Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 02:48:05, 17.09.2019
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ЖАНСЫЗ КИТАПТАҒЫ ЖАНЛЫ ҲАҚЫЙҚАТ

«Медицина әлеминиң жалғыз ҳәм ең жетик сыры» атамасындағы қалың қаплы китап 1738-жылы Голландиялы белгили шыпакер Герман Бурховенниң өлиминен кейин табылған болып, ол 10 мың АҚШ долларына сатылған.

Китапты ашып көрсе, оған ҳеш нәрсе жазылмаған, барлық бетлери тап-таза екен. Тек китаптың биринши бетинде «Басыңды суўықта, аяғыңды ыссыда тут, сонда ең жақсы шыпакерди де кәмбағал етесең» деген жазыў болған.

Китаплар қалың, жуқа ҳәм кишкенелигине қарап баҳаланбайды. Анық китаптың баҳасын суммаларда көрсетиў де қыйын. Себеби билим, әжайып пикир ҳәм тәжирийбелер бийбаҳа саналады. 20-30 беттен баслап мыңлаған бет көлеминдеги романлар, томлықлар өз оқыўшысына ийе. Кимдур қысқалыққа умтылса, кимдур заўық пенен даўамлы, сюжетлерге бай китапларды дастанып оқыўды мақул көреди.

Дүнья бойынша ең қысқа гүрриңлер атамасында таңлаў өткерилгенинде, шәртке муўапық, қатнасыўшыларға бар-жоғы 55 сөзден ибарат гүрриң жазыў тапсырылады. Гүрриң жарқын сюжет ҳәм күтилмеген жуўмаққа ийе болыўы лазым еди. Таңлаў әжайып нәтийже береди ҳәм бул гүрриңлер топлам ҳалатында басып шығарылды.

Таңлаўда жеңимпаз болған жазыўшы О.Генриниң гүрриңи: Шегип алған айдаўшы қанша жанылғы қалғанлығын көриў ушын бензобак тәрепке ийилди. Марҳумның жасы жигирма үште еди.

Фредерик Браун болса ең қорқынышлы гүрриңди жазады:

«Жердеги ақырғы адам ханада отырған еди. Бирден есик тақылдап қалды…»

Мақаламызды китаплардан алынған әжайып үзинди менен басладық. Айта берсең гәп көп: ишек үзди күлдирги сөзлер, таң қаларлық жаңалықлар, түрли тәғдирлер, өткир пикирлер… Ҳәмме-ҳәммеси бар. Айтың, Сиз неге қызығасыз! Бәлким миллионер болыўды, бәлким жетик агроном, шыпакер яки қосықшы болыўды арзыў ететуғын шығарсыз. Нийет туўылса, жол табылады. Ҳәр қандай исте профессионаллыққа ериспекши екенсиз, тийкарғы жәрдемшиңиз китаплар болса утылмайсыз. Дүньяға белгили инсанлар сондай үлкен дәрежеге жетисиўинде китаплардың хызмети айрықша болғанлығын ҳеш ким бийкарлай алмайды.

«Көпшилик адамлар жансыз деп билген китап оларға қаншелли саўатсыз екенлигин дәлилеп бере алады», дейди Оскар Уайлд. Китап – жанлы. Оның жәрдеминде даналар сәўбетинде болыў, дүнья гезиў, өтмишке саяхат етиў, бүгинги күн нәпесин сезиў ҳәм келешекти алдыннан көриў имканиятына ийе боламыз. Себеби ақыллы адам машқалаға шешим таўса, дана оның алдын алады. Сыр-тилсимлерге толы өмирди аңлаў ушын да китап оқыў керек. Оқыў – миллионлап имканиятларға ашылған есик. Биз китаплар арқалы өзимизди жаратамыз, ҳеш қашан жоғалмайтуғын, туўры жол көрсететуғын билим деп аталған байлыққа ийе боламыз. Инсаният усы ҳақыйқатлықты аңлаған демнен баслап, әўладларына хат таныўды үйреткен. Ҳәр бир миллет өзине тән ҳәриплерди ойлап тапқан, билим ҳәм турмыслық тәжирийбесин жазып қалдырған. Еле илим-технология раўажланбаған дәўирде түрли тас ҳәм ағашларға, ҳайўан терилерине жазған. Ең тийкарғы жазыў – кеўиллерге көшкен сөзлердур. Халық аўызеки әдебиятының усы күнге шекем жетип келгениниң өзи әжайып. Мине, халқымыздың не деген китапқумар, руўхый байлыққа жан киби жақынлығының дәлили.

Әсирлер жүгин арқалап, бүгинги күнимизге жетип келген, дүрдана шығармаларды оқып, өзимизге керекли жуўмақ шығарамыз. Руўхымызда қандайдур өзгерис жүз береди. Тәбияттың бәҳәр келиўи менен жасарғаны киби кеўлимиз қулпырады. Өйткени қай жерде ояныў болса, раўажланыў пәт алады. Оянбасақ, қуяшты, жарық әлемди көре алмаймыз. Бизди оятатуғын күш – китаплар. Өзин аңлаған, өз еркин пикирине ийе инсан өмирде ҳеш қашан жеңилмейди. Бир заманлар халқымыздың зыялылары – жәдидлердиң алып барған ис-ҳәрекетлери негизинде халықты оятыў идеясы бар еди. Бул ушын мектеплер шөлкемлестиргени, оқыўлық китаплар ислеп шыққаны, газета-журналлар ашып, өткир пикирлери менен адамлар санасына тәсир жасағанлығын тарийхтан жақсы билемиз. Халық саўатсыз болса ҳеш қашан еркин бола алмайды, кимлергедур бас ийип, бағынып жасаўға мәжбүр. Инсан өзин басқарыўы ушын да жетерли дәрежеде билимге ийе болыўы керек. Ҳәзирги күнде дүньяны инсан интеллекти ҳәм пикирлер басқармақта. Итибар берсеңиз, қайсыдур халықты бағындырмақшы болған жаўыз күшлер биринши нәўбетте сол халықтың әдебияты ҳәм мәдениятын жоқ етиўге урынған, зыялы инсанларына жала жаўып, қуўдалаған, бийбаҳа китапларды өртеп жиберген. Себеби, олар тийкарғы күш дереги билим екенлигин жақсы түсинген.

Адамлар китап оқыўдан тоқтаса пикирлеўден де тоқтайды, дейди Дени Дидро. Китап ҳақыйқый өмирден көре өмиршең. Биз гүлдиң нәзиклиги ҳәм хош ийисин, ярдың қанжар кирпиклерин, самалдың сыбырлысын, суўдың сыңғырлысын, жулдызлар шуғласын, ўақыттың желисин, қулласы, бәрше гөззаллықларды китаплар арқалы аңлаймыз. Егер китап оқымасақ, олар мәзи бир елестей, мазмунсыз көринеди. Туйғыларымыз тәрбияны талап етер екен, китаплар бул бағдарда биринши дәрежели устаз саналады. «Оқыған алым, оқымаған өзине залым» деген ҳикмет бар. Өзин ҳүрметлеген, өз қәдирин билген инсан, әлбетте, китап оқыйды.

Оқыў да мисли бир дөретиўшилик. Себеби, ҳәр кимниң өз оқыў усылы бар. Кимдур тез оқыйды, кимдур өзине мақул болған жерлерин қойын дәптерине көширип алады, кимдур ҳәр жер, ҳәр жеринен атлап оқыйды. Бир китапты жүз адам жүз түрли оқыўы, жүз түрли уғыўы, тәсирлениўи мүмкин. Сол китапты екинши мәрте қолға алған адам, алдын байқамаған жаңа тәреплерин көреди. Сонлықтан китапты оқып тамамлап болмайды. Китап – сырлы, китап - кийели. Китапқа қопал мүнәсибетте болатуғынлардан жақсылық күтиў де орынсыз. Китап инсанды гөззаллыққа тәрбиялайды. Бирақ, сулыўлық қурбанлық талап ететуғынлығын естен шығармаған мақул. Оқыў – шегарасыз процесс. Сабырлы болыў керек. Ериншекликке берилип, «ҳеш ким оқып дүнья алмаған» деп еки қолды қолтыққа урып, өзимизди шеклесек, турмыс машқалалары алдында әззилик етип қаламыз. Мыңсан машқала ҳәм мыңсан сораўдың жуўабы китапларда жасырын.

Ата-ананың перзентине мийрас етип қалдыратуғын ең үлкен байлығы жақсы тәлим-тәрбия, тәлим-тәрбия негизи болса китапта. Сонлықтан балаға кишкенелигинен китап пенен дос тутыныўды үйретиў әҳмийетли. Сыр емес, ҳәзир көплеп ата-аналар, кексе әўлад ўәкиллери «жаслар китап оқымайды» деп арыз етеди.  Буның себеби ҳәм ақыбети ҳаққында пикир билдириўге келгенде жип шеше алмай қалады. Айтың, сиз ана болып, әке болып балаңызға қандай ертек китаплар оқып бергенсиз! Үйиңизде неше китап текшесин китапларға толтырып қойыпсыз! Балаңызға ақырғы мәрте қандай китап саўға еттиңиз! Қайсы китап бойынша перзентиңиз бенен пикирлестиңиз! Сиз өзиңизди китапқумар деп санайсызба!

Екиншиден, билимлендириў мәкемелериндеги профессор-оқытыўшылар ҳәм устазлардың жасларға үйретип атырған билимин қанаатландырарлы деп болмайды. Сабақлықта бар мағлыўматларды оқып берип, соның менен шекленип қалып атырған педагогларға не айтыўымыз мүмкин! Оқытыўшы өз үстинде изленбесе, оқыўшыдан не үмит, не қайыр! Себеби олар ибратты устаздан алады. Бир гәп пенен айтқанда, жаслардың жол қойған қәте-кемшилигинде жасы үлкен әўлад ўәкиллериниң де үлеси бар.

Сабақлықлар қызықтыратуғын ҳәм жағымлы болыўы керек: буның ушын олар билим ҳәм илимниң ең қуўнақ, ең түсиникли тәреплерин жарытып бере алыўы зәрүр, дейди Гёте. Китаплар оқытыўшы ҳәм оқыўшының баслы қуралы. Олар қаншелли жетик болса, сораўға орын қалдырмаса, билимлендириў дәргайлары китаплар менен жетерли дәрежеде тәмийинленсе күтилген нәтийжеге ерисиў мүмкин.

– Мәлимлеме-ресурс орайымызда улыўма 124265 дана китап бар,  – дейди Нөкис мәмлекетлик педагогикалық институты МРО директоры Рита Аманбаева. – Орайымыз фондын жаңа әдебиятлар менен толықтырып барыўда бир қатар ислер әмелге асырылмақта.  Бир ғана 2016-жылы 36 атамада, 833 дана жаңа әдебиятлар алып келинди. Институт педагог-хызметкерлери тәрепинен өткен жылы 18 атамада 171 дана оқыўлық жаратылды. Жетиспейтуғын әдебиятлар сканер ҳәм ксерокопияланып көбейтилди, бакалавр ҳәм магистратура қәнигеликлери китаплары PDF форматқа келтирилип, электрон китапханадағы компьютерлерге жайластырылды. Мәлимлеме-ресурс орайымызда жәми 102 дана компьютер болып, бәршеси Интернет тармағына жалғанған. Студентлер өзлерине керекли темалар бойынша Интернет ҳәм Ziyonet тармағынан керекли мағлыўматларды жүклеп алыўы мүмкин. Орайымыз күнине орташа 634 адамға хызмет көрсетеди. Сондай-ақ НМПИ жанында жайласқан мәкан пуқаралар жыйыны турғынларына мәлимлеме-ресурс орайынан пайдаланыў мүмкиншилиги жаратылған.

Ҳәзирги күнде ARMAT бағдарламасына фондымызда бар болған әдебиятлар киргизилип ҳәм каталогластырыў жумыслары әмелге асырылмақта. Институтымыз Мәлимлеме-ресурс орайы Әлишер Наўайы атындағы Өзбекистан миллий китапханасы менен шәртнама дүзип, соған тийкарланып педагог-хызметкерлер, илимий излениўшилер ҳәм студентлер ушын мағлыўмат базасынан, яғный,  ЕBSCO бағдарламасынан шет ел илим ғайраткерлериниң мийнетлеринен пайдаланыў имканияты жаратылды.

Билимлендириў мәкемелеринен тысқары, елимизде китап дүканларының жумыс баслағаны қуўанышлы. Өткен жылы «Нөкис китап дүньясы» дуканы ашылған болып, бул жер ҳәзир зыялылар ҳәм жаслардың сүйикли мәканына айланып үлгерди. «Истиқлол» балалар дем алыў орайында қәд көтерген, заманагөй усылда қурылған «Балалар китапханасы» болса 2016-жылда 9943 китапқумар балаларға хызмет көрсетти. Орай қәнигеси Үримхан Абдимуратованың айтыўынша, бул жерде қарақалпақ, өзбек, рус, инглис, япон тиллеринде 8 мыңға жақын түрли балалар әдебияты жәмленген. Электрон китапхана, оқыў залы, компьютер заллары бар болып, шет тили дөгереги де ислемекте. Ҳәр айда ҳәм түрли байрамлар мүнәсибети менен шайыр-жазыўшылар, елимизге белгили көркем өнер тараўы қәнигелери, талантлы жаслар менен ушырасыў кешелери шөлкемлестирилип атыр.

Имканиятлар жетерли, китаплар көп, бирақ бүгин китап рекламасы ақсамақта. Сонлықтан китап ышқыпазлары аз. «Миллет идеялары ҳаққында оның рекламаларына қарап пикир жүргизиў мүмкин», «Ақылға муўапық әмелге асырылған реклама дүньяны өзгертип жибериўге қәбилетли», «Реклама заманагөй әдебияттың ең қызық ҳәм ең қыйын түри», «Реклама – анық пән емес. Бул исендириў. Исендириў болса сәният» киби дана пикирлерге таянсақ, жақсы китаплар ушын жақсы рекламалар зәрүр. Базар шараятында рекламасыз жақсы нәтийжеге ерисиў қыйын, әлбетте.

Президентимиз тәрепинен қабыл етилген «Китап өнимлерин басып шығарыў ҳәм тарқатыў системасын раўажландырыў, китап оқыўды ҳәм китапқумарлық мәдениятын арттырыў және үгит-нәсиятлаў бойынша комиссия дүзиў ҳаққында»ғы бийлик узақты гөзлеп әмелге асырылған ийгиликли ислердиң бири болды. Және де қуўанышлы ўақыя – Президентимиздиң Қарақалпақстанға еткен сапары ўақтында 216 орынлық И.Юсупов атындағы инталы балалар мектебин шөлкемлестириў ҳаққындағы усынысы әдебиятымыздың уллы тулғасына көрсетилген үлкен итибар, келешегимизге болған ғамқорлық саналады.

Авар халқының сүйикли шайыры Расул Гамзатовтың бир пикири бар: «Егер сеннен кимлигиңди сораса, бәрше мағлыўматларың жазылған паспортыңды көрсетиўиң мүмкин. Егер халықтан кимлигин сораса, ол сондай ҳүжжет орнына алымы, шайыры, художниги, композиторы, сиясий ғайраткери, сәркардасын көрсетеди».

Демек, халықтың кимлигин белгилейтуғын күш – зыялы адамлар. Сонлықтан жәмийеттиң саўатлы болыўы, мәмлекеттиң қүдиретли болыўын тәмийинлейди. Билим тийкары китапта екен – оқыўды ҳәр күнлик әдетке айландырыў зәрүрлиги бар. Себеби, биз перзентлеримиздиң бизден көре билимли, ақыллы ҳәм әлбетте, бахытлы болыўын тилейтуғын халықпыз. Саламат тән, пәк кеўилде гөззал нийетлер гүллейди.

Қарақалпақ фольклорында айтылыўынша, әййемде жер бетинде ел, қәўим қоймай басып алып, өмири атланыста өтип киятырған сәркарда Әмиўдәрья жағалап жайласқан бир елатты да қолға киргизиўди мақсет етипти. Ол өз ләшкерлери менен усы елаттың шегарасына келип, тыңшыларын шақырып, жергиликли халық, олардың әскерий күши ҳаққында мағлыўмат жыйнаўды буйырыпты.

Арадан бир неше күн өткеннен кейин тыңшылар қайтып келипти. Сәркарда қасына жәрдемши ҳәм батырларын жыйнап оларды тыңлапты.

– Биз елатты бастан-аяқ араладық. Бир сапары үлкен бир зыяпаттың үстинен шықтық. Елдиң ҳүкимдары да сол жерде екен. Зыяпат қызған ўақытта отаўға қолына саз әсбабын услаған бир жас өспирим кирип келди. Оны көрген ҳүкимдар дәрҳал орнынан турып, жаңағы балаға қасынан орын берди. Биз сол жердеги биреўден: ҳукимдар орнына турып ҳүрмет көрсеткендей, бул бала ким өзи! деп сорадық. Сонда ол: «Бул бизиң шайырымыз» деди.

Сонда сәркарданың жанында отырған жәрдемшилеринен бири:

­– Егер олардың ҳүкимдары кишкене балаға орнынан турып, қасынан орын беретуғындай дәрежеде гөр ҳәм ақмақ болса, биз бундай халықты дым аңсат бағындыра аламыз, – депти.

Усы ўақытқа шекем олардың сөзин үндеместен тыңлап отырған сәркарда:

– Яқ, ертең-ақ изимизге қайтамыз: өз шайырын, өзлигин усындай дәрежеде қәдирлеген халықты қырып таслаў мүмкин, бирақ оларды ҳасла жеңип болмайды, – депти.

Жеңилмең, заманлас! Күшли қалқан китаплар менен қуралланың, өзиңизди таның ҳәм танытың! Китаплар бар жерде инсаният ҳәмийше уллы ислерге уқыплы екенлигин умытпаң! Сизди жаңа китап, жаңа имканиятлар күтпекте!

Өз нәўбетинде мақаланы жазыўыма жәрдем еткен, менде пикир оятқан китаплардан миннетдарман!

Несибели МАМБЕТИРЗАЕВА

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF