Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 10:21:51, 18.11.2017
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ПИДАЙЫ  ЕЛ БАСШЫЛАРЫ 

УСМАН ЮСУПОВ

1000Өзбек халқының данышпан перзентлериниң бири болған Усман Юсупов ең аўыр ўақытларда, Өзбекистан экономикасының жаңа басқышқа көтерилиў дәўиринде хызмет етти. Ол өз халқының, өз елиниң хызмети ушын ҳарып-шаршаўды билмейтуғын ҳақыйқый азамат еди. Усман Юсупов 1929-1937-жылларда Ташкент ўәлаятлық партия комитетиниң хаткери, Пүткилаўқамлық Орайлық комитеттиң Орта Азия бюросының баслығы болды. Соңынан 1937-жылдан 1950-жылға шекем ӨзКП Орайлық комитетиниң биринши хаткери болып иследи.

1950-1953-жыллары бурынғы аўқамның пахташылық минис­три болды. Сталин өлгеннен соң бул министрлик сапластырылып, У.Юсупов Өзбекистанға қайтып келип, республика Министрлер Советиниң баслығы лаўазымында иследи. Ол Өзбекистанда ең биринши колхоз ҳәм совхоз хожалықларын шөлкемлестириўшилерден болды. Хожалықларды техникалар, суў менен тәмийинлеў бойынша үлкен хызметлер етти, жаңа жерлер ашты, жаңа заводлар ҳәм қалалар қурды. Өзбекистанның ең ири санаат орайлары Бекабад, Ангрен ҳәм Шыршық Усман Юсуповтың басшылығында қурылып басланды. Оның басламасы тийкарында секундына 280-300 м3 суў беретуғын 300 километр узынлықтағы үлкен Ферғана каналы 1939-жылы 45 күнде қол күши менен қазып питкерилди. Бул шынында да қаҳарманлық еди.

Усман Юсупов Ўатандарлық урыс жылларында өзин терең ойлы, тәжирийбели, билгир басшы сыпатында көрсетти. Ол 1941-1943-жылларда Россия, Украина ҳәм Белоруссиядан келген баспанасыз адамларды турақ жай ҳәм жумыс пенен тәмийинледи.

1943-жылы Екинши жәҳән урысы ғажжа-ғаж даўам етип атырған ўақытта Өзбекистанда Илимлер академиясы шөлкемлестирилди. Бул теңи-тайы жоқ Уллы тарийхый ўақыя еди. Республика басшылары академияға Москва, Ленинград ҳәм басқа да қалалардан илимге жетик, дүньяға белгили илимпазларды шақырды. Олар Ташкентке келип, тез арада жаңа ашылған академияның жумысын жолға қойды. Ең баслы мәселе, көпшилик жергиликли халық жасларын академияға жумыс­қа алып, оларды жоқары дәрежели илимий кадрлар етип таярлады. Сонлықтан, өзбек хал­қынан шыққан жоқары дәрежели профессор, академиклер саны көбейе баслады. Нәтийжеде республикада илимге қуштар, интеллектуаллық потенциалға ийе кадрлар өсип шықты. Олар өз гезегинде елимиздиң экономикасын көтериўге жақсы тәсирин тийгизди.

Буған қосымша, республикаға жигирмадан аслам жоқары оқыў орынларының профессор кадрлары келип, Ташкент, Самарқанд қалаларына орналасты. Солай етип, Ташкент, Самарқанд қалалары да үлкен илим орайына айланды. Республика басшылары бул оқыў орынларына тийисли жәрдем көрсетип, олардың жумыс ислеўине қолайлы жағдай туўғызды.

Және бир айтыўға тийисли мәселе, Өзбекистандағы емлеўханалар жоқары дәрежели маман қәнигелер менен тәми­йинленди. Мәселен, ТашМИ қапталындағы емлеўхана бурын­ғы Аўқамда ең атақлы емлеў ора­йына айланды. Ең шешиўши, үлкен социаллық-экономикалық әҳмийетке ийе мәселе, Өзбекистанға урыс жылларында 40 тан аслам заводлар, фабрикалар эвакуация етилди. Ел басшысы Усман Юсупов оларды қушақ ашып күтип алып, завод ҳәм фабрикаларды республика қалаларына орналастырды. Булардың ишинде гигант Чкалов атындағы авиация заводы да бар еди. Бул заводлар ҳәммеси иске қосылып, өним шығарып, республиканың экономикасын көтериўге хызмет етти.

Республикада қурылыс раўажланды. Мәденият, әдебият та шетте қалмады.

Улыўмаластырып айтқанда, сол жыллардағы әдеўир қы­йыншылықларға қарамастан, Өзбе­кистан Республикасы санаатты раўажландырыўда, илим, билим, мәденият, әдебият, халықтың денсаўлығын сақлаў тараўларында үлкен табысларды қолға киргизип, келешекке исенимли қәдем таслады.

Жоқарыда көрсетилген ислер өз-өзинен болмайды. Олар биринши гезекте, мийнет сүйгиш халықтың күн-түн демей, аянбай хызмет етиўиниң арқасында әмелге асты. Хал­қымыз қыйыншылықларды жеңиўге жәмлесип, аўызбиршиликли, мийнеткеш ел екенин ис пенен дәлилледи.

Өзбекистанның бул дәўирдеги жетискенликлери, әлбетте, Қарақалпақстанның да жетискенлиги екени түсиникли. Себеби, бул заводлар Қарақалпақстан ушын да көп өнимлер бере баслады. Ташкенттиң Орта Азиядағы ең ири илим орайына айланыўы Қарақалпақстанда кадрлардың өсип-жетилисиўине үлкен жәрдем берди.

Усман Юсупов Өзбекистанда жасаўшы халықлардың дослығын нығайтыўды, узақ ҳәм жақын ўәлаятлар арасында қарым-қатнасларды күшейтиўди нәзерде тутты. Хорезм ҳәм Қарақалпақстанды темир жол арқалы Ташкент қаласы менен, басқа да ўәлаятлар менен байланыстырыў оның ең баслы әрманларының бири еди. Ол Орта Азияның темир жол арқалы ^стирт кеңислигиниң үстинен Европа менен байланысыўын жақыннан түсинди. Сол тийкарда 1947-жылы Чаржаў-Қоңырат темир жолының қурылысы басланды. 1947-жылы жазда бул қурылысқа 100 мыңнан артығырақ адамды қатнастырып, қол күши менен 45 күнниң ишинде 5 миллион кубометр топырақ төгилип, Чаржаўдан Хазараспқа шекем жолдың бийик қашысы питкерилди. Бул Қарақалпақстанда ҳәм Хорезмде социаллық-экономикалық бурылыс жасаған Өзбекистанның ең ири қурылысларының бири болды. Соның ушын да, бул қурылысты өзбек, қарақалпақ, түркмен ҳәм қазақ халықларының дослық қурылысы деп атаса болады.

Урыстың ақыбетинен қыйрап қалған көп қала, район орайларын, аўылларды, завод-фабрикаларды толық қайта тиклеў мақсетинде бурынғы Аўқамның ҳәмме күши, қаржылары, материаллық ресурслары усы ўазыйпаны шешиўге қаратылды. Ол жыллары Орайдан бир нәрсе сорап алыў аңсат емес еди. Усындай машақатлы жыллары Усман Юсупов дәўжүреклик етип, орайдан рухсат алмай-ақ, Өзбекистанның өз қаржысы есабынан Чаржаў-Қоңырат темир жолын қурды.

1947-жылы жаз айында Усман Юсуповтың тапсырмасы менен бул қурылысқа Наўрыз Жапақовтың басшылығында Қарақалпақстаннан 20 мыңға жақын адам қатнасып, дәслепки темир жолдың тырнағын салды. 1951-жылы Хожелиге ең биринши поезд келди. Әлбетте, бул жыллары Қарақалпақстанның, Ташаўыз ўәлаятының ҳәм пүткил Хорезм ойпатлығының Орта Азия республикалары менен байланысыўы үлкен ўақыя еди.

Усындай уллы ислер қы­йыншылықсыз раўажлана береди деўге болмайды. Әлбетте, урыстан кейинги дәўирлерде ҳәр бир тараўдың үлкен маш­қалалары болды. Сол жылы Өзбекистанда пахта жобасы орынланбай қалып, Усман Юсупов Москвадан рухсатсыз Чаржаў-Қоңырат темир жолын қурды, көп қол күшлерин пахта тәрбиясына қатнастырмады,- деген айып тағып, Орайлық Комитеттен Г.М.Маленковтың қолы қойылған қарар менен Усман Юсуповқа сөгис жәрияланғаны да мәлим.

Сол жыллары У.Юсупов пенен бирге ислескен Өзбе­кистан Компартиясы Орайлық комитетиниң санаат ислери бойынша хаткери, соңғы жыллары Өзбекистанда қурылыс материаллары министри болып ислеген Борис Григорьевич Мырзабеков маған гүрриң етип, Усман ағаның жүдә күшли, дәўжүрек, омыраўлы басшы болғанын айтып берди.

Қайсы жыл екени ядымда жоқ, 1947 яки 1948-жылдың декабрь айының соңғы күни жаңа жылды күтип алайын деп атырғанда кешқурын Усман Юсуповтың «Москва» мийманханасындағы номерине әскерий формада бир полковник кирип келген. У.Юсупов номерде Б.Г.Мырзабеков екеўи отыр екен. Әдетте әскерий адамлар қатты сөйлейди. Полковник: «Ким Юсупов!»-деп сорайды. Оның даўысы қаттырақ шыққанлықтан, Усман аға дәўжүрек болса да албыраңқырап, «Мен» деп жуўап берди. Түри де бираз өзгерген болыўы керек. Ақыры, ол жыллар қорқатуғын дәўир еди. Полковник: «Мына пакет сизге»,-деп тапсырыпты. Пакетти қол қойып алып ашып қараса, ишинде ВКП (б) Орайлық Комитети Сиясий бюросының қарары екен. Әдеттегише, ондай қарар қызыл сыя менен жазылып, қызыл реңде басылады. И.В.Сталинниң қолы қойылған қарар екен. Бул қарар бойынша Усман Юсуповтан сөгис алып тасланыпты. Солай етип, жаңа жылды үлкен қуўаныш пенен күтип алғанын Б.Г.Мырзабеков сөз етип берди.

Усман Юсуповты И.В.Сталин жүдә жақсы көрген. Оған өзинше «Ясупов»деп ат қой­ған. Бул күнлери Усман аға Сталинниң қабыллаўына барса, Сталин: «Ясупов, сени жигитлер қапа етипти ғой»,- депти. Сталинниң «жигитлер» дегени сиясий бюро ағзалары деген мәнисти аңлатады. Бул гәптиң кейни сөгисти бийкарлаў менен тамамланыпты.

Мен ел таныў, жақсыны көрип тәжирийбе алыў мақсетинде 1966-жылы декабрь айын­да Киевке бардым. Украина КП Орайлық Комитетиниң жуўаплы хызметкерлери күтип алды. ^ш күн болып, қаланың дыққатқа ылайық орынлары менен таныстым. Көп қурылысларды көрдим. Бизди Киевтеги қалалық балалар (пионерлер) сарайына апарды. Бул сарай жүдә әжайып, сулыў, архитектураның соңғы жетискенликлеринен пайдаланып қурылған екен. Сарай үлкен комплекс болып, спорт заллары, шомылыў бассейни, жабық стадион, сауна, мәжилис өтетуғын заллар, ҳәр бир қәнигеликке бейимлестирилген бөлмелер бар. Бул объекттиң қурылысына неше жүз миллион манат қаржы жумсалған. Биз бундай гиддиман имаратты көрип, ҳайран қалдық. Бундай сарай Москвада да, Ленинградта да жоқ. Бул сарай Киев қаласының балаларына теңи-тайы жоқ саўға болған. Оның үлкенлиги сонша, бир күнде 30 мың бала барып, ҳәр ким өзи қәлеген маманлығы менен шуғылланады екен. Бул сарай 1960-жылдың басында қурылған. Усы объектти қурғаны ушын сол ўақыттағы Украина КП Орайлық Комитетиниң биринши хаткери болып ислеген Николай Викторович Подгорныйға (ол сол қурылыс­тың басламашысы), неге сен бундай гиддиман объектти қурдың, деп айыплап, Хрущёв сөгис жәриялаған екен. Мен барғанда украиналы жолдаслар «сөгис алып тасланды, бирақ, сарай орнында қалды» деп, пионерлер сарайын мақтаныш етип, усы ўақыяларды баян етип берди.

Сол сыяқлы Усман ағадан сөгис алып тасланды, ал, Чаржаў-Қоңырат темир жолы қалды. Хорезм ойпаты халықларының ийгилиги ушын иследи ҳәм бүгин де ислеп турыпты. Бул жол Орта Азиядан Европаға шығатуғын ең төте жолдың негизин қурайды.

Усман Юсуповтың Қарақалпақстан Республикасына, Хорезм, Ташаўыз ўәлаятларына темир жол қурып әкелиўи теңи-тайы жоқ үлкен әҳми­йеттеги хызмет. Бул ҳәм аталық ғамқорлық, ҳәм халықтың келешеги, материаллық абаданлығы. Бул халқын, елин ойлаған уллы инсанның ғана қолынан келетуғын ис. Соның ушын бизиң халқымыздың Усман ағаға болған миннетдаршылығын жүректиң төринде мәңги сақлаўымыз керек. Чаржаў-Қоңырат темир жолы бизиң раўажланыўымыздың сағасы болып хызмет етип кия­тыр.

Өзбекистан тарийхындағы Усман Юсуповтан кейинги ең үлкен шахс Шараф Рашидов болды.

 

Қәллибек  КАМАЛОВ,

мийнет нураныйы, «Эл-юрт ҳурмати» ордениниң ийеси. 

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF