Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 22:15:39, 11.11.2019
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ИЛИМ ЖОЛЫНДАҒЫ ИЗЛЕНИСЛЕР

ОНЫҢ ЖУЎМАҚЛАРЫ ТУРМЫСТА НӘТИЙЖЕСИН БЕРМЕКТЕ

Қаҳарманымыз Изимбет Турдымәмбетов жаслайынан география пәнин қызығып оқып, дүнья тәбиятының әжайыбатлары, халықлардың өзине тән өзгешелиги, мәмлекетлердиң ҳәр қыйлы бас­қышта раўажланыўының себеплерин үйрене баслады.

Талапшаңлығы арқасында 1993-жылы Қарақалпақ мәмлекетлик университетиниң география қәнигелигине оқыўға кирип, география илиминиң сырларын Т.Тәжимов, Е.Умаров, А.Тлеўбергенов, Р.Баллиева, П.Реймов, Г.Ходжаева ҳәм басқа да устазларынан үйренди. Оқыўды айрықша баҳалар менен жуўмақлады. Оның география сырларын үйрениўдеги қызығыўшылығы, талпыныўшылығын сезген устазлары келешегинен үлкен үмит күтип, оны география кафедрасына алып қалыўға қарар етеди. Көп узамай Ташкент қаласында география илимлериниң докторы, профессор А.Рафиков басшылығында ол илим жолын баслайды ҳәм Мырза Улығбек атындағы Өзбекистан Миллий университетиниң география факультетине аспирантураға оқыўға кирди. Геогра­фияның жаңа тараўлары болған медициналық географияға қызығып, сол бағдар бойынша Қарақалпақстанның экологиялық жағдайының адамлардың денсаўлығына кери тәсирин үйренип ҳәм оны жумсартыў бойынша географиялық тийкарларын ислеп шықты. 2005-жылы илимий басшысы доцент И.А.Хасановтың басшылығында «Әмиўдәрья дельтасының медициналық-географиялық анализи ҳәм оның санитар-гигиеналық жағдайын жақсылаў» деген темада кандидатлық диссертациясын табыслы жақлады. Соңынан оның докторлық илимий жумысына Өзбекистан География Жәмийетиниң Президенти, география илимлериниң докторы, профессор А.С.Салиев (1938-2016жж.) басшылық етти. Бул географияның Нозогеография бағдары бо­йынша биринши илимий жумыс болғанлықтан устазы оған күшли талап қойды. Бул нәрсе Изимбеттиң тынбай излениўлерине тийкар жаратты ҳәм жумыстың жуўмақлары тез көзге көрине баслады. Докторантурада оқып жүрген ўақытларында Россияның Москва қаласына барып, медициналық география ҳәм нозогеография бойынша қәниге илимпазлар менен ушырасып, керекли мәсләҳәтлер алды. Медициналық география бойынша белгили илимпазлар — академик Б.Б.Прохоров, С.Малхазова, А.А.Алексеев ҳәм басқалар менен ушырасып, келешекте бирге ислесиў бойынша келисип қайтты.

Изимбет Турдымәмбетов 2016-жылы докторлық илимий жумысын табыслы қорғап, Өзбекистан Республикасы Жоқары аттестация комиссиясының баянламасы тийкарында география илиминиң докторы илимий дәрежесин алды.

Оның илимий мийнетине аз ғана сыпатлама беретуғын болсақ, ҳәзирги ўақытта дүньяда глобал, регионал ҳәм жергиликли масштабта халықтың өмир көриў даўамлылығы ҳәм кеселлениў қурамының географиялық айырмашылықлары халықтың саламатлығына унамсыз тәсир көрсетиўши тәбийғый ҳәм де экономикалық факторлардың өзгериўшеңлиги менен байланыслы. «Қоршаған орталық — саламатлық» қатнасларының ҳәзирги бағдары, адамлардың кеселлиги ҳәм қоршаған орталық арасындағы байланыс себеплерин анықлаў белгили регионларда медициналық-географиялық жағдайын сүўретлеўши карталарды дүзиў, мәмлекет ҳәм олардың регионлары ушын медициналық ҳәм геогра­фиялық болжаўларды ислеп шығыў ҳәм солардың нәтийжесинде медициналық хызмет көрсетиў сис­темасын шөлкемлестириў үлкен әҳмийетке ийе.

Медициналық экологияның шегарасында халықтың кеселлениўшилигин келтирип шығарыўшы фактор, нызамлықларын тәбийғый ҳәм социаллық орталық пенен байланыстырып үйрениўши нозология, нозогеографияның аспектлериниң бири болған нозоэкологияның пайда болыўы (адам кеселликлери экологиясы) медицина менен географияны бир-бирине жақынлас­тырады.

Бүгинги география — бул тәбиятта ҳәм жәми­йетте болатуғын ўақыя ҳәм қубылыслардың бир-бири менен байланысының географиялық нызамлықларын ашып бериў менен бирге олардың болжаўын да бере алады. География пәниниң раўажланыўы менен оның жаңа тараўлары пайда болып, изертлеў объекти де кеңейип бармақта. Медициналық географияның тийкарғы ўазыйпасы халықтың саламатлығына географиялық орталықтың социал-экономикалық шараяттың тәсирин үйрениўден ибарат. И.Турдымәмбетовтың кандидатлық илимий жумысы Қарақалпақстан медициналық географиясындағы дәслепки жумыслардан бири есапланады. Ал, докторлық илимий жумысында болса, медициналық географияның, нозогеография ҳәм медицина экологиясының жаңа тармақлары нозоэкология кесиспесинде алып барылған. Илимий жумыста халықтың кеселлениўине тәсир етиўши тәбийғый, социаллық ҳәм экономикалық факторлардың комплексли талланыўы жумыстың қурамалы екенлигин көрсетеди. Нозогеография бүгинги күни пайда бол­ған илим тармағы есапланады ҳәм оның тийкарлары эрамыздан алдынғы мың жыллықларда жазыл­ған дереклерге барып тақалады. Әййемги Ҳиндстанда жаратылған дәслепки медицинаға тийисли «Аюр Веда»лар (Өмирди билиў) шығармасында кеселликти келтирип шығарыўшы тийкарғы дереклер биринши орында климат ҳәм ҳаўа райының өзгериси, адамлардың жасаў орны, аўыр физикалық мийнет, аўқатланыў режиминиң бузылыўы деп көрсетиледи.

Илимий жумыс даўамында ири масштаблы, сис­темалы ҳәм режели халық саламатлығы ҳәм қоршаған орталық жағда­йының социал-гигиеналық ҳәм нозоэкологиялық мониторингин алып бар­ған. Оның жуўмағында Қарақалпақстан аймағында «экологиялық кеселликлер» ҳәм адамлардың өлимшилигиниң өзине тән өзгешеликлери анықланып, барлық кеселликлердиң дерлик 60 проценти экологиялық факторлар тәсиринде пайда болғанлығы көрсетилген.

Илимий жумыста Қарақалпақстан Республикасының нозогеографиялық жағдайдың қәлиплесиўине тәсир көрсетиўши факторлар, кеселликлердиң аймақлық айырмашылықлары, тәбийғый ҳәм экологиялық факторлар халықтың кеселлениў дәрежесине тәсир етиўиниң зоналлық нызамлылықлары ҳәм жергиликли өзгешеликлери тилге алынып, бул жағдайларды жақсылаўдың комплекс бағдарлары көрсетилип республика халқының ҳәр қыйлы кеселликке шалыныўының себеплери ашып берилген. Жумыста үлкемиздиң медицина-географиялық жағдайын өзинде жәмлеўши бирнеше нозогеографиялық карталар ислеп шығылған. Ҳәзирги күнде бул илимий жумыстың жуўмақлары халық хожалығында, әсиресе, Қарақалпақстан Республикасы  Денсаўлықты сақлаў министрлиги, Тәбиятты қорғаў комитети ҳәм республикамыздың жоқары оқыў орынларында кеңнен пайдаланбақта.

Р.БАЛЛИЕВА,

Қарақалпақ мәмлекетлик университети география кафедрасы профессоры,

география илимлериниң кандидаты, тарийх илимлериниң докторы.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF