Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 10:06:44, 23.06.2018
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

 

ҒӘРЕЗСИЗЛИК ҲӘМ МӘНАЎИЯТ, РАЎАЖЛАНЫЎ ҲӘМ ИНСАН ФАКТОРЫ

Ғәрезсизликке ерисиў жолында 1989-1991-жыллар даўамында журтымызда алып барылған оғада аўыр ҳәм машақатлы гүреслер тарийхына байланыслы бул сийрек фундаментал шығарма кең жәмийетшилик тәрепинен үлкен қызығыўшылық пенен күтип алынды. Буның себеби, усы китаптан орын алған баянат ҳәм шығып сөйлеўлерде ғәрезсизликке ерисиў босағасындағы аўыр жылларда да инсан, оның зәрүрлик ҳәм талаплары, физикалық ҳәм мәнаўий раўажланыўы республикамызда келешекте әмелге асырылатуғын социал-экономикалық сиясаттың орайында болыўы шәрт, деген талап күн тәртибине қойылған ҳәм бул өзиниң турмыслық көринисин таппақта.

 

 

Басқаша айтқанда, Президентимиз сол пайытларда-ақ халықты мәнаўий раўажландырыў, инсанның руўхый ҳәм физикалық жетискенлиги — мәмлекет ҳәм жәмийеттиң әҳмийетли ўазыйпаларының бири екенлигин белгилеп берди. «Инсан өмирдиң бул нәзик ҳәм қурамалы тәреплери менен, ғәзийнелерге толы миллий-тарийхый дәстүрлер менен, улыўма инсаный мәнаўий байлықлар менен есапласпаў жәмийетимизге қаншадан-қанша зыян келтирди. Солай екен, бул кемшиликлерди дүзетиў ушын жүдә үлкен мийнет етиўимиз керек», деп көрсетеди мәмлекетимиздиң басшысы.

Өзбекстан ғәрезсизлигиниң өткен тарийхый қысқа дәўири мәмлекетимиз ушын сиясий сала, мәмлекет ҳәм жәмийет қурылысы, экономика ҳәм мәнаўият, жәми­йетлик турмыс, суд-ҳуқық системасы, сыртқы сиясат ҳәм миллий қәўипсизликти тәмийинлеў бағдарында ҳәр тәреплеме раўажланыў ҳәм илгерилеў, жәҳән жәмийетшилигинен мүнәсип орын ийелеў жыллары болды.

2011-жылы атақлы HSBS жеке банки таярлаған «Дүнья 2050-жылда» баянатында Өзбекстанның тез пәт пенен раўажланып атырған 26 мәмлекеттиң дизимине киргизилгени табысларымыздың халықаралық көлемде кеңнен мойынланып атыр­ғанының және бир тастыйығы. Әйне пайытта сол нәрсе де аян, Президентимиздиң сөзи менен айт­қанда, «өз ғәрезсиз ҳәм раўажланыў жолымыз — бул пул менен қапланған жол емес, бул тоталитаризм мийрасынан қутылыў ҳәм пәклениў, идеологиялық иллет жеткизген зыянларды сапластырыўдың қыйын, узақ даўам ететуғын жолы. Булжәҳән цивилизациясына қосылыў, ҳақыйқый сиясий-экономикалық ғәрезсизликке ерисиў жолы».

Бүгинги еркин ҳәм азат, тыныш өмиримиздиң қәдирин, ғәрезсизлик берген имканиятларды терең аңлаўда, инсан мәплериниң үстинлигин тәмийинлеў — барлық реформа ҳәм өзгерислердиң бас мақсети болып есапланады.

Бүгинги күнде жәҳән майданында халықаралық қәўипсизлик мәселеси менен байланыслы жаңаша тенденция ҳәм жағдайлар, жаңа қәўиплердиң пайда болып атырғанын ҳәр биримиз терең аңлап, әйне пайытта және де сергек ҳәм қырағы болып жасаўымыз дәркар.

Аўа, бүгин әтирапымызда жүз берип атырған түрли ўақыяларға дурыс ҳәм мүнәсип баҳа берместен, кешип атырған процесслерге өзимиздиң тийисли екенлигимизди сезбей, «бул маш­қалаларға мениң қатнасым жоқ, олар ҳаққында ойлаў мениң жумысым емес, басқалар бас қатырсын», деген түсиник пенен жасаўдың, бийпәрўалықтың ўақты әллеқашан өтип кеткен.

Тез өзгерип атырған замандамәлимлеме әсиринде бийпарқ ҳәм бийпәрўа болмастан, керисинше, дөгерек-әтирапымызда жүз берип атырған ўақыяәдийселерге баҳа берип жасаў, дүньяның түрли аймақларында қайта бас көтерип атырған фашизм, миллетшилик, шовинизм сыяқлы қәўипли бәлеада ҳәм иллетлерге маўасасыз болыў, «ғалаба мәденият» көринислерине қарсы гүресиў ҳаққында қайтаайта сергекликке шақырып атырған сөзлер бүгин әпиўайы шақырықлар емес.

Өтмиштиң ашық ҳәм ашшы сабағы солдүньяда несийе нәрсениң өзи жоқ. Биреўдиң қайырқомлығы ҳәм мәсләҳәтине ушып емес, керисинше, тек өз күш-қүдиретимизге, потенциалымызға, миллий қәдириятларымызға, ийман ҳәм ерк-ықрарымызға сүйенип ис көриўимиз лазым. Себеби, XXI әсирдиң екинши он жыллығындатүрли мәмлекетлердиң экономикасы, мәденияты, мәнаўия­ты, адамлары арасындағы өз-ара тәсир ҳәм байланыслылық кем-кемнен күше­йип баратырған қурамалы процесслер қоршаўында, яғный, глобалласыў заманында жасап атырмыз.

Бүгин тек журтымыздың ғана емес, бәлким, дүньяның ол шетинен бул шетине шекембир адым. Бүгин дерлик ҳәр бир үйде, оқыў орнында, кәрханада, көше-күйдезаманагөй компью­терлер бар ҳәм олар интернетке жалғанған. Демек, ҳәр қандай хабарды тез узатыў ҳәм қабыл етиў имканияты бар. Ендигиден былай заманагөй мәлимлеме-коммуникация технологияларының шарапаты себепли инсан өз үйинде отырып-ақ дүньяның түрли мүйешлеринде қандай ўақыя-ҳәдийселердиң жүз берип атырғанын тек еситип ғана қоймай, әйне пайытта көрип-бақлаў ҳәм ҳәтте өз мүнәсибетин билдириў имканиятына ийе.

Лекин, теңгениң басқа тәрепин де умытпаўымыз керек. !йне глобалласыў бәнесинде қайсыдур мәмлекетлер яки қандайдур орайлар дүньяның басқа шетиндеги қайсыдур мәмлекетлерге өз сиясатын, идеологиясын өткериўге ҳәм өзине бойсындырып алыўға умтылмақта. Бунда «нышан болған» сол мәмлекет халқының миллий қәдириятлары, үрп-әдетлери итибарға алынбай, сол журтта жасайтуғын инсанлардың дини, ийман-исеними, тилеклери менен есапласылмай атыр.

Мәмлекетимиз басшысы барлық ғалаба хабар қураллары қатары интернеттиң де жасларымыз ушын кең имканиятлар есигин ашатуғынын атап өтип, «Интернетбул бир үлкен дүкан. Дүканға барғанда, адам қәлеген затын сатып алады. Интернетти де усындай бир базар, яғный, мәлимлеме базары деп түсиниў керек», дейди. Солай екен, өсип киятыр­ған әўладты сондай тәрбиялаўымыз керек, олар интернет базарына киргенде тек өзи ушын зәрүр нәрсени алсын, интернеттеги мағлыўматтан пайдаланыў мәдениятын үйренсин.

Әлбетте, кейинги ўақытларда мәмлекетимизде ZiyoNET электрон мәлимлеме тармағының шөлкемлестирилгени ҳәм билимлендириў мәкемелериниң көпшилигиниң усы тармаққа жалғанғаны интернеттен пайдаланыўшыларды түрли мәлимлеме ҳүжимлеринен қорғаў менен бирге, олардың мәплерине сай мағлыўматларды көбейтиў, барлық тараўларда жүргизилип атырған реформалардың нәтийжелери менен халқымызды, әсиресе, жасларымызды кең таныстырып барыўға хызмет етпекте.

Соның менен бирге, интернеттеги мағлыўматлардың исенимлилик дәрежесиниң төмен екенлигине, олардың инсан санасы ҳәм мәнаўиятына кери тәсир етип атырғанына да көз жумып болмайды. Интернет хабарларына исенбеўшилик, w0qq-жылдағы мағлыўматларға қарағанда, Япо­нияда — 13, Германияда — 25, Швецияда — 33, Қытайда — 58, Қубла Кореяда — 70 процентти қураған. Ең жаманы, айырым мағлыўматлар ғәрезли күшлер тәрепинен анық бир стратегиялық мақсетлерди гөзлеп тар­қатылып атырғаны себепли интернет мәлимлеме урысларының тийкарғы қуралына айланып бармақта. Мағлыўматларға қарағанда, 2011-жылда дүнья бо­йынша 9,5 мыңнан аслам киберҳүжим шөлкемлестирилген.

Жаўыз күшлер интернеттен проституция, гиябентлик ҳәм зорлық-зомбылық, терроризм, фашизм, нацизм ҳәм шовинизм сыяқлы бәле-қадаларды тар­қатыў қуралы сыпатында пайдаланып атырғаны үлкен тәшўиш оятады. Халықаралық экспертлер дүнья көлеминде ei процент бала зорлық руўхындағы сайтларды, 26 процент бала миллетшилик характериндеги веб-бетлерди турақлы гүзетип барыўын анықлаған.

«Инсан мәплери ­ ҳәмме нәрседен үстин», «Инсан, оның ҳуқық ҳәм еркинликлери және мәплери ­ ең жоқары қәдирият». «Реформа реформа ушын емес, ең дәслеп инсан ушын, оның пәраўан турмысы ушын». «Ҳәмме нәрсе ­ инсан ушын, оның келешеги ушын». «Бул муқаддес ?атанда әзиздур инсан»...

Президентимиз Ислам Кәримов елимиздиң мәмлекетлик ғәрезсизликти қолға киргизиўи қарсаңында ҳәм ғәрезсизлик жылларында избе-излик пенен алға қой­ған ҳәм турмысымызға терең енгизилип киятырған бундай шақырықлар ҳәм өмирбағыш идеялар негизинде инсан факторына жоқары итибар ең жоқары өлшем сыпатында өз көринисин тапқан. «Инсан сүйиўшилик ­ бул өзбек халқы миллий руўхыя­тының ажыралмас пазыйлети», деп тастыйықлайды Президентимиз «Өзбекстан ғәрезсизликке ерисиў босағасында» китабында.

ЮНИСЕФ тәрепинен өткерилген сораўлар интернеттен пайдаланатуғын балалардың 90 проценти әдепсиз сүўрет ҳәм видеоларға дус келиўин, 60 проценти болса бул түрдеги мағлыўматты мақсетли рәўиште излегенин көрсетти. Ҳәтте өзимиздиң базы жасларымыз ушын да интернет ҳәм қол телефонларының әдепсизлик дерегине айланып атырғаны оғада тәшўишли. Неге дегенде, ақыбетинде бундай зыянлы тәсир ошағына түсип қалған перзентлеримизде жақынлары ҳәм туўысқанларына бол­ған ҳүрмет ҳәм муҳаббат туйғылары пәсейип, эгоизмге мейиллик күшейип бармақта.

Идеологиялық ҳүжимлер, ең дәслеп, жаслардың санасын ийелеўге бағдар­ланған болып, «ғалаба мәденият» деп қаралып атырған бул иллет халқымыздың руўхый ғәзийнеси болған әдеп-икрамлылық, ийбе, ар-намыс, ерк-ықрар, уят, пәклик сыяқлы пазыйлетлеримизге қол салып, көп мың жыллық миллий қәдириятларымыздың тамырына зыян жеткизип атырғаны да бар гәп.

Халықта, соның ишинде жасларымызда мәлимлемеден пайдаланыў мәдениятын қәлиплестириў ҳәм избе-из раўажландырыў арқалы ғана бундай тәсирлердиң алдын алыў мүмкин. Кимде мәлимлемеден пайдаланыў мәде­нияты қәлиплескен болса, әлбетте, мине усы адам миллий қәдириятларымызға қайшы хабар, мағлыўматлар менен танысыў пайытында оларды өз қараслары, қәдириятлары системасына сүйенген ҳалда баҳалай алады. Басқаша айтқанда, ҳәмме гәп интернеттиң бай мәлимлеме ресурсларынан ким ҳәм қандай мақсетлерде пайдаланыўына байланыслы. Тармақты қадағалаў, оннан иллет излеў менен әўере болмастан, керисинше, интернеттиң имканиятларынан ?атанымыз даңқын жәҳән көлеминде кең жайыў жолында пайдаланыў мақсетке муўапық.

Советлер заманында руўхый мийрасымыз дүрданалары ҳаққында сөз етиў, жазыў, үгит-нәсиятлаў қадаған етилген еди. Мәнаўият дарғалары миллетшилик, диншилликте айыпланып, қуўдаланғаны, ҳәтте, жақын адамының жаназасында бол­ғаны, кеўил билдириўге бар­ғаны ушын жаза шаралары көрилгени көпшиликтиң еле есинде.

Ғәрезсизлик жылларында, мәмлекетимиз басшысының интервьюинде атап көрсетилгениндей, адамларымыздың дүньяқарасы түптен өзгерди, бүгинги заманласларымыз өткен әсирдиң 90-жылларындағы адамлар емес. Журтласларымыздың руўхый дүньясы раўажланып, жәмийетлик белсендилиги өсип, жуўапкершилик сезими күннен-күнге күшейип бармақта. Солай екен, жоқары мәнаўиятлы шахсты ҳеш ким жеңе алмайды, жоқары мәнаўият қарар тапқан жәмийет болса ҳәргиз дағдарысқа ушырамайды.

Инсанның жәмийеттеги орны оның материаллық байлықлары менен емес, бәлким, жоқары мәнаўий көриниси менен белгиленеди. Мәнаўият ­ бабаларды әўладларға, тарийхты бүгинге, бүгинди келешекке байланыстырыўшы көпир. Ол ата-бабаларымыз топлаған барлық сийрек пазыйлетлер, қәдириятлар ҳәм дәстүрлердиң жыйындысы, қала берсе, олар топлаған тарийхый-жәмийетлик тәжирийбе ҳәм барлық көзқарасларды өзинде жәмлестиреди.

Реформа ­ ең дәслеп адамлар санасындағы өзгерис. Дүньяда ең қыйын жумыс ­ инсанды тәрбиялаў, оның сана-сезимин қәлип­лес­тириў, деген гәп бар. Мәселениң және бир тәрепи бар, биз көбинесе әтирапымызда жүз берип атырған жаңалықларды сезбеймиз, олар­ға бийпәрўа қараймыз. Кәраматларды шеттен күтиўге үйренип қалғанбыз. Ал, оларды шеттен излеў шәрт емес, олар көз алдымызда жүз бермектеF жаңа мектеп, лицей ҳәм колледж­лер, олардағы заманагөй үскенелер, ең әҳмийетлиси, көзлеринде қуўаныш ҳәм таңланыўшылық ушқынлары парлап турған балаларымыз ­ дүньяда буннан артық кәрамат бар маS?

Бирлескен Миллетлер Шөлкеминиң мағлыўматларына қарағанда, бүгинги күнде жер шарындағы жүз миллионнан артық өспирим мектепке қатнаў имканиятына ийе емес. Дүньяның qw мәмлекетинде балалардың басланғыш улыўма билим бериў мектеплерине қатнаў көрсеткиши төменлеп кеткен.

Тәбийғый сораў туўыладыF жаңа, заманагөй тәлим мәсканларына қатнайтуғын перзентлеримиздиң сабақ­ларға қатнасына биз ­ ата-аналар, мәҳәлле, кең жәмийетшилик нешақлым итибарлымыз? Ақыры, қәдирсиз ис ­ қәдирсиз ис дейди. Яғный, тәжирийбели қәнигелерсиз сапалы жумыс­ты орынлап болмайды, қурамалы техника-үскенелерди басқарыў мүшкил. Қала берсе, сабаққа келмеген бала ­ қадағалаўсыз қалды дегени. Оларды шеттен турып «абсолют еркинлик», «шегарасыз еркинлик», «еркин әдеп-икрамлылық» деген жасалма идеяларды тығыстырыўға урынып атырған түрли идеологиялық орайлардың тәсир шеңберине тапсырып қойыўға ҳеш кимниң ҳақы жоқ.

Ғәрезсизлик жылларында мәмлекетимизге қаншадан-қанша заманагөй техника-технология кирип келмекте, өндиристиң ең алдынғы салалары бойынша жаңадан-жаңа қуўатлылықлар иске түсирилмекте. Мысал ушын, Наўайы ўәлаятының бир пайытлары қус ушса қанаты күйетуғын бийпаян шөл аймағындағы 564 гектар майданда ҳәзир «Наўайы» еркин индустриал-экономикалық зонасы дүзилген. Бул жерде сырт елли қәнигелер менен шерикликте қурыл­ған өндирис кәрханалары тәрепинен онлаған түрдеги бәсекиге шыдамлы өнимлер ислеп шығарылмақта. Ўә­лаяттың және бир экономикалық гиганты ­ Халықаралық интермодал логистика орайынан дүньяның онлаған ири қалаларына ҳәптесине отыздан артық рейслер әмелге асырылмақта.

Бул жерде ислейтуғынлардың көпшилиги мәмлекетимиздеги колледж питкериўшилери болған наўайылы жаслар. Президентимиздиң 2012-жыл 28-майдағы «Тәжирийбели педагог кадрлар таярлаў ҳәм орта арнаўлы, кәсиплик билимлендириў мәкемелерин усындай кадрлар менен тәмийинлеў системасын және де жети­лис­тириўге байланыслы ис-илажлар ҳаққында»ғы қарары бул бағдардағы оғада әҳмийетли ҳүжжет болды. Онда кәсип-өнер колледжлери ҳәм академиялық лицейлер ушын алдынғы педагогикалық ҳәм мәлимлеме-коммуникация технологияларын ийелеген, кәсиплик таярлыққа ийе, заманагөй пикирлеўши қәнигелерди таңлаў ҳәм олар менен тәмийинлеў системасын түптен жақсылаўға қаратыл­ған әҳмийетли ўазыйпалар белгилеп берилген.

Аўа, биз ҳеш қашан ҳеш кимнен кем болмағанбыз, кем емеспиз, кем болмаймыз да! Жаслар, қайсы тараўда болмасын, заманагөй билимлерди ийелеўге, илим шоққыларына шығыўға, ең алдынғы техника ҳәм технологияларды жылаўлаўға бел байлар екен, ең дәслеп, мине усы шақырыққа сүйенип ис тутыўы мақсетке муўапық болады. Биз даңқлы бабаларымызға мүнәсип болмағымыз дәркар.

Улығбек САИДОВ,

Өзбекстан Президенти жанындағы мәмлекет басқарыўы академиясының доценти, философия илимлериниң кандидаты.

 

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF