Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 17:13:30, 11.12.2017
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ПИДАЙЫ  ЕЛ БАСШЫЛАРЫ 

ШАРАФ РАШИДОВ

Картинки по запросуМениң Қарақалпақстанда шерек әсирден аслам усы әжа­йып адам менен ислесиўим оны басқалардан көбирек билиўиме себепши болса керек, деп ойлайман.

Шараф Рашидов өзбек халқы өзин халықаралық майданда таныта баслаған бир дәўирде басшы болды. Әлбетте, өзбек халқы — бурыннан-ақ өзин дүньяға таныта алған тарийхы терең ел. Солай болса да, алғаў-далғаў заманларда бул халық көп қурбанлар көрген.

Елдиң әдиўли азаматлары репрессияға ушырап, соңынан қәддин тиклеп киятырған жас буўынлар жаңаша билимлер менен суўғарылып, жаңаша қурылыслар басланған дәўирлер еди. Жаңа кадрлар таярлаў, жаңадан жер ашыў, жаңа қурылыслар баслаў зәрүр болды.

Шараф Рашидов бул дәўирде жас болса да қанлы саўаш майданларын басынан кеширген, студент болып та үлгерген, соңынан газета хызметкери, обком хаткери, жазыўшылардың басшысы, парламент баслығы, қулласы, адамлардың руўхый дүньясын жақсы сезетуғын, мәмлекетлик истиң барлық тармақларынан хабардар, әдалатлы басшы болып жетилисти. Соның ушын да, ол ҳәр қандай басшыны әдалатлы түрде сынақтан өткерди.

Мениң жаслар аўқамында тәрбияланып, еле жас болсам да райком хаткери, министр бол­ғаным ҳәм республика Минис­трлер Советиниң Баслығы лаўазымында ислеп атырғанлығым оны қанаатландырса керек, ол шынында да мениң менен үлкен меҳрибанлық қарым-қатнаста болды. Мен, әлбетте, оның менен бурын таныс емес едим, жумыс бағдарында таныстым. Ол маған басқа айырым басшылар сыяқлы кейип бақырған жоқ. Мулт кеткен жерлеримди әдалатлы түрде түсиндирди. Мениң ең жақын бир ақсақалым сыпатында дослық кеңеслерин беретуғын еди.

Ол данышпан адам болғанлығы ушын мәселени жүдә узақтан ойлайтуғын еди.

­ Қәллибекжан, - деди ол бир күни. ­ Қарақалпақ деген өз алдына халық, оның өз тарийхы, тили, мәденияты ҳәм әдебияты бар. Буны бир ўәлаят көлеминде баҳаласақ, қарақалпақ халқын қапа етип аламыз. Өзи Орта Азия­дағы жалғыз автономиялы республика. Ол да Өзбекистанның қурамында. Солай екен, оның аўырманшылығы екеўимиздиң басымызға теңдей түседи. Сонлықтан, еки республиканың машқалаларын теңдей шешиўимиз керек. Буны мен жақсы түсинемен. Өтинишлериң болса айтып тур...

Ҳақыйқатында, жоқарыдағы мәсләҳәт ретинде айтылған сөзлерди мениң өзим айтыўым керек еди. Бул сөзди Шараф Рашидовтың айтқанына ҳайран қалдым. Себеби, мениң өзим де тап усындай ойда жүрген едим. Соның ушын да, мен оны дүньядағы ең қәдирдан адамым, ҳадал достым, уллы устазым деп түсиндим.

«Өтинишлериң болса айтып тур», деген соң оның қабыллаўында болып, «Мен еле жаспан, жаңа 37 жасқа кирдим, тәжирийбем аз, қәте-кемшилигим болса айтып турыңыз. Қарақалпақстандай артта қалған үлкени көтериў аңсатқа түспейди. Алдымызда бизди көп машақатлы ислер күтип турыпты. Сол ушын сизиң мәсләҳәтиңизге мүтәжбен. Соның менен бирге, Қарақалпақстанға көп материаллық ресурслар, техникалар берилмесе, сиз өзиңиз қоллап-қуўатламасаңыз, онда мениң қолымнан бундай аўыр машқалаларды шешиў келмейди», деп ашық айттым. Шараф Рашидов дурыс түсинди. Ол бизиң елимиздиң аўыр жағдайына жүдә қанық еди ҳәм Қарақалпақстанға көп жәрдемлер берди.

Ш.Рашидовтың дана сиясатшы, асқан ақыл ийеси ҳәм әдалатлы басшы екенин мына бир мысалдың өзинен-ақ аңлаўға болады. Рашидовтан бурын Өзбекистан ўәлаятларының дизиминде ең кейинги болып ҚҚАССР жазылар еди. Ал, ол киси елге аға болғаннан кейин, дизимниң басына Қарақалпақстанды жаздырды. Буның мәниси оғада уллы, оны биз терең түсинемиз.

Мен 1963-жылы обкомға биринши хаткер болғаннан кейин исимиз бирден жүрисип кете бермеди. Сол жылы пахта тапсырыў жобасы орынланбай қалды. Ке­йин ала, әсиресе, 1965, 1966, 1968-жыллардан баслап Қарақалпақстан қәддин тиклеп, бириншилер қатарында пахта жобасын орынлаўға еристи. Ш.Рашидов бизлердиң қолымыздан ис келетуғынын сезип, бизлерге деген ҳүрмети арта баслады. Сол тийкарда оның менен бизиң ҳақыйқый сыйласығымыз басланған еди.  

Шараф Рашидовтың басламасы менен Қарақалпақстанда көп ғана партаў жерлер ашылды. Пахташылық, салыгершилик негизги базаға айланды. Көплеп овощ, мийўе, палыз егинлериниң өнимлери жетистирилди. Қарақалпақстанда жақын жылларға шекем мийўешилик раўажланбаған еди. Ш.Рашидовтың усынысы менен Ташкенттен Ризамат ата Мусамуҳамедов келип, «Шағалкөпир»де ең дәслепки алма жетистиретуғын хожалық дүзилди. Кейинги ўақытларда бундай хожалықлардың саны өсти. Овощ, палыз ҳәм мийўе жетистирип беретуғын жаңа Нөкис районы, сондай-ақ, мал шарўашылығына бейимлескен Бозатаў районы пайда болды ҳәм халық хожалығының басқа да жаңа тармақлары ашылды.

Ол Қарақалпақстанға жүдә үлкен ҳүрмет, сыйласық пенен қарап, ҳәмме ўақыт аталық қолын созып, шын жүреги менен жәрдем берип турды. Қарақалпақстанды комплексли раўажландырыўға айрықша кеўил бөлди. Соның ушын, елдиң келбетин көркейтип, келешегин нурландыратуғын, экономикасын көтеретуғын үлкен әҳми­йетке ийе болған баслы-баслы мәселелерди шешти. Олардың ишинде Тақыятас ГРЭСи, Тақыя­тас плотинасы, темир жол тармақларын ҳәм асфальт жолларды тез пәт пенен қурыў, салыгершиликти раўажландырыў, Елликқала, Жамбасқала массивлерин өзлестириў, әдебиятты, мәдениятты, көркем өнерди раўажландырыў, қайсы бирин айта берерсең, қысқасы, бизиң елимизде мен басшылықта турған дәўиримде исленген ислердиң ҳәммесиниң ғамқоршысы, сағасы, басламашысы Шараф Рашидов болды. Буны бизиң мийнеткеш халқымыз жақсы биледи. Ол Қарақалпақстанның кадрларын жүдә ҳүрмет етер еди. Бизиң елимизде исленген унамлы ислерди көрсе оның қуўанышының шеги болмады. Республикаға ҳәр сапары келгенде, райком хаткерлери, колхоз, совхоз, республика басшылары менен ушырасып, сөйлесип, ҳал-жағдайын билип, қыйын мәселелерди шешип, кадр­ларға қанат байлап кетер еди. Сонлықтан, бизиң халқымыз оны ҳәр келген сайын терең иззет-ҳүрмет пенен күтип алды.

Шараф аға ҳеш ўақытта даўысын көтерип сөйлемес, жақсы сөз бенен-ақ кемшиликлериңди айтып, мәсләҳәт берип, кеўлиңди алады. Оның менен ушырасып сөйлескен адам уй­қысыз, машақат пенен кеширген күнлерине, еткен мийнетине ырза болып, шаршағанын умытып, және жаңа күшке минер еди.

Ол Қарақалпақстанда тек халық хожалығының раўажланыўына ғана емес, ал, әдебият пенен мәденияттың раўажланыўына да көп дыққат аўдарды. Бизге ҳәр келгенде Тилеўберген Жумамуратов, Жолмурза Аймурзаев, Ибрайым Юсупов, Төлепберген Қайыпбергенов ҳәм тағы бас­қа да шайыр-жазыўшыларымыз бенен сәўбетлесип, олардың дөретпелерин өзбек ҳәм орыс тиллеринде бастырып бериўге жәрдем етти. 

Қарақалпақ көркем өнериниң алға раўажланыўына үлкен аталық ғамқорлығын биз ҳәрда­йым сезер едик. Ташкентте өткерилген Қарақалпақ әдебияты ҳәм мәденияты күнлерине өзи қатнасып, оны қоллап-қуўатлады. Ақсақалдың ғамқорлығының нәтийжесинде Қарақалпақстанның көплеген артистлери, жазыўшылары, басқа да талант ийе­лери «халық артисти», «хызмет көрсеткен артист», «халық жазыўшысы» деген ҳүрметли атақларға ийе болды. Сол сыяқлы Қарақалпақстанда баспа ислериниң раўажланыўы ушын қол-көмегин аямады. Ҳәр жылы 30 атамадан артық китап шығара алмайтуғын баспамыз 300 атамалық китап шығаратуғын үлкен кәрханаға айланыўына жәрдем етти. Қарақалпақстанда қайсы тараўды алмайық, оның алға раўажланыўында бул инсанның ғамқорлығы болды.

Мен Шараф аға менен жақсы ислестим, көп мәсләҳәтлерин тыңладым, оннан ибрат алдым, ақыл үйрендим. Оның мәселе шешиў, келешекти болжаў сыяқлы жақсы пазыйлетлерин қабыл алыўға талпындым. Сонлықтан, ол инсан мениң ең бас устазым болып қалды. Кеўлимде қандай ойым болса мен Шараф ағадан жасырғаным жоқ. Ойға алған ҳәмме ислеримди оған ашық-айдын айтып, мәсләҳәт алар едим. Ол кисини мен оғада сыйлап, көрсетпелерин өз ўақтында орынлап бардым. Соның ушын шығар, ол мени жүдә жақсы көретуғын еди. Солай болса да, басқа ўәлаятлар­ға қарағанда мениң жүгим әдеўир аўыр болды. Себеби, халық хожалығы мәселелеринен тыс­қары, халықтың билим ҳәм мәденият тараўларын раўажландырыў усаған мәселелерди шешиўим керек болды. Усыған байланыслы қаржы бөлип шығарыў, ресурсларды бөлистириў сыяқлы үлкен мәселелер шешилип атыр­ғанда, мен өз пикиримди айтып, илажы болса көбирек алыўға ҳәрекет еттим. Бундай жағдайда Шараф Рашидов бәрҳа мен тәрепте болды, қоллап-қуўатлады.

Шараф Рашидов өзбек хал­қының ең уллы перзентлериниң бири еди. Ол 33 жыл даўамында Өзбекистанға басшылық етти. Үлкен лаўазымларда иследи. 1950-жылдан баслап Өзбекистан ССР Жоқарғы Совети Президиумының Баслығы болып, ал, 1959-жылдың март айынан баслап өмириниң ақырына дейин ӨзКП Орайлық Комитетиниң биринши хаткери лаўазымында иследи.

Сол дәўир ишинде ол Өзбекистанның экономикасы менен мәдениятының көтерилиўине үлкен үлеслер қосты. Өзбекистанда жасаўшы барлық халықлардың тәғдирине үлкен итибар берди, татыў халықлар үлкесине айландырды. Ол периштедей таза, сыпайы минезли, адамгершилиги күшли, кишипейил, терең билимли, сөйлескен адамды өзине тартып, иши-баўырына кирип кететуғын, әжайып инсан болды. Оның менен сөйлескен ҳәрқандай адам таў булағынан мийри қанып суў ишкендей болар еди. Ол парасатсыз, билимсиз ҳәм жалқаў адамларды бирден-ақ сезетуғын уқыпқа ийе болды. Өзбекистан ушын ис көрсете алған, халық ийгилиги ушын жанын пидә еткен адам оның ҳақыйқый досты еди. Шараф аға ишки дүньясы таза инсан еди. Ол коммунистлик партия хызметкери бола турып, Қудайтааланы умытқан жоқ. Көп ўақытлары «қуда қәлесе», «несип етсе», «несип буйырса» деген сөзлерди айтар еди. Шараф Рашидовтан еситип, бизлер де Ийшан қалада ҳәм басқа районларда өткерилген бригада, бөлим баслықлары қатнасқан жыйналысларда «қуда қәлесе, быйыл мол зүрәәт болады» деп айтатуғын едик. Шараф аға қудайға ҳеш ҳәсилик етпеди, ийман-исламды умытпады, соның ушын да шығар, оған Аллатаала сақыйлық пенен ҳәмме жақсы қәсийетти, жоқары атақ-абырайды берди.

Ол ең зәрүр нәрсени иске асырмағанша кеўли кеншимейтуғын еди. Мәселен, оның Өзбекистан ушын еткен үлкен бир хызмети ҳеш ядымнан кетпейди. Ташкенттиң халқы бир миллионнан асқаннан кейин-ақ Шараф Рашидов бул уллы қалаға метро қурыў әрманы менен жасады. Ол КПСС Орайлық Комитети Сиясий бюросының ағзалығына кандидат болғаны менен бул мәселе аңсатлық пенен питпейтуғыны мәлим. Себеби, өзлериңиз билесиз, метро қурылысы көп қаржы талап етеди. Солай болса да, ол бул мәселени жүзеге асырыў ушын Л.И.Брежневке талай мәрте қатнады. Орайлық комитет оның бул тилегин бес мәрте қайтарды. Бирақ, Шараф аға үмитин үзбеди ҳәм ақыр-соңы алтыншы мәрте өтиниш жасағанда Л.И.Брежнев: «Надоел ты мне, Рашидов!» деп қағазына қол қойып, метро қурыўға рухсат берген. Ш.Рашидов мине усындай, халық исине әбден берилген инсан болды.

1966-жылы Ташкентте жер силкиниў болғанда, ол оғада қыйын жағдайларды басынан кеширди. Ол бул дәўирде басына аўыр мүсийбет түскен бир меҳрибан атаға усайтуғын еди. Оның өзи ҳәр бир кварталды аралап, баспанасыз қалған адамларды жатақ жайлар менен тәми­йинледи. Шараф Рашидов Ташкент қаласын жедел салып питкериўдиң бас шөлкемлестириўшиси болды. Ол өзиниң исшеңлиги ҳәм мәртлигиниң арқасында қурылыс үскенелери менен жумысшы күшин тез ўақыттың ишинде жәмледи. Бундай үлкен шөлкемлестириўшилик барлық басшылардың қолынан келе бермеўи мүмкин. Рашидов Ташкент қаласында «Халықлар дослығы» сарайын қурыўда өзи архитектор, прораб болды. Буны әдиллик пенен баҳалап, Президент Ислам Кәримов оған Наўайы атындағы сыйлықты берди.

Ш.Рашидов Өзбекистанда ири қурылысларды раўажландырды. Ҳәмме ўәлаятлар үлкен қурылыс майданшасына айланды. Барлық басшы кадрларды қурылыс пенен шуғылланыўға үйретти. Үлкен-үлкен қурылыс объектлерин өзи барып көрип, қол-көмегин берип турды. Сонлықтан, Бекабад, Шыршық, Алмалық, Ангрен ҳәм басқа да қалаларда ири металлургия раўажланды. Ташкент трактор ҳәм авиазаводларының қуўатлылығын күшейтти. Дийқаншылықты көтериў ушын Мырзашөл, Қаршы, Язяван, Жиззақ ҳәм Қызылқум саҳраларын өзлестириўге үлкен итибар берди. Билимлендириў, илим ҳәм медицинаға айрықша кеўил аўдарып, қырықтан аслам жаңа институт ҳәм университетлерди пайда етти. Самарқанд, Бухара, Хийўа ҳәм Қоқанд қалаларын дүньяның музей қалаларына айландырыў ушын үлкен күш салды. Жаңадан жер асты байлықларын излеп табыўға салмақлы үлес қосты. Соның ушын бурынғы аўқамның жоқары сыйлығының лауреаты болды. Өзбекистанның келешеги ушын гүрескен көплеген кадрлар таярлады. Республикада тазадан үш — Сырдәрья, Жиззақ, Наўайы ўәлаятларын шөлкемлестирди.

Шараф Рашидов Өзбекистанның даңқын пүткил дүньяға танытты. Ол басшылық еткен жылларда Өзбекистан аграрлық республикадан Шығыстағы санааты раўажланған, экономикалық қуўаты артқан, халқы қурғын жасайтуғын, мәденияты бай республикаға айланды. Булардың барлығы оның даналық басшылығы астында әмелге асты. Ел-халқы алдындағы үлкен хызметлери дурыс баҳаланған Ш.Рашидов еки мәрте «Социалистлик Мийнеттиң Қаҳарманы» деген уллы атаққа ийе болды. Әскерий наградаларын есапқа алмағанда, ол 10 рет Ленин ордени менен сыйлықланды. Бурынғы Аўқамда усы орден менен 10 рет наградланған тек еки адам болса, соның биреўи Ш.Рашидов еди. Ҳүкимет тәрепинен усындай жоқары сыйлықларға ийе болған мәртебели ел ағасы өз халқының да терең иззет-ҳүрметине бөленди. Шараф ағаны халқымыздың Пайғамбарға тақәббил ең уллы ақсақалы десек қудайға ҳәси болмайтуғын шығармыз. Себеби, оның халқымыз, елимиз ушын ислеген пидайы хызметлери, уллы адамгершилиги буған турарлық, деп ойлайман.

Соңғы дәўирде М.Горбачев ҳәм Е.Лигачевлар Шараф Рашидовтың атын тарийхтан өшириўге урынып көрди, ҳәр қыйлы жарамас ҳийлелер иследи. Бирақ, жақсы адамлардың аты ҳеш қашан тарийхтан өшпейди, өзиниң ылайықлы орнын ийелейди. Шараф ағаның аты өзбек халқының тарийхында алтын сыя менен жазылады. Солай болыўы да керек!  Сонда ғана әдалатлық өз орнына түседи. Бул әдалатлықты орнатыўда И.Ә.Кәримовтың үлкен үлеси бар. Ол үлкен данышпанлық иследи, теңи-тайы жоқ мәртлик көрсетти: тарийхты бурмалаў ушын ҳәрекет еткенлерге есинен танғандай етип соққы берди.

Совет аўқамы жылларында ҳәр 4-5 жылда партияның съездлери өткерилер еди. Оған көплеген шет еллерден мийманлар келер еди. Съезд тамам болған соң шет елли қонақлар, әсиресе, Латын Америкасы, Азия, Африка еллеринен келген мийманлар Өзбекистанға сапар етер еди. Олар Ташкенттеги гигант Чкалов заводын, қурылып атырған метрополитенлерди көрип, Самар­қанд, Бухара, Хийўа қалаларына барып, республиканың тез пәт пенен раўажланып атырғанына тәсийин қалысар еди. Сол дәўирде Орай Өзбекистанды «Звезда Вос­тока» («Шығыс жулдызы») деп атап, әдил баҳа берер еди. Бул баҳа ҳақыйқаттан дурыс, себеби, сол жыллары Өзбекистан Республикасы ҳәр тәреплеме раўажланған елге айланған еди.

Шараф Рашидов Россия басшылары менен де шеберлик пенен тил табысып, елге зәрүр материаллық ресурсларды алып келип, өз гезегинде республиканың тәмийнат мәселелерин толығы менен қанаатландырар еди. Мениң ойымша, Шараф Рашидов ушын мынаў үлкен, мынаў киши мәселе деген жоқ еди. Бул оның даналығының нәтийжеси деп есаплайман. Нөкистеги университетти ашыўға байланыслы мәселеде мына ўақыя ҳеш есимнен шықпайды: университетте тазадан факультетлер ашылыўы керек, усыған байланыслы бизлер юридика факультетин ашыўды Орайдағы Жоқары оқыў орны министрлигинен талап етсек те, министр келисим бермеди.

КПСС Орайлық Комитетиниң Пленумында Шараф Рашидов жоқары оқыў орны министри В.П.Елютин менен ушырасып, бул машқаланы еки минутта шешип берди. Олардың сөйлескен ўақтында мен де қатнасқан едим. Бул оның абырайы менен ҳүрметиниң бир көриниси еди.

Қәллибек КАМАЛОВ,

мийнет нураныйы, «Эл-юрт ҳурмати» ордениниң ийеси.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF