Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 10:27:23, 18.11.2017
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

УЛЛЫ  ИНСАН  МЕНЕН  УШЫРАСЫЎЛАРЫМ

Усы жыл 30-март күни «Еркин Қарақалпақстан» газетасында Өзбекистан Республикасы Президентиниң «Белгили мәмлекетлик ғайраткер, жазыўшы Шараф Рашидовтың 100 жыллығын белгилеў ҳаққында»ғы қарары жәрияланды. Сол қарарды газетадан қайта-қайта оқып көрип, бизлер Шараф Рашидовичтиң 25-30 жыл бирге ислескен шәкиртлери, ҳәзирги ўақытта халқымыздың нураный ақсақаллары жүдә үлкен қуўаныш пенен күтип алдық.

Себеби, 1992-жылдың ноябрь айында Шараф Рашидов туўылған күниниң 75 жыллығын белгилеп, онда Өзбекистан Республикасының биринши Президенти И.Ә.Кәримов өзиниң баянатында «Сол нәрсени қуўаныш пенен айтып өтпекшимен, Шараф Рашидовичтиң исмин тиклеў менен бирге, ең дәслеп өзбек халқының пәк аты ҳәм бәлент абырайын тиклеў мақсетимиз еди. Бүгин, биз усыған еристик. Бүгин Шараф Рашидович атына, оның шаңарағы атына айтылған барлық жақсы гәплерди пүткил өзбек халқы атына айтылған деп есаплайман» деп үлкен көтериңкилик пенен айтып өткен еди.

Картинки по запросу sharaf rashidov

Шараф Рашидов (1917-1983)

Шараф Рашидов Өзбе­кис­тан Республикасының  басшысы лаўазымында 25 жыл даўамында (1959-жыл март айынан баслап 1983-жылдың ноябрь айына шекем) жүдә үлкен жумысларды атқарып, жемисли иследи. Мен сол жигирма бес жыл даўамында ҳүрметли устазымыз бенен бир неше рет ушырасып, ол кисиниң қолынан алып, бизлерге берген көрсетпе-кеңеслерин ҳәм пәтиясын  алыў бахтына миясар болдым. Мениң бул әжайып инсан менен биринши ушырасыўым 1959-жылы 9-январь күни Ташкент қаласында болып еди. Сол күни Ташкент қаласындағы Әлишер Наўайы атындағы Мәмлекетлик Опера ҳәм балет теа­трында Өзбекистан Республикасы пахтакешлериниң «Үлкен қуралтайы» (1958-жылдың жуўмағына арналған) болды. Қуралтайды Өзбекистан Республикасының Министрлер Совети Баслығы Мансур Мирзахмедов басқарып барды. Алдын­ғы пахтакешлер менен механизаторлар Ҳүкиметимиздиң орден ҳәм медальлары менен сыйлықланды. Сондай-ақ, Өзбекистан Республикасы Жоқарғы Совети Президиумының «Ҳүрмет грамотасы»  тапсырылды. Сол қуралтайда Шараф Рашидовтың қолынан «Ҳүрмет грамотасы»н алыў бахтына миясар болдым. Ол ўақытта мен ўәлаятлық жаслар шөлкеминиң биринши хаткери лаўазымында ислейтуғын едим. Оның менен жүзбе-жүз турып аңлағаным саўлатлы, узын бойлы, ат жақлы, бийдай рең, жүзинен нур тамып турған инсан екен.

Екинши ушырасыўым 1960-жылдың сентябрь айының орталарында Орайлық комитетте жумыс орнында болды. Себеби, мени ўәлаятлық партия комитетиниң бюро қарары менен Қоңырат районлық Совет атқарыў комитетиниң баслығы лаўазымына жиберип атыр еди. Шараф Рашидовтың кабинетинде Орайлық комитеттиң екинши хаткери В.Л.Карлов ҳәм шөлкемлестириў бөлиминиң баслығы П.И.Бурмистровлардың қатнасында мениң менен жүзбе-жүз гүрриңлесиў өткерди ҳәм кеңес шөлкемлериниң ислейтуғын жумысларына, оның характерине тоқтап, атқаратуғын хызметимде табыс тиледи, ақ пәтиясын берди.

Ал, үшинши мәрте ушырасыўым 1962-жылдың июль айында өтти. Себеби, мени Қоңырат районлық Совет атқарыў комитетиниң баслығы ўазыйпасынан алып, Қарақалпақстан Республикасының ишки ислер минис­три лаўазымына усын­ған еди. Шараф Рашидовтың қабыллаўында болғанымда Ишки ислер минис­трлигиниң жүдә қурамалы, жуўапкерли екенин айтып, инсан ҳуқықларын қорғаўда, жәмийетлик тәртипти қатаң сақлаўда, мәмлекетлик мүлктиң талан-тараж етилиўине жол қоймаў, жүзеге келген жынаятларды изи гөнерместен  избе-из ашыў, жынаят ислеген шахс­ларды жынайый жуўапкершиликке тартыў, әсиресе, жас өспиримлер, оқыўшылар арасында жынаятшылықтың алдын алыў жумысларын жүргизиў бо­йынша көплеп мәсләҳәтлер берип, жаңа ўазыйпама кирисиўиме ҳақ жол тиледи.

 Бул уллы инсан менен төртинши мәрте ушырасыўым 1979-жылдың март айы­ның 15-сәнесинде болды. Себеби, Өзбекистан Орайлық партия комитетиниң 1979-жыл 5-марттағы қарарына тийкарланып, Қарақалпақстанда Бозатаў ҳәм Сурхандәрьяда Қумқорған мал шарўашылық районлары шөлкемлестирилди ҳәм районға басшылық етиўге мени жиберди. Бул сапарғы қабыллаўда ақсақалдың жанында Орайлық комитет хаткери Ю.Қурбанов, аўыл хожалығы бөлими баслығы И.Т.Зинин, Өзбекистан Республикасы Министрлер Советиниң баслығы Н.Худайбердиев ҳәм оның орынбасары Е.Ашуралиевлар отыр екен. Шараф аға өз сөзинде бул 2 районнан басқа жаңадан 60 совхоз шөлкемлестирилетуғыны ҳәм мениң Бозатаў районында исленетуғын жумысларым туўралы сөйлести. Оның айтыўы бойынша Бозатаў районында 1990-жылға келип қарамаллардың бас саны 80-90 мың басқа, соннан сыйырлардың бас саны 40-45 мың басқа жеткерилетуғынлығы, совхоз хожалықлары ҳәр жылы 35-40 мың бас бузаў алып, оларды өсирип, баққыға қойып, жылына 10-12 мың тонна гөш жетистириў жумысларын шөлкем­лестириў миннетлемелериниң турғанлығын көрсетип өтти.

Солай етип, 1979-жылдың 21-мартында 7 районнан 7 мал шарўашылығы совхозлары базасында Бозатаў районы шаңарақ көтерди. Оған ҳәр жақтан механизаторлар, шарўалар тағы басқа да тараўлардан кәнигели адамлар көшип келе баслады. Район орайынан еки этажлы жайлар, емлеўхана, 500 орынлық мәденият сарайы имаратлары бой тикледи. Барлық совхозларға асфальт жоллар қурылып, телефон тармақлары тартылды. Рисовый каналының аяғы сексен шақырым аралыққа «Порлытаў», «Аспантай» совхозына шекем жеткерилди. Тазадан партаў жерлер ашылып, от-шөп базасын дүзиў ушын жоңышқа, мәкке ҳәм т.б. от-шөплик егинлердиң көлеми жылдан-жылға көбейттирилди. Россия, Қазақстан, Балтықбойы республикаларынан ҳасыл нәсилли қарамаллар сатып алып келинип, бизиң ықлымымызға ийкемлесип өсиўи ушын оларға шараятлар жаратылды. Нәтийжеде совхозлардағы қарамаллардың бас саны кем-кем көбейип баслады. Бозатаў районына 7 жыл басшылық еткен дәўиримде 10 мыңнан аслам халық көшип келди. Олардың барлығы турақ жайлар ҳәм турақлы жумыс орынлары менен тәмийин етилди. Район совхозларында тазадан жерлер ашылып, беккем от-шөп базалары дүзилиўиниң нәтийжесинде ҳәм маллардың жайлаўларын, көллерди ҳәр жылы суўландырып, олардағы от-шөплердиң өсип-раўажланыўына жағдай туўғызылды. Соның нәтийжесинде маллардың бас саны 1982-жылы 60 мың басқа жеткерилди.

Бул жерде дәслеп илгери жылларды жазыўымның себеби, газета оқыўшыларына, пүткил республика жәмийетшилигине Шараф Рашидовтың жумыс кабинетинде жүзбе-жүз отырып гүрриңлескенимди, ақсақалдың жағымлы сөзлерин, берген мәсләҳәтлерин, алдағы исленетуғын жумыс­ларға жол-жобалар көрсетип, адамгершиликтиң жоқары пазыйлетлерин бойына терең сиңдирген инсан екенлигин айтпақшы едим.

Ўәлаятлық партия комитети бюросының қарары менен 1965-жылдың басында ҚҚАССР Ишки ислер министри лаўазымынан босатылып, Кегейли районындағы ең арттағы «Халқабад» совхозына директор етип жиберилдим. Бул жерде 8 жыл басшылық етип, ҳәр гектарынан 12 центнер өним жетистире алмай, ҳәр жылы 4-5 миллион сум қарыз бенен жүрген хожалықты район басшылығы ҳәм аўыллас жасы үлкен ақсақаллардың, жергиликли халықтың қоллап-қуўатлаўында совхозды қалақ хожалықлар қатарынан алдынғы хожалықлар қатарына жеткердик.

Район басшыларының басламасы менен ҳәм сов­хозда көп жыллардан бери  пахташылық пенен шуғылланып киятырған жасы үлкенлердиң өтинишлерине бола ўәлаятлық партия комитети басшысының қоллап-қуўатлаўы менен үш жыл даўамында (1965-1967) совхоздың аймағынан 200 километрлик изейкешлер, дренажлар қазылып, олардың аяғын Б.Кәримбердиев атындағы хожалықтың үсти менен Қараөзек районы аймағынан өтип турған КС-3 коллекторына қосып, сов­хоз аймағындағы барлық изей суўларды Арал теңизине қуйдырғанымыз, ғаўашаларды өз ўақтында егип, агротехникалық қәделерге муўапық тәрбия жумысларын сапалы жүргизиўимиздиң нәтийжесинде 1968-жылы мәмлекетке пахта тапсырыў режесин артығы менен орынлап, совхозымыз он жыл даўамында биринши мәрте жылды 450 мың сум пайда алыў менен жуўмақлап, алдынғы хожалықлар қатарына қосылды.

Шараф Рашидов Қарақалпақстан Республикасында исленип атырған жумыслар менен танысыў, өз көзи менен көриў ҳәм кеңеслерин бериў ушын жылына еки мәрте келетуғын еди. Оның биринши келиўи пахта егиси ҳәм тәрбиясы дәўиринде (май айының ортасында) ҳәм гүзде (октябрь айының үшинши он күнлигинде) пахта жыйын-териминиң ғажжа-ғаж ўақытларында республикада үш күн болып кетеди. Мине, усындай жумыс бабы менен Ш.Рашидов пенен «Шағал көпир»диң қасындағы «Обком жер» деп аталатуғын пахта атызларында районлық партия комитетиниң биринши хаткери П.Халмуратов пенен бир неше мәрте дийдарласыў, сәўбетлесиў бахтына миясар болғанман.

Мениң өмиримде ядымнан шықпайтуғын бир ўақыя жүзеге келди. Себеби, 1968-жылы октябрь айында әдеттегидей Шараф Рашидов Қарақалпақстан Республикасындағы пахта жыйын-терим жумыслары менен танысыў мақсетинде келген еди. Биринши күни қубла районларда болып, екинши күни арқа районларға өтти. Бизиң совхозымызға Қ.Камалов пенен келди. Сол жылы  Кегейли районының пахтакешлери, механизаторлары пидәкерлик пенен мийнет етип, пахта атызларында мол зүрәәт топлап, Өзбекистан Республикасы­ның 156 пахта егетуғын ра­йонларының арасында Кегейли районы процент есабынан биринши орынды ийелеп (пахта планын 150 процентке орынлады) мәмлекетке 40 000 тонна пахта тапсырған болса, соннан 8000 тоннасын «Халқабад» совхозы тапсырды. Шараф Рашидов машинадан түсиўи менен ҳәзил ямаса расы менен Қәллибек Камаловқа қарап, «мәмлекетке пахта тапсырыўда Өзбекистанда биринши орынды ийе­леген район басшылары менен қалай сөйлесемиз» деп сәлемлесип, аманлық-есенлик сорасып, қутлықлаў сөзлеринен соң Шымбай районына бет алды.

Мениң ол киси менен ҳәр қыйлы ушырасыўларым 1983-жылдың август айларына шекем даўам етти. 1960-жыл январь айында партия­ның XV, 1965-жылдың январь айында XVI ҳәм 1981-жылдың февраль айында XX съездлерине делегат болып, съездлердиң жумысларында ақсақал жасаған баянатларды тыңлап, керекли жерлерин жазып алып, өзимниң күнделикли жумысларымда пайдаланып жүрдим.

Шараф Рашидов Өзбе­кистан Республикасының басшысы болып ислеген дәўирлерде (1959-1983 ж.ж.) республиканың барлық тараўларында үлкен бурылыслар жасалды. 1966-жылғы Ташкент қаласында жер силкиниў ақыбетлери себебинен жүз берген ойраншылықлардың алдын алыўда ақсақалдың тиккелей басшылығы ҳәм қатнасыўында Ташкент заманагөй талапларға жуўап беретуғын жаңа  қалаға айланды. Метро, «Халықлар дослығы» сарайы, бес ҳәм он этажлы жайлар тазадан қурылып, халық ийгилигине тапсырылды. Сол дәўирлерде жигирмалаған жоқары оқыў орынлары ашылып, олардың материаллық-техникалық базасы беккемленди, жаңа оқыў орынлары имаратлары, студентлер қалашалары қурылып, республикамыздың келешеги болған жаслардың тыянақлы билим алыўы ушын кең мүмкиншиликлер жаратылды.

Мырзашөл, Қаршы, Сурхан-Мирабад, Ферғана оазисиндеги шөл жерлерди, Елликқала, Жамбасқала сыяқлы тың жерлерди өзлестирип, пахта менен бир қатарда бағлар жаратылып, баў-бақша өнимлерин жетистириўге, халықтың дастурханларының төгин-шашынлығына айрықша кеўил бөлди.

Шараф Рашидов басшы болып ислеген жылларда Қарақалпақстан Республикасында да аўыл ҳәм халық хожалығының барлық тараўларында кең адымлаўлар көзге тасланды. Халқымыздың ардақлы перзенти Қәллибек Камаловтың басшылығында Тақыятас гидроузели, Түйемойын-Нөкис водоканалы, Нөкис-Шымбай темир жолы, Төрткүл-Нөкис автомобиль жоллары, Елликқала, Халқабад ҳәм Шоманай пахта тазалаў заводларының, Әмиўдәрья, Беруний, Төрткүл ҳәм Хожели жип ийириў фабрикаларының, Қарақалпақ мәмлекетлик университетиниң, 11 этажлы «Ташкент» мийманханасы, Бердақ атындағы музыкалы драмалық театры, көплеген 5 этажлы жайлардың, орта билим беретуғын мектеплер менен училищелердиң имаратларының қурылыслары питкерилип, пайдаланыўға тапсырылды. Сол дәўирлерде тың ҳәм партаў жерлер тазадан ашылып, ол жерлерге халықтың көплеп көшип барыў жағдайларын есапқа алып, оларды турақлы жумыс орынлары менен тәмийинлеў мақсетинде 1969-жылы Нөкис районы, 1976-жылы Еликқала районы ҳәм 1979-жылы Бозатаў районлары шөлкемлестирилди. Сондай-ақ, республикамызда пахташылық пенен бир қатарда салыгершиликти раўажландырыўға да айрықша кеўил бөлинди. Нәтийжеде қысқа дәўир ишинде 23 салыгершилик пенен шуғылланатуғын хожалықлар дүзилди.

Ели-халқымыз сүйген уллы инсан 1983-жылдың 31-октябри күни дүньядан өтти. Оның жерлеў мәресимине қатнасыў ушын республика делегациясы Қәллибек Камаловтың басшылығында Ташкент қаласына 1-ноябрь күни барып, 2-ноябрь күни «Халықлар дослығы» сарайында көп пенен бирге Шараф Рашидович пенен хошласып, оны соңғы жолға узатып қалдық...

Узақберген  ТИЛЕЎМУРАТОВ,

Өзбекистан Республикасының персональ пенсионери,

Қарақалпақстан Республикасына мийнети сиңген

аўыл хожалығы хызметкери,  88 жаслы нураный.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF