелилик қайда қалып баратыр дегиң келеди бул көринислерди көре отырып.

 Тойлардағы туфли урлықлар ҳаққында айтпасақ та болады. Қайлардандур кирип келген бул әдеттиң себебинен нешше келиншеклер жаслар сейилине жалаң аяқ шығып, мурындық апалар нешше мың сумларға туфлилерди сатып алып атыр. Қаншама жәнжеллер болып атыр, лекин, бул әдет елеберин тойлардан қалмай киятыр...

Сүннет тойлардың өткерилиўи де әлле қашан дәбдебеге айланып үлгерди. Сүннет етилген баланы «Лимузин» машинада қыдыртыў бес-алты жылдан берли әдет болып киятырғанын бәршемиз жақсы билемиз. Ал, енди кафелерде өткерилип атыр­ған сүннет тойларда баланы көшкиде көтерип, келген мийманлардан ақша жыйнатып шығыў жағдайына не деўимиз мүмкин! Жақыннан берли баланы ойыншық атқа миндирип ақша жыйнатыў әдети айырым кафелерде «мода» болмақта. Булардың ҳәр қайсысының баҳалары бар. Бурынлары ата-бабаларымыз сүннет тойды ең үлкен той деп санап, балам мусылман болды деп халыққа ас берип, шашыў шашқан. Ал, бүгинлиги бул дәстүрлердиң бурмаланып, кишкене балаға ҳәр кимнен ақша жыйнатыў бул көз көреки тиленшилик дегени емес пе. Биз бул әдетлеримиз бенен балалардың тәрбиясына кери тәсир көрсетип атырған жоқпыз ба!

 Әзиз заманлас. Биз бул мақаламыз арқалы тойларда ушырасып атырған айырым биймәни «дәстүрлер» ҳаққында сөз еттик. Еле айтарымыз көп, лекин, ендиги пикир ҳәм усынысларды сизге қалдырдық. Сиз тойлар ҳаққында нелерди айтқан болар едиңиз! Ақыры биз тарийхы бай, дәстүрлери адам ҳәўес еткендей, қызлары ийбели, жигитлери мәрт болған халықтың әўладларымыз. Тойлардың усыншелли бурмаланыўы ҳәм оннан айырым ата-аналардың жәбир көрип атырғанлығы бәршемизди тәшўишке салыўы керек, деген ойдамыз.

Г.ТУРДЫШОВА, журналист.  

 

 

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF