Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 18:25:59, 21.11.2018
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ЖУМАБАЙ ЖЫРАЎДЫҢ ЕКИНШИ ӨМИРИ

«Жыраў» деген сөз «жыр», «жырлаў» деген сөзлерден келип шыққан ғой. Яғный қолына қобыз алып қаҳарманлық дәстанларды, тарийхый жырларды жырлап, жыйылған халыққа тамаша бериўши, өз заманының арзыў-әрманын айтыўшы, нақыл, ақыл сөзлер, толғаў, термелерди жырлаўшы сөз шебери хош ҳаўазлы сазенде жыраў есапланады. Олар дәстан, терме, толғаў атқарғанда тамағын қырып, жуўан даўыс пенен жырлайды. Олардың музыкалық әсбабы- қобыз.

Қобыздың пийри- әпсанаўий Қорқыт ата деп есапланады. Ал Қорқыт атаның устазы — Соппаслы сыпыра жыраў деген гәп бар.


Жыраўшылық бирли-ярым халықта ғана бар. Ал соның ишинде бул өнер қарақалпақларда бурыннан жақсы раўажланған. Қарақалпақтың таңлайына берген, аўзы дуўалы туўма талантлары — Мүйтен жыраў, Доспамбет, Қазтуўған, Шаңкөт, Жийен жыраўлар, Қазақбай, Халмурат, Нурабулла жыраўлар, Бегмурат, Турымбет, Палеке, Имам­қулы, Арзымбет, Сейфулла, Өгиз (Хожамберген) жыраўлар, Нағым, Кәрам, Өтенияз, Жанназар, Шамурат... жыраўлар өз дәўиринде халықтың кеўлин хошлап, қулағының қурышын қандырған, той-мерекелерин саўған, исмлери, даңғарасы қоңсылас ел-аймақларға да жайылған.

Усындай уллы жыраўлардың кейингилериниң бири, бизиң заманласымыз болған, көпшилигимиз көрген, атқарған дәстан, термелерин тыңлаған жыраўымыз атақлы Жумабай Базаров еди. Ол атамыз өткен әсирдиң wu-жылы туўылған екен. Жасынан жыраўшылыққа, қобыз шертип, жырлаўға уқып, қызығыўшылық оны тыныш қоймады. 11-12 жасында бала Жумабай Хожели — Шоманайдың шегара аймағындағы «Сары шүңгил» деген елаттан пайыў-пияда атақлы Нурабулла жыраўдың баласы ҳәм шәкирти Қоңыраттағы Есемурат жыраўға қарай жол тартады.

Оған шәкирт түседи. 1896-жылы туўылған, толық устазлық дәрежесине жетискен Есемурат жыраўдың үйреткенлерин, айтқанларын уйып тыңлап, жыраўшылық сырларын қунт пенен үйрениўге кириседи. Устазы той-мерекелерге барса изине ерип, қобызын, азық, кийим қоржынын көтерип, шайын қайнатып, қолы саўасында ол үйдиң басқа да жумысларына жәрдемлесип жүреди. Әсте-әсте терме, толғаўға өтеди.

Есемурат жыраў талант­лы шәкиртине «Шәрьяр», «Едиге», «Қоблан» сыяқлы әжайып, қызықлы, мазмунлы, халық сүйген дәстанларды ядлаттырып, айтыў жолларын усылларын үйретеди, жыраўшылық шеберликти меңгериўине жәрдемлесип, билгенин бериўден жалықпайды.

Устазы шалғайына 11-12 жыл асылып, көп сабақлар алған Жумабай 1950-жылы Есемурат жыраўдың өз алдына айтыўға рухсатнама есабындағы ақ пәтиясын алады. Солай етип «бала жыраў» атанып аўылына қайтып келеди. Той-мерекелерге өзлигинше барып, халыққа хызмет ете баслапты.

Жумабай жыраў Базаровтың буннан кейинги халыққа еткен хызметлеринен ҳәммемиз хабардармыз. Солай етип өткен әсирдиң 50-жылларынан баслап қайтыс болғанша (2006-жыл) ярым әсирден зыят жырлап, халықтың қуўанышларын-қуўаныш­қа уластырды.

Әжайып, қайталанбас таланты арқалы көплеген таңлаў, фестиваль, жарысларда жеңимпазлықты қолға киргизип жүрди. Қобызын қушақлап Чехословакия, Ашхабат, Германия, Киевлерге де барып, қарақалпақ халқының тәкирарланбас көркем өнерин, музыкасын ол жерлерге көрсетип, таң қалдырды, халқымыз атын, абырайын жайды.

Жумабай жыраў қатықулақ, ядыкеш еди. Негизинде жыраў деген қатықулақтан шығады. Себеби, бир дәстанның өзинде қанша мың қосық қатары бар. Мәселен, Жумабай жыраў жырлаған бир «Қоблан»ның өзи 14 мыңдай қосық қатарынан ибарат. Ал «Шәрьяр» менен «Едиге»лерде оннан аз емес. Булардан басқа Жумабай атамыздың репер­туа­рында толық болмаса да «Алпамыс» дәстаны да болды. «Орманбет бий» тарийхый толғаўын, басқа да термелер, қосықлар атқаратуғын еди.

Қарақалпақтың көпшилик жыраўлары 80-жыллардың арғы жағында жасап, дөретиўшилик етти. Ал, Жумабай жыраўдың бахты, ығбалы, бул киси кешеги 2006-жылға шекем, яғный жазып алыў техникалары раўажланған дәўирлерде өмир сүрди. Сонлықтан оның көплеген шығармалары қағазға жазып алыныў менен бирге видеотаспаларға да түсирилди. Атқарған дәстанлары телевидение ҳәм радионың алтын қорында өз даўысы, лапызы менен жазып қалдырылған.

Жәмийетшиликте 80-жыллардың ақырларында «Жумабай жыраў ақырғы жыраў болып қалатуғын болды-аў» деген қәўетер-қорқыныш пайда болғаны сыр емес.

Тоқсаныншы жыллардың басында ғәрезсизлик шарапаты менен миллий қәдириятларды тиклеўге үлкен дыққат қаратылды. Соның ишинде жыраў, бақсы, қыссаханшылыққа да үлкен итибар берилди. Жумабай жыраўдың изине қара ере баслады...Бақберген Сырымбетов, Бахтияр Есемуратов, Тобаназар Базаров, Жәни­бек Пия­зов, Саламат Аяпов,..лар бүгинги күни жыраўшылығы менен ел-халыққа танылмақта.

Ийни келгенде айтарымыз, бул жас жигитлерден толық дәстанлар күтемиз.

30-январь күни Шоманай районы орайындағы 13-санлы балалар музыка ҳәм көркем өнер мектебиниң тазадан салынған әжайып имаратында Жумабай жыраў Базаровқа бағышланған әдебий музыкалы еске түсириў кешеси үлкен көтериңки жағдайда өтти. Шоманай районы ҳәкимлиги ҳәм Қарақалпақстан Республикасы «Алтын мийрас» қорының шөлкемлестириўиндеги бул илажға ра­йонның кең жәмийетшилиги, мектеп оқыўшылары ҳәм муғаллимлери, ра­йонның билимлендириў, мәденият хызметкерлери ҳәм басшылары менен бирге республикамыздың бир топар зыялылары қатнасты.

Кешени «Алтын мийрас» қорының баслығы, белгили композитор Абадан Сапарова ашты ҳәм алып барды.

Районлық ҳаял-қызлар кеңесиниң баслығы Роза Сапарова жыраў Жумабай Базаровтың өмири ҳәм дөретиўшилиги бойынша кең ҳәм мазмунлы баянат жасады.

Белгили жазыўшы-шайырлар, илимпазлар Жумабай Базаров дөретиўшилиги, ислеген ислерине тоқталып өтти, қызықлы, үлгили, мазмунлы еске түсириўлери менен ортақласты.

Бул музыка ҳәм көркем өнер мектебине жыраўдың генже улы Тобаназар жыраў бир неше жылдан берли басшылық етеди. Жас болса да истиң көзин билетуғын жигит екенлиги бул илажды жақсы шөлкемлестиргенинен, мектеп ишиниң азадалығынан тартып безелиўинен, жәмәәтиниң бир адамның балаларындай кешениң жақсы өтиўине ат салысыўынан, ең баслысы олардың тынымсыз дөретиўшилик мийнетлерин дәлиллеген кеше соңындағы концерт бағдарламасынан көринди.

«Бәрин айт та, бирин айт» деген, бизди және бир шадландырғаны, кеўлимизди толтырғаны Жумабай Базаровтың үрим-путағының өзинен изин даўам еттириўшилердиң барлығы, көбейгени болды. Тобаназардың өзи жыйнал­ған халық алдында қобызда жырлады. «Ғәрип ашық» дәстанынан бир ария атқарған Жумабаева Несийбелиниң даўысына да ҳәмме таңланысып қарасты. Буннан бас­қа Нәбийра, Арзайым деген жыраў атамыздың қызы, ақлығы да қосықшылық тараўында екен.

Усыларды ойластырып, шенестирип, Жумабай жыраў Базаровтың екинши өмири даўам етпекте, яғный қарақалпақта жыраўшылық өнер өлмеген екен, қайта өсиў жолына түскен екен, деген шешимге келдик.

Аўқам дәўирде «жыраўшылық, бақсышылық ескиликтиң қалдығы, заманагөй емес», деп қанымыз бенен сүйегимизге сиңген бул әжайып миллий өнеримизге дыққат аўдарылмай қалған болса ғәрезсизлик шарапаты менен Президентимиздиң миллийликти қайта тиклеўге бағдарланған әдил сиясатының нәтийжесинде қайта жаңғырғанынан төбемиз көкке жетти.

Алланазар ӘБДИЕВ,

филология илимлериниң кандидаты.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF