Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 19:08:21, 18.11.2017
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ДИНЛЕР АРА ТАТЫЎЛЫҚ — ЖӘМИЙЕТТИҢ

ТЫНЫШЛЫFЫ ҲӘМ ТУРАҚЛЫЛЫFЫНЫҢ ГИРЕЎИ

Дүнья халықларының раўажланыў тәжирийбеси соны көрсетеди, пуқаралар аралық, миллетлер аралық ҳәм динлер аралық татыўлықты тәмийинлеў жәмийеттиң табыслы алға илгерилеўиниң оғада әҳмийетли шәрти ҳәм зәрүрли нызамлылығы болып есапланады. Бул шешиўши Әҳмийетке ийе қағыйданы басшылыққа алған Өзбекстан Республикасының ҳүкимети ғәрезсизликтиң дәслепки жылларынан баслап-ақ демократиялық көп миллетли, көп конфессиялы мәмлекетке сай сиясатты дурыс илимий тийкарда белгилеп алыўға айрықша итибар берди. Президентимиз И.Кәримовтың ғәрезсизликтиң дәслепки дәўирлеринде жазылған мийнетлеринде-ақ дин саласындағы сиясат инсан пәрўарлық, нызамлылық, демократия, дүньялық илимди басшылыққа алыў ҳәм инсан ҳуқықларын тәмийинлеў негизинде белгилеп берилди. “Өзбекстан ғәрезсизликке ерисиў босағасында” атлы мийнетинде былай дейди: “... динге исениўшилер, дин уламалары менен биргеликте, өз-ара келисимде ис алып барыўымыз зәрүр. Инсан руўхын пәклеўде, әдеп-икрамлылық тәрбияда, ел журтымызға тынышлық, турақлылық ҳәм миллетлер ара татыўлықты сақлаўда дин ўәкиллериниң хызметине тән бериўимиз лазым”.

Президентимиз атап көрсеткениндей, “үрп-әдетлеримизге, қәдириятларымызға қайттық. Журтымызға Наў­рыз кирип келди. Рамазан, өурбан ҳайтларына жетистик, динге мүнәсибетимиз өзгерди. Ортадағы түсинбеўшилик, қарама-қарсылық жоғалды. Буның орнына өз-ара бирге ислесиў, өз-ара түсинисиўге өттик”. Өзбекстан Республикасы Конституциясының ҳәм “Ҳүждан еркинлиги ҳәм диний шөлкемлер ҳаққында”ғы Нызамның қабыл етилиўи нәтийжесинде дин саласындағы сиясаттың тийкарғы принциплери ҳәм ҳуқықый тийкарлары ислеп шығылды.

КӨп миллетли мәмлекетлердеги дин ҳаққындағы мәселениң ең әҳмийетли маш­қалаларынан бири динлер ара мүнәсибетлер болып табылады. Динлер аралық мүнәсибетлерде кеңпейиллилик (толерантлық) идеясы баслы орын ийелейди. 1995-жылы 16-ноябрьде Парижде ЮНЕСКОның дүньяның 185 мәмлекетиниң ўәкиллери қатнасқан 28-сессиясында қабыл етилген “Толерантлық принциплери декларациясы”нда бул түсиник төмендегише баянланған: толерантлық бизиң дүньямыздағы түрли мәдениятлардың өзин сүўретлеўиниң ҳәм инсанның айрықшалығының жүзеге шығыўының түрли усылларын ҳүрмет етиў ҳәм туўры түсиниўди аңлатады. Ол ашық кеўиллилик, ашық сөйлесиў, еркин пикир, ҳүждан ҳәм исеним еркинлигин пайда етиўге шақырады. Толерантлық тынышлыққа ерисиўди тәмийинлеўши ҳәм урыс мәдениятсызлығынан тынышлық мәдениятына алып барыўшы кҮшли қурал.

“Толерантлық” сөзи латыншадан алынған болып, басқаларға шыдамлылық, райшыллық, кеўлине қараўшылық, яғный кишипейиллилик деген мәнисти билдиреди. Диний кеңпейиллилик жәмийетимизде тынышлық-татыўлықты ҳәм турақлылықты беккемлеўдиң азат ҳәм абат Ўатан қурыў мақсетине ерисиўдиң ең әҳмийетли шәртлеринен бири. ЮНЕСКОның қарары менен 1995-жыл “Халықаралық кеңпейиллилик” жылы деп жәрияланды. Сол жылы ЮНЕСКОның “Динлер­аралық ҳәм мәдениятлар аралық диалог” бағдарламасы қабыл етилди ҳәм усы тийкарда бир неше халықаралық әнжуманлар өткерилди. 2000-жыл 13-15-сентябрьде Ташкент­те “ДҮнья динлери тынышлық мӘденияты жолында” атамасында болып өткен симпозиумда Орайлық Азиядағы мәдений, диний ҳәм этникалық көп түрлилик мәселеси додаланды.

Орайлық Азия, атап айтқанда, Өзбекстан диний кеңпе­йиллилик әмелге асқан аймақ. Бул жерде әййемги дәўирлерден-ақ ҳәр қыйлы мәденият, тил, үрп-әдет, турмыс тәризине ийе болған, ҳәр қыйлы динлерге исенген бир неше халықлар жасаған.

Миллети ҳӘм диний кӨзқарасларына қарамастан инсанды ардақлаў ҳӘм басқаларды қӘдирлеў, иззет кӨрсетиў усаған сезимлер халқымыздың жоқары дӘрежедеги пазыйлетлеринен болған. Бабамыз Бердақ бул инсаныйлық сезимди:

Тофрақтан йаратқан инсан,

Ана берди жисм илӘ жан,

КимсӘ кӘфир, ким мусылман,

БӘри адамның фәрзәнди,- деп жазғанда әйне шынлықты, динлераралық байланыс философиясының түп негизин оғада айқын баян еткен.

Алымлардың көрсетиўинше, бизиң регионымызда оннан артық динлер болған, атап айт­қанда әййемги дәўирлерден баслап журтымызда зардуштийлик, буддизм, христиан, иудизм, кейин ала ислам узақ дәўирлер биргеликте жасап келген. Мәденият орайлары болған қалаларда түрли динлерге тийисли сыйыныў Үйлери-мешит, ширкеў, синагоглар өз-ара келисимде ислеп турған. Журтымызда жасаған қәўимлер ҳәм халықлар өзлери қабыл еткен динлерге емин-еркин ибадат еткен. Олардың арасында ҳеш қашан диний тийкарда урыс-жәнжеллер болмаған. Түрли динлерге исенген адамлар тынышлық ҳәм татыўлықта жасап, жәмийеттиң мәнәўий раўажланыўына өз үлеслерин қосып келген.

Бул тарийхый фактлер бизиң ата-бабаларымыздың диний кеңпейиллилик саласында үлкен табысларға ерискенин, олардың бул унамлы тәжирийбелериниң журтымыз пуқараларына ҳәм басқа халықларға ҳәзирги күнде де үлги бола алатуғынын айрықша айтыў орынлы. Атап айтқанда, ғәрезсизлик дәўиринде Өзбекстан диний кеңпейиллилик ҳәм өз-ара диний келисим саласында басқаларға Өрнек болмақта.

Ҳәзирги күнде Өзбекстанда 16 конфессияға тийисли болған диний шӨлкемлер ислеп тур. Журтымыз халқының көпшилигин мусылманлар қурайды. Елимизде Өзбекстан мусылманлары мӘкемеси, өарақалпақстан мусылманлары қазыяты, Ташкент ислам институты, 10 медресе ҳӘм 2000 нан аслам мешитлердиң ислеп турғанын айтып Өтиў орынлы. FӘрезсизлик жылларында ислам мӘдениятына тийисли материаллық ҳӘм руўхый естеликлер қайта тикленди, зыя­ратханалар, муқаддес орынлар абаданластырылды. Олардан Ташкенттеги “ҲӘзирети Имам”, Самарқандтағы “Имам Бухарий”, Бухарадағы “БӘҳӘўатдин Нақшбанд”, СурхандӘрьяда “ҲӘким ата ат-Термизий” комп­лекслери ҳӘм басқа да зыяратханаларды айтыўға болады.

Республикада диний ағартыўшылық салада Үлкен ислер Әмелге асырылды. МӘселен, журтымыздан жетилисип шыққан уллы улама-ислам ойшылларымыздың юбилейлери Өткерилмекте. Имам Әл-Бухарий, Имам ат-Термизий, Хожа Ахмед Яссаўий, БӘҳӘўатдин Нақшбанд, Шайх Нажмиддин өубра, Имам Матрудий, Бурханаддин Марғинаний, Абдухалқ Гиждуваний, Хожа Акрар Ўалий, ҲӘким ата Сулайман Бақырғаный ҳӘм тағы басқалардың илимий мийрасы кеңнен изерт­ленди. Оларға орнатылған естеликлер қайтадан оңланды. өураны КӘримниң Өзбек тилине аўдармасының ҳӘм басқа да уламалардың шығармаларының, христиан динине ти­йисли Библия ҳӘм басқа да Әдебиятлардың Өзбек тилинде басып шығарылыўы хал­қымыздың мӘдений турмысындағы Үлкен ўақыялар болды.

Президент Ислам КӘримовтың ПӘрманы менен Ташкент ислам университетиниң шӨлкемлестирилиўи, ол жерде диний ҳӘм дҮньялық илимлерди, сондай-ақ, шет тиллерди билетуғын кадрлардың таярланыўы халқымыз арасында исламның тҮп мӘнисин нӘсиятлаўда Үлкен Әҳмийетке ийе болмақта.

Журтымыздағы исламий емес конфессияларға тийисли рус православ ширкеўи, Ташкент ҳӘм Орайлық Азия Епархиясы, Православ семинариясы, Рим-католик ширкеўи, Евангел христиан бантистлер ширкеўлери аўқамы, толық Инжил христианлар орайы, Христиан семинариясы, Өзбекстан Библия жӘмийети, 162 христиан ширкеўи, 8 еврей ҳӘм 8 бахрий жӘмӘӘти, бир Кришнаны аңлаў жӘмийети, бир буддист ибадатханасы мӘмлекетлик есаптан Өткен. Бул исламий емес динлердиң еркин ҳӘрекет етиўи ҳӘм раўажланыўы ушын барлық жағдайлар дҮзилген. Оларға ти­йисли муқаддес орынлар абаданластырылды ҳӘм жаңадан салынды.

2001-жылы Рус Православ ширкеўи Ташкент ҳӘм Орта Азия епархиясының 130 жыллығы, 2002-жылы Рим-католик ширкеўи - католиклердиң Орайлық Азияда қайта тиклениўиниң 100 жыллығы белгиленди.

Өзбекстанның бӘрше дӘўирлерде де диний кең пейиллилик журты екени ислам дҮньясындағы абырайлы шӨлкемлерден болған “АЙСЕСКО” тӘрепинен 2007-жыл “Ташкент - ислам мӘдениятының пайтахты” деп жӘрияланыўында Өз тастыйығын тапты. Журтбасшымыз “ТҮркистан-пресс” мӘмлекетлик емес мӘлимлеме агентлигиниң хабаршысына берген интервьюинде, бул бӘринен бурын бабаларымыздың теберик исимлерине ҳӘм қалдырған мийрасына, халқымыздың ислам мӘдениятын раўажландырыўға қосқан Үлесине берилген баҳа, деп атап кӨрсетти.

Тынышлық ҳӘм турақлылықты тӘмийинлеў мақсетинде мӘмлекетимизде орнатылған толерантлық орталықты жӘне де беккемлеў тийкарғы ўазыйпалардан бири болып есапланады. Президентимиз Ислам КӘримов динлер арасындағы аўызбиршиликке баҳа берип былай деген еди: “Мусылманлар ҳӘм христианлардың Өзбекстан жеринде биргеликте пикирлес болып жасаўы диний руўхый татыўлықтың Әжа­йып белгиси ҳӘм дин ўӘкиллерине қатнаста кеңпейиллиликтиң ең жақсы Үлгиси деп есаплаўға арзыйды” деп атап Өтип: “... ҳӘр бир ўатанласымыз, Әсиресе, жаслар тек ислам дини ҳаққында емес, улыўма, дҮньядағы бар болған барлық динлер, олардың тарийхы, мӘниси ҳаққында толық кӨзқарасқа ийе болсын” деген Әдиўли ўазыйпаны ортаға қойған еди. Өйткени, барлық динлер, мейли ол буддизм, христианшылық, иудизм яки ислам бола ма, олар барлығы да адамгершиликке, инсаныйлыққа тийкарланған исеним болып табылады.

Динлераралық кеңпейилликтиң Әмелге асырылыўы ҳӘм толық мӘнисинде ҳҮждан еркинлигиниң тӘмийинлениўи белгили бир конфессиядағы динге исениўшилерди басқа динге Өткериўге қаратылған ҳӘрекетлер (прозелитизм), яғный миссионерлик пенен сы­йыса алмайды. Миссионерлик дегенимиз бир диний исенимге ийе болған шахсты бас­қасына Өткериў бойынша диний шӨлкемлердиң ўӘкиллери тӘрепинен Әмелге асырылатуғын ис-ҳӘрекетлер. Өз дининен бас тартып басқа динге кирген адам прозелит деп аталады. Тарийхта унамсыз процесслер тҮрли жоллар менен Әмелге асырылған. Олар ҳеш ўақыт жақсылыққа алып келмеген. Керисинше, бурынлары аўызбиршиликте жасап келген миллеттиң диний кӨз­қарас бойынша жиклениўине, келиспеўшиликлерге, ҳӘтте, пуқаралар аралық урысларға ҳӘм бир пҮтин мӘмлекеттиң екиге бӨлиниўине дейин алып келген. Соның ушын да демократиялық ҳуқықый мӘмлекетте буныңдай намақул иске рухсат етилмейди. Өзбекстан Республикасының Конституциясында ҳӘмме ушын ҳҮждан еркинлигине кепиллик берилиўи менен бирге, оның 31-статьясында “диний кӨзқарасларды мӘжбҮрий тҮрде сиңдириўге жол қо­йылмайды” деп айрықша атап кӨрсетилген.

ҲӘзир бар болған динлер мың жыллар даўамында қӘлиплескен ҳӘм халықлардың турмыс тӘризине кирип кеткен, дҮньяға кӨзқарасының тийкарғы принципине айланған. Атап айтқанда, ислам дини бизиң халқымыздың Өмирине сиңисип кеткен миллий мӘдениятымыздың ажыралмас бӨлегине айланған. Сонлықтан, айырым жаслардың билип-билмей исламнан басқа диний сектаға Өтиўге умтылыўы, бул ата-бабаларымыз руўхына, миллий Үрп-Әдет ҳӘм дӘстҮрлерине қыянет. Бул ең жас, ең жетик ҳӘм адамларымызға унамлы ислерди Әмелге асырыўға жол ашқан, жоқары инсаныйлық сезимлер менен жасаўды Үйреткен ислам дининиң мӘнис-мазмунын тҮсинбеўшиликтен басқа нӘрсе емес.

Жуўмақлап айтқанымызда, Өзбекстанда, оның ажыралмас бӨлеги болған өарақалпақстанда орнаған тынышлық-турақлылық, пуқаралар, миллетлер ҳӘм динлер арасындағы татыўлық орталығы жӘмийеттеги тӘртип ҳӘм аўызбиршиликтиң, турақлы социаллық-экономикалық раўажланыўының тийкарғы кепили болмақта.

М.ЯКУБОВ,

Бердақ атындағы ҚМУ дың профессоры, Қарақалпақстан Республикасы халық муғаллими.

С.АБАЕВ,

Әжинияз атындағы НМПИ доценти.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF