Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 10:31:41, 18.11.2017
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ОЙ-СЕЗИМ  ҲӘМ  ОНЫ  БАСҚАРЫЎ

Психологлар адамда пайда болатуғын ой-пикир, сезимлердиң тынышсызланыўымызға алып келетуғынын дөгерек-әтираптағы ўақыялардың тәсири ямаса өз-өзине болған жоқары кейпият, бирде ушырасқан қандай да бир қуўанышлы яки ғам-тәшўишли кеширмелер арқалы келип шығатуғынын көрсетеди. Усы себепли, адам тәбийғый түрде күтилген ҳәм күтилмеген ой-сезимлер қоршаўына түсип қалады. Бундай психикалық толқынның қалай кешиўи ҳәр бир адамның ерк күшине, кеңпейиллигине, дүнья қарасының кеңлигине ҳәм индивидуал өзгешелигине байланыслы болады.

Ой-сезимлер сыртқы ҳәм ишки жағдайлардан, қәҳәр-ғәзеп, тәшўиш, түскинлик яки қатты сағыныш сыяқлы күшли толқын болып, ақылый белсендилигимизди буўып қояды, денемизге аўыр физикалық мийнет етип атырған сыяқлы тәсир етип, диңке-дәрманымызды кетиреди. Усындай ўақытта биз тынышымызды алып турған ерксиз ой-сезим тутқынынан қалай қутыламыз! Адам ҳәр қандай стресс (тез пайда болып, узақ сақланатуғын сезим), аффект (тез пайда болып, қысқа ўақытта өтип кететуғын сезим) жағдайы ўақтында «басқа биреўдиң наданлығы ушын өзиңди жазалама» деген психологлардың әдил пикирине сүйениў ямаса өзиңниң ерискен жетискенликлериңди, басқалардан әдалатлы өзгешелигиңди көриў, өзгелердиң аўыр аўҳалына салыстырыў механизмлери әҳмийетли роль ойнайды. Денени шынықтырыў, музыка тыңлаў, ўақыяларды қағазға түсириў дене ағзаларының функциясын тиклеп, искерлик қәбилетти турақластырады. Адам биосферасында инсаният ушын еле белгисиз, үйренилмеген тараўлардың бар екенлиги илимде анық, сонлықтан тынышсызланыўымызға қарсы тез, жеңил жүзеге келетуғын фантазияның өнимдар азығы болған шийрин қыялларға берилиў, қуўанышлы, қызықлы ой-сезимлер толқыны менен жағымсыз ой-сезимлерди аңсат қуўыўға болатуғынлығы да сизди өз қәддиңизге келтирери анық. Жағымлы кеўил-сезимлерди бөгеў, тежеў саламатлыққа қайшы келетуғынын психологлар көп ескертеди.

Инсан ҳәмийше өмирден ләззетленип жасаўды қәлейди. Лекин, бул аңсат емес. Бир қатар азап қосылмаған сап бахыттың да болмайтуғыны тәбийғый. Қәнигелер бул мәселеге қайта-қайта мүрәжат еткен. Дейл Карнеги: «Сиз өзиңиздиң ойлағаныңыздай емессиз, нелер ҳаққында ойласаңыз сондайсыз. Адам, егер өзине уқсағысы келмесе, бул нерв кеселлигине дуўшакерлестиреди, өзиниң ҳалына, шамасына, түр-түсине, бет-әлпетине қарамастан басқа биреўге уқсаўды әрман етиў — ақмақлық. Басқа биреўге уқсаўға урынбаңыз, өз-өзиңиз бенен болыңыз» дейди. Әпиўайы, ҳәр биримиз ислей алыўымыз мүмкин болған ҳалат ҳәм мүнәсибетлер болады. Олар қәтержам турмыс кешириўимиздиң тийкары болып, бундай «сыр»лардан үшеўи бизлер ушын өзиниң өнимли пайдасын береди:

  1. Әмелге асырыў мүмкиншилиги болатуғын мақсетлерди гөзлеп ис тутыў, яғный, алдымызға қойған мақсетимиздиң турмысқа жақын, қолымыз жететуғын, исенимге ылайық болыўы. Әмелге аспайтуғын, майда-шүйде нәрселерди кеўилге түйе бериў адамның өзине болған исенимин жоғалтыў, имканият дәрежесин төменлетиўдей кери тәсир көрсетеди. Мақсетти анық қойыў керек, керисинше болса, жобалас­тырыл­ғаны менен қалып кетеди.
  2. Өзиңди-өзиң қадағалап турыў, ҳеш ким ҳәм ҳеш нәрсе сизди өзиңиздей көндире алмайды. Кейинге нәзер салып, өтмиште болып өткен нәрселер ушын әўерелениўге ўақыт ажыратпа. Керисинше, өзиңизге ҳәммесин жаңадан баслаў мүмкиншилигин туўдырып алың. Умытпаң, ис-ҳәрекетлериңизди өзгертсеңиз, турмысқа болған түсинигиңиз де өзгереди. Өзиңизге бол­ған исенимиңиз беккем болыўы ҳәр исти орынлай алыўыңыздың биринши таянышы болады.
  3. Ҳеш бир иске соншелли урынбаң, орынлаң ҳәм ҳәр қандай бир мақсетти әмелге асырыўға кирисиўден алдын «ҳәрекет етемен» деген жеңил ой-пикир өзиңиз ҳәм әтирапыңыздағыларға барлық ҳәрекетиңизге қарамай қолыңыздан ҳеш нәрсе келмеслиги мүмкинлигин көрсетеди. Бул арқалы сиз алдынан өзиңизди әўметсизликке таярлап барасыз. Өмирге үмит пенен бағыў, өзиңе исеним, жақсы нийет­лер менен жасаў адамды ҳәр түрли дәртлерден жырақ етеди, әўметсизликтен узақ­ластырады.

Дүнья соншелли гөззал, оннан ләззет алып жасаў саламатлығымыз ушын бийбаҳа саналады. Психоло­гияда адамды қандай факторлар саламат ҳәм бахтияр ете алады, деген саўал алымларды көптен қызықтырып келмекте. Бунда адамның тәғдири, яғный, саламат, бахытлы болыўы оның пейлине байланыслы болатуғыны бийкарланбайды ҳәм «жақсы минез-қулықтан жақсылық үстине жақсылық қосатуғын, өшпенлилик пенен кектен көре жаманлық үстине жаманлық қосатуғын ҳеш нәрсе жоқ» деп тас­тыйықлайды данышпанлар. Мәселен, бақыл, қызғаншақ, биреўлерге зәҳәрин шашатуғын адамлар көбирек асқазан кеселлигине дуўшар болатуғыны, қатты уўайым-қайғыға берилиўшилер қант­лы диабет, бәрҳәма қорқыныш, тәшўиште жүретуғынлар тиреотоксикоз (қалқан тәризли без) кеселлигине дуўшар болатуғыны тәўиплер бақлаўы менен әййем дәўирлерден-ақ анықланған. Ғам, үмитсизлик, бақыллық адамды тез қартайтады. Ал, сақый, ҳақ кеўил, басқаларға ғамқор болатуғын, әтирапындағыларға меҳир-муҳаббаты күшли адамлар қанша үлкен жаста болмасын, саламат, қуўнақ ҳәм жас көринеди. Узақ өмир көриўши адамлар да ҳақыйқатында адамларға меҳир-муҳаббаты күшли, кеңпейил адамлар екенлиги анықланған.

Илимий психология адам кеўил-сезимлериниң минез-қулыққа, ислейтуғын жумысына унамлы ямаса кери тәсир етиўи, талапшаңлығын арттырыўы ямаса керисинше, төмен түсириўи тәбийғый екенлигине үлкен әҳмийет берип, адам кеўил күйиниң жақсы, сергек ўақтында қыйыншылықлар оңай, ислеп атырған жумысы қызықлы, ал, әтирапындағы адамлар болса, мийирман, пәрмана болып көринеди де, кеўил-сезимлери тынышсыз ўақтында ислеп атырған жумысы зеригерли, қызықсыз, адамлар болса әдепсиз, гезлескен қыйыншылыққа шамасы жетпейтуғындай аўыр болып көринетуғыны айтылады. Биз ҳәр қандай шараятта бойымызды бийлеген ашыў, ренжиў, шадлық яки қайғыны жасыра алмаймыз, бундай ўақытта ерк күшимизди жәмлеў, эмоцияны саналы түрде бурыў жағдайды жақсылаўға жәрдем береди. Адам өз еркин өзи тәрбиялаў арқалы жәмийетте мәдений минез-қулық әдетлерин бойына жәмлейди, кеўил сезимлерин басқарады. Адам өз кеўил сезимлериниң хожасы, сонлықтан, оның өз кеўил-сезимлерин қалай басқарыўы менен жеке адам сыпатында өсип-раўажланыўы көринеди.

Данышпанлардың «бүгин айтажақ сөзиңди ертең айт, ертең ислейжақ исиңди бүгин исле» дегени адамның өзин-өзи қадағалаўы ҳәм туўры бағдарлаўы, кеўил-сезимлеримизди жәмийетте үстемлик етип турған адамгершилик режелерине бойсындырып, интеллектуал сыпатларымызды байытыў ойлаған мақсетлеримизге жеткереди.

П.АБДИМУРАТОВ, ҚМУ доценти.        

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF