Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 23:13:09, 02.07.2020
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ТӘРБИЯ ҚУРАЛЫ

ямаса оқыўшыларды китап оқыўға үйретейик

Ҳәр бир саналы инсан «Тәрбия берген ата-анаңа рахмет!», «Оқыт­қан устазыңа рахмет!» деген гәптиң ең жоқарғы алғыс екенлигин түсинеди. Бирақ усындай алғысларға мия­сар болыў ҳәммеге де несип ете бермейди. Тек жасы үлкенлерден, устазларынан, китаптан, қулласы, көп ғана ақыллы, жақсы пазыйлетке ийе инсанлардан дурыс тәрбия  алғанлар ғана жоқары ҳүрметке ерисиўи мүмкин.

 

Базыда китап ата-ана, биз устазлар да түсиндире алмайтуғын тәрбия­ның ең нәзик тәреплеринен сабақ береди. Сонлықтан да, мектеплеримизде китапхана фондын еле де байытыў — алдымызда турған ең әҳмийетли мәселе. Китапханаға қәдем қойған ҳәр бир оқыўшының қыялында «Қайсы китапты алып оқысам екен!» деген сораў турады. Буған жуўап табыў ушын ҳәр бир класс саатында муғаллим бир китаптың мазмунын түсиндирип берип, оқыўшыда сол китапқа қызығыўшылық оята алса, ол сөзсиз сол китапты излейди, табады, оқыйды ҳәм өзине тәрбиялық сабақ алады.

Бул бағдарда, әсиресе, оқыўшыларға жәҳән әдебияты үлгилери, яғный, балалардың сүйикли китабына айналған Англия жазыўшысы Джонатан Свифттиң «Гулливердиң саяхатлары» китабы, қарақалпақ әдебиятындағы Халмурат Сапаров киби шайыр-жазыўшылар китаплары мазмуны избе-из түсиндирилип барылса, мақсетке муўапық  болады. Жоқары класс оқыўшыларын китаптың қысқаша мазмунын айтып бериў жолы менен қызықтыра алсақ, олар сол китапты алып  оқыса жәмийетимизге жат түрли иллетлерден аўлақ болары ҳақ. Себеби, китап үнсиз сыйқыры менен оқыўшыны бәнтлеп қояды. Муғаллим ушын да китаптың қысқаша мазмуны менен таныстырыў заўықлы. Дүнья әдебиятында немец драматурги Иоганн Вольфганг Гётениң «Фауст» китабы үлкен орын ийелейди. Бул китапты рус поэзиясы классиги А.С.Пушкин сүйип оқыйды ҳәм Гётениң бул трагедиясын «Поэтикалық руўхтың уллы дөретпеси» деп атайды. Ҳақыйқатында да «Фауст» XVIII әсир ақыры ҳәм XIX әсир басларындағы немец әдебиятының философиялық ҳәм көркем жеңиси болды.

Дөретпе аспан кеңлигиниң, тәбият­тың гөззаллығын, уллылығын, оның тоқтаўсыз ҳәрекетте екенлигин мақтаныш етиў менен басланады. Бул кеңликте болса шайтан Мефистофель Тәңири менен Фауст ҳаққында пикир жүргизбекте. Шайтанның  пикиринше, әлемде инсан оғада әззи. Ол ақыллы болған сайын азап-ақыретте жасайды. Оның үстине, Фауст пүткил аспан әлемин ҳәм тәбият сырларын илим күшлери арқалы билип алмақшы. Мефистофель оған қарсы, Тәңири болса инсан адасып болса да, излеў, излениў, мийнет етиў нәтийжесинде басқышпа-басқыш раўажланыў шыңларына шыға алады деп исеним билдиреди. Фаусттың кабинетине кирген шайтан Мефистофель алымның үмитсизликке түскен мәўритлеринен пайдаланып, егер шайтанның сөзине кирсе, ләззетли өмир инам етиўге ўәде береди. Фаусттың  қәлбине кирип, оны ҳәр қыйлы жолларға баслап барады. Нәтийжеде Фауст дүньяның ләззети ушын көп қыйыншылықларға ушырайды. Әжайып сарайлар, бәзим-зыяпатлар, гөззаллықлар Фаустты бәрибир қанаатландыра алмайды. Ол дөретиўшилик ҳәрекетке, илимге ғана қызығады. Өмириндеги бул үлкен адасыўлар оның ақылының раўажланыўына кери тәсир етеди. Фауст инсан өмириниң мәниси — шағал мәслик, ойын-күлки, тек ғана муҳаббат ҳәм гөззаллықта емес, деген пикирге келеди.

Инсанның дүньяға келиўинен, жасаўдан мақсети — өз халқы, Ўатаны ушын ҳадал мийнет етиўде деген ҳақыйқатты түсинип жетеди. Әтирапына бир топар адамларды жәмлеп, теңиз жағасына әжайып қала қурыўға кириседи. Машақатлы мийнет нәтийжесинен кеўли тол­ған Фауст әлемнен өтеди. Оның жанын периштелер аспанға алып кетеди. Фауст өлгеннен соң да оның жанына ийелик ете алмаған шайтан алданып қала береди.

Китап — халқы, Ўатаны ушын ҳадал хызмет еткен инсанның жаны, руўхы ең жоқары бийикликте болыўы керек деген идея менен тамамланады.

Шайырлар усындай дөретпелери менен де мәңги жасайды. Немец шайыры Гёте өзиниң өлмес дөретпелеринде халықлар дослығы, азатлығы идеяларын, инсанның ығбал-бахты, еркин мийнет етип, оның рәҳәтин көриў сүренлерин алға қойған.

Енди қарақалпақ әдебиятына келсек, ҳәммемизге таныс болған «Алпамыс» дәстанының мазмунына тоқтап отырмай-ақ, дәстандағы Гүлпаршын образына нәзер салайық:

Гүлпаршын өз сүйгенине, туўыл­ған елине опадар, ақыллы қыз. Өзи ушын барлық нәрседен қымбат бол­ған ар-намысын, ана-Ўатанына муҳаббатын ҳәр қандай қыйын жағдайда да сақлайды, олар ушын гүресе алады.

Қулласы, оқыўшыда зор тәрбия қуралы, ақыл шырағы болған китап­қа қызығыўшылықты оятыў ушын муғаллим китаптың қысқаша мазмунын таныстырыўдан басланса, тәрбия жумысы өзиниң жақсы нәтийжесин берери сөзсиз.

Жүзимгүл ТӨРЕМУРАТОВА,

Қараөзек районы, 28-улыўма билим бериў мектеби директорының оқыў ислери бойынша орынбасары.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF