Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 18:08:24, 07.03.2021
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ҒАЎАШАНЫ АЗЫҚЛАНДЫРЫЎ ҲӘМ СУЎҒАРЫЎҒА ИТИБАР БЕРЕЙИК

1. АЗЫҚЛАНДЫРЫЎ  АГРОТЕХНИКАСЫ

Ғаўаша тәрбиясында алып барылатуғын тийкарғы агротехникалық илажлардан бири өсимликлерди минерал ҳәм басқа да төгинлер менен азықландырыў болып табылады. Дийқаншылықта минерал төгинлерден басқа жергиликли ҳәм бактериал төгинлерден пайдаланылады.

Қарақалпақстан жағдайында минерал төгинлерди қолланыў егислик жерлердиң механикалық қурамына қарай алып барылады:  механикалық қурамы аўыр топырақлы, калий элементи жетерли дәрежеде болған жерде азот төгининиң жыллық нормасы гектарына 225 килограмм, фосфор 150 килограмм болып, төгинлердиң өз-ара қатнасы 1:0,7 есабында, механикалық қурамы орташа жерлерде азот 250 килограмм, фосфор 170, калий 125 килограмм болып, олардың өз-ара қатнасы 1:0,7;0,5 есабында, механикалық қурамы жеңил, ҳәр түрли қатламнан ибарат болған жерлерде гектарына азот 300 килогрмм, фосфор 200 килограмм ҳәм калий 50 килограмм болып, олардың өз-ара қатнасы 1:0,7;0,2 есабында қолланғанда ғаўаша жоқары өним береди. Ғаўаша азотлы, фосфорлы ҳәм калийли төгинлер менен белгиленген нормада өз ўақтында азықландырғанда зүрәәтликтиң 25-35 центнерге ҳәм оннан да артатуғынлығын фермер хожалықлардың тәжирийбесинде көриўге болады. Оның өсип-раўажланыў фазаларында минерал төгинлерге болған талапшаңлығы өзгерип турады.

Бизиң топырақ жағдайымызда ғаўашадан гектарынан 35-40 центнер өним топлаў ушын өсимлик топырақтан 189 килограмм азот ҳәм 73 килограмм фосфор алады. Бул төгинлерге болған талапшаңлығы өсимликлердиң гүллеў фазасынан баслап күшейеди ҳәм ғореклердиң ашыла баслаўы дәўиринде өсимликтиң азот­қа болған талапшаңлығы 48,9 процент, фосфорға болған талапшаңлығы 59,6 процентке жетеди. Нәллер өсиў дәўиринде жақсы азықландырылғанда оның тамыры ҳәм жер үсти бөлеги жедел пәтлер мене раўажланып, дәслепки мийўе шақалар пақалдың төменги буўынларында пайда болады. Бул өсимликтиң ерте ғумшалаўына мүмкиншилик туўдырады. Усы дәўирде өсимликлер азотлы төгинлер менен жетерли тәмийинленгенде ғаўаша бойға өсип көплеп шақа ҳәм мийўе элементлерин пайда етеди. Гүллеўден ғореклер пайда етиў дәўиринде ғаўашада және фосфорлы ҳәм азотлы төгинлерге болған талап күшейеди. Ғаўашаның өсип-раўажланыў фазаларында өсимлик талап ететуғын азот, фосфор ҳәм калийдиң өз-ара қатнасы 1:0,7;0,5 болыў кереклиги белгиленген. Аймақта жетистирилип атырған пахта өниминиң көпшилик бөлеги минерал төгинлердиң есабына алынып киятырғанлығы мәлим. Пахташылық хожалықларында жумсалған 1 килограмм азот есабынан орташа 10-12 килограмм пахта өними жетистирилип келинбекте. Жетерли агротехникалық илажлар алып барылған ғаўаша егилген майданлардан гектарынан 15-20 центнер өним жетистириў ушын 150 килограмм, 25-30 центнер өним жетистириў ушын 200 килограмм, 30-35 центнер өним жетистириў ушын 250 килограмм таза ҳалындағы азот төгинин бериў кереклигин илимий изертлеўдиң жуўмақлары тастыйықлайды.

Ғаўашаны азықландырыў мүддети кешиктирилсе ҳәм бериў муғдары белгиленгеннен аз ямаса көп болса, ғаўаша зүрәәтлилиги кескин пәсейеди. Азықландырыў мүддетлери өсимликтиң раўажланыў фазаларына қарай белгиленеди. Бунда биринши азықландырыў өсимликте 3-4 ҳақыйқый жапырақлар пайда болғанда, екинши азықландырыў өсимликтиң жалпыламай ғумшалаў дәўиринде, үшинши азықландырыў өсимликтиң гүллеў дәўиринде өткериледи. Жас нәллер ерте азықландырылғанда (2-3 ҳақыйқый жапырақ) төгинлердиң жер бетине көтерилип шығыўының алдын алыў мақсетинде олар өсимликтен 15-18 сантиметр қашықлықта ҳәм 10-12 сантиметр тереңликке салынады. Ғаўашаның ғумшалаў дәўиринде төгинлер өсимликтен 20-22 сантиметр қашықлықта, 12-14 сантиметр тереңликке бериледи.  Гүллеў дәўиринде қатар аралары ортасына (60 сантиметр қатар аралығында) қарық түбине 4-5 сантиметр тереңликке салынады. Егер, ғаўаша қатар аралары 90 сантиметр болса, 2-4 ҳақықый жапырақ ҳәм ғумшалаў дәўиринде 60 сантиметрли қатар аралығындай, ал, гүллеў дәўиринде төгин өсимлик қатарынан 30-35 сантиметр қашықлықта ҳәм қарық түбинен 4-5 сантиметр тереңликке салынады. Азықландырыўда фосфорлы ҳәм калийли төгинлер қолланылмастан тек азот төгинлери қолланыл­ғанда, ғореклердиң ашылыўы 15-20 күнге кешигип, зүрәәт сапасы пәсейеди, олар арасындағы NҮPҮK (1:0,7;0,5) салыстырмалылығы бузылса, егинниң кеселикке шыдамлылығы төменлейди. Әсиресе, калий төгини берилмесе, гүллеў ҳәм ғореклеў қубылысы бузылады, зүрәәт элементлери төгиледи, қурғақшылыққа шыдамлылығы пәсейеди. Соның менен бирге, калий жетиспегенде шигит майлылық дәрежесиниң кемейиўине күшли тәсир етип, талшық сапасы сезилерли дәрежеде төменлеп, өсимликтиң вилт кеселлигине шыдамлылығы пәсейеди. Бир дана ғоректеги пахтаның салмағы 0,5-1,0 граммға кемейип, зүрәәтлилик кескин төменлейди.

Ғаўашаны азықландырыў жумысларын тийкарынан 5-10-июльге ямаса гүллегеннен соң 10 күнге шекем тамамлаў керек. Соңғы жылларда ҳаўа райының қолайлы келиўи ҳәм шигит егисиниң ерте мүддетлерде өткерилиўин есапқа алып, азықландырыў жумысларын июнь айының соңғы декадасында ямаса 5-июльге шекем тамамлаў мақсетке муўапық болады. Төгин берип болғаннан кейин бирден қарық жарыўға ҳәм суўғарыўға болмайды. Минерал төгинлер тийкарынан суўда ериўши дузлар есапланады. Төгин берилгеннен суў ашылса ол ерип топырақ концентрациясы артып, өсимликтиң азық, суў ҳәм ҳаўа режими бузылады. Соның ушын, төгин берилгеннен ке­йин 5-7 күнге шекем суў ашыўға болмайды.

Ғаўаша нәллериниң жақсы өсиўи, раўажланыўы, жоқары ҳәм сапалы өним бериўи ушын оларды қосымша рәўиште жапырақтан азықландырыў (минерал төгинлер суспензия­сын қолланыў) жақсы нәтийже береди. Бунда өсимлик азық затларды жапырақ ҳәм пақаллары арқалы өзлестиреди. Жапырақ майданынан түскен суспензия тәсиринде жапырақлар қалыңласып, ондағы хлорофиллер муғдары көбейеди, фотосинтез процеси жеделлеседи. Нәтийжеде сорыўшы зыянкеслерге шыдамлылығы, зүрәәтлилик артады ҳәм өнимниң писип жетилисиўи тезлеседи. Жапырақ арқалы азықландырылған атызлардағы ғаўашаның раўажланыўы суспензия себилмеген майданларға қарағанда 3-5 күнге тезлеседи.

Суспензия менен биринши азықландырыў ғаўаша 2-3 ҳақыйқый жапырақ шығарғанда өткериледи. Буның ушын бир гектар майдан­ға жететуғын аналық (маточный) еритпе таярлаў ушын 50 литрлик ыдыстағы ыссы суўда (50-600С) 5 килограмм карбомид еритилип, кейин еритпе 100 литрлик ыдысқа қуйып жақсылап араластырылып, аналық (маточный) еритпеси таярланады. Егер де, таярланған еритпениң мөлшери усынылғаннан артық болса, ол жас нәллерге кери тәсир етиўи (жапырақлары қуўраўы) мүмкин. Ал, керисинше муғдары төмен болса, нәтийжеси болмайды.

Суспензия менен ғаўашаны екинши азықландырыў ғумшалаў дәўиринде өткерилсе, мийўе элементлериниң төгилиўиниң алды алынып, ерте, жоқары ҳәм сапалы өним топлаўға тийкар жаратылады. Буның ушын 50 литрлик ыдыстағы суўда физикалық түрде 8 килограмм карбомид ыссы суўда (50-600С) еритиледи, кейин еритпе 100 литрлик ыдысқа қуйып жақсылап араластырылып, аналық еритпеси таяр болады. Еритпе суў менен араластырылып 300 литрге жеткериледи ҳәм себиледи.

Үшинши суспензия ғаўаша раўажланыўдан артта қалған атызларда (гүллеў алдынан) себиледи. Бунда гектарына физикалық түрде 10 килограмм карбомид ислетиледи. Суспензия себиўде ҳәр гектарына 300 литрден су­йықлық сарпланыўы зәрүр. Суспензия себиў ОВХ-28 маркалы бүркегишлерде әмелге асырылады.

Булардан басқа жергиликли минерал агрорудалар сыпатында глауконит қумлары, вермикулитлерди аўыл хожалық егинлеринде қолланыў мүмкин. Бул агрорудалар тәсиринде топырақлардың суў-физикалық қәси­йетлериниң жақсыланыўы, өсимликлердиң зүрәәтлигиниң артатуғынлығы изертлеўлерде анықланған. Агрорудалардан (глауконит) ғаўаша өсиў дәўиринде азықландырыўда гектарына 250-300 килограмм үш мәрте бөлип салынады. Топыраққа қанша көп муғдарда жергиликли төгинлер салынса, сонша көп углерод ажыралып шығып, өсимликтиң ҳаўадан азықланыў процесин күшейтеди. Нәтийжеде өсимликтиң қурғақшылыққа бол­ған шыдамлылығы асып, суўғарыў арасындағы мүддет узаяды.

Ғаўашаны шербет усылында суўғарыўдың абзаллығы, шербет пенен топыраққа ериген органикалық төгин бериледи. Ол топырақ қатламлары бойынша бир тегис тарқалады. Жоқарыда айтып өткенимиздей, ғаўаша берилген минерал төгинниң 50-60 процентин ғана өзлес­тиреди, минерал төгинлердиң қалған бөлегиниң өсимлик тәрепинен өзлестириў муғдарын арттырады, және топырақ қурамындағы өсимлик өзлестире алмайтуғын азық элемент­лерин өсимлик өзлестире алатуғын түрге айландырады. Солай етип, ғаўашаның азық пенен тәмийинлениўи артып, оның жоқары зүрәәт топлаўына имканият жаратылады.

У.ИСМАИЛОВ, аўыл хожалығы илимлериниң докторы, профессор.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF