Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 19:16:43, 22.09.2019
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ЖОҢЫШҚАНЫҢ ӘҲМИЙЕТИ ҲӘМ ЖЕТИСТИРИЎ АГРОТЕХНИКАСЫ

Соңғы жыллары ҳүкиметимиз тәрепинен аўылхожалығы тараўына айрықша итибар қаратылып, жер майданларының өнимдарлығын арттырыў, нәтийжели пайдаланыў мақсетинде дийқан-фермер хожалықларына ҳәм халыққа мөлдек жерлер ажыратып, азық-аўқат өнимлерин жетистириў, шарўашылық, қусшылық, балықшылық, пал ҳәррешилиги тараўларын раўажландырыў арқалы халық дәраматларын көбейтиўге ҳәр тәреплеме қолайлықлар жаратылмақта.

Топырақ шараяты аўыр, шорланыў дәрежеси жоқары болған жерлердиң мелиоративлик аўҳалын жақсылаў бойынша мәмлекетлик бағдарлама ислеп шығылып, бюджеттиң үлкен бөлими усы илажларға қаратылған. Нәтийжеде соңғы жыллары бир қанша жерлердиң қунарлылығы тикленип, аўыл хожалығы өнимлерин жетистириў бираз жоқарылады. Соны айтып өтиўимиз тийис, кейинги жылларда пахта майданлары қысқартылып, овощ-палыз ҳәм жуғымлы от-шөплик егинлер майданларын кеңейтиўге айрықша итибар қаратылмақта.

Өзбекистан Республикасы Президенти Ш.М.Мирзиёевтың усынысына көре Қарақалпақстан Республикасында көп тармақлы дийқан фермер хожалықларын шөлкемлестирип, шарўашылықтың азықлық базасын беккемлеў ҳәм экспорт етилетуғын жоңышқа туқымын жетистириў мақсетинде Қарақалпақстан Республикасы Министрлер Кеңесиниң 2016-жыл 17-декабрьдеги  «Қарақалпақстан Республикасы районларында жоңышқа туқымын жетистириўди енгизиў ҳәм жоңышқа туқымының экспорты бойынша әмелге асырылатуғын ис илажлар ҳаққында»ғы қарары қабыл етилди. Қарарға тийкарынан республика аймағында 2017-жылы 10 мың гектарға жоңышқа туқымы егиледи ҳәм 2018-2020-жылларда 7,2 мың тонна жоңышқа туқымы жетистирилип, оның бир бөлеги ишки базарларда сатылса, қалғаны экспорт етиледи. Бул ислерди әмелге асырыў ушын «Қарақалпақ жоңышқа туқымгершилиги» ЖШЖ агрофирмасы шөлкемлестирилип, АК.«Агробанк»и арқалы кредит пуллары ажыратылды ҳәм усы агрофирманың Реже қорын қәлиплестириўге шөлкемлестириўши сыпатында  Қарақалпақстан Республикасының бир қатар қәўендер шөлкемлери бириктирилди. Республикамыз районларында жоңышқа туқымын жетистириў бойынша фермер хожалықлары ҳәм оларға тийисли жерлерден керекли контурлар таңлап алынып, бул қарардың орынланыўын тәмийинлеў мақсетинде жумыслар шөлкемлескенлик пенен баслап жиберилди.

Жоңышқа аўыл хожалығында әҳмийетли орын ийелеп, көп жыллық ҳәм көп орымлы өсимлик болғаны себепли елимизде  шарўа маллары ушын азықлық ҳәм топырақ структурасын жақсылаў ушын алмаслап егиў егини сыпатында егип келинеди.

Жоңышқа 4 мың жыллық тарийхқа ийе болып, Орта Азия жерлери жоңышқаның келип шығыў орайларынан бири сыпатында тән алынған. Ата-бабаларымыз бул егинди өз мүтәжликлери жолында дәслеп шарўа азықлығы сыпатында пайдаланып келген. Узақ жыллар даўамында «халық селекциясы» жолы менен бир қатар хожалыққа тийисли белгилерине қарап таңлаў арқалы жергиликли сортлар жаратылған. Атап айтқанда, жоңышқаның «Ферғана-700» ҳәм «Хийўа» сортлары халық селекциясының өнимлери болып есапланады.

Илимниң раўажланыўы нәтийжесинде жоңышқа илимий тәрептен үйрениле басланып, жоңышқаның сырт ел ҳәм жергиликли сортларының биригиўинде бир қатар сортлар жаратылды. Суўғарылатуғын майданлар ушын «Ташкент-1», «Ташкент-3192», «Ташкент-721», «Ташкент-1728» ҳәм «Ташкент-2009» сортлары ҳәм  Қарақалпақстан дийқаншылық илим-изертлеў институты алымлары тәрепинен «Қарақалпақ-1», «Қарақалпақ-15» ҳәм «Қарақалпақ-41» сортлары жаратылып, өндириске кең енгизилди.

Жоңышқа бедеси тамыры әтрапында азотбактериялар топланып, топырақтың физикалық жағдайын жақсылаўда унамлы рол атқарады. 3 жыллық жоңышқа бир гектарда 600-900 кг сап ҳалдағы азот топлайды. Сондай-ақ, ол оқ тамырлы болып, айырым жерлерде оның узынлығы 6-8 метрге шекем, базыда 10-12 метрге жетеди. Сонлықтан, жоңышқаның суўсызлыққа шыдамлылығы айырым өсимликлерге салыстырғанда бираз жоқары болып табылады. Жоңышқа жердиң терең қатламына жетип барып, топырақтың капилярлығын жақсылаў менен бир қатарда топырақтың өнимдар қатламында гектарына 15-20 тонна органикалық затлар қалдырады. Бул органикалық затлар топыраққа мәлҳәм болып, гектарына 10-12 тонна жергиликли қый шығарыў қуўатлылығын береди.

Алмаслап егиўден кейин жоңышқа бедеси орнына пахта егилгенде зүрәәтлилик 5-7 центнер, бийдай егилгенде 10 центнерге көбейгени илимий дереклерде келтирилген. Сондай-ақ, бул егинлерден алынатуғын өнимлердиң сапасы да әдеўир жақсыланады.

Соны айтып өтиўимиз орынлы, жоңышқа экологиялық факторларды сапластырыўда әҳмийетли орын тутады. Атап айтқанда, ол майда жапырақлы болып, қалың егилгенлиги нәтийжесинде егилген майданлардың бетин толық қаплайды. Бул бириншиден, топырақта ызғарлықтың тез кемейиўиниң алдын алса, екиншиден, шорланыў дәрежеси жоқары болған майданларда дуздың бир жерден басқа орынға көшиўине тосқынлық етеди. Сондай-ақ, айырым кеселлик тарқатыўшы вируслардың раўажланыўының алдын алып, егинлердиң раўажланыўы ушын мүмкиншилик жаратып береди.

Илимий-изертлеўлер нәтийжесинде жоңышқаны жетистириў бойынша агротехникалық илажлар комплекси ислеп шығылған. Республикамыздың топырақ ықлымы шараятынан келип шығып, жоңышқаны егиў ушын ажыратылған майданлардың шорланғанлық дәрежесин инабатқа алып, кеминде 2-3 мәрте жердиң шорын жуўыў талап етиледи.

Атызларды егиске таярлаўда төмендегилерге итибар қаратыўымыз лазым. Жердиң тапқа келиў дәрежесин анықлаў ҳәм тегислеп, егис алдынан жергликли ҳәм минерал төгинлерди гектарына 200-250 кг фосфорлы, 130-150 кг калий ҳәм 80-100 кг азотлы төгин шығарыў мақсетке муўапық болады. Айырым жағдайларда егис алдынан фосфорлы ҳәм калий төгинлериниң 70-80 проценти сүрим алдынан, ал, қалғанын жоңышқа өнип шыққаннан кейин вегетация дәўиринде азотлы төгинлер менен араластырып бериў пайда береди.

Жоңышқа туқымы майда болып, 1000 туқымның аўырлығы 2-2,5 грамм. Бир гектар майданға жер шараятынан келип шығып егиў усылы ҳәм де мүддетине қарап 12 килограммнан 18 килограммға шекем туқым егиў мүмкин. Бизге белгили, жоңышқа бәҳәрги ҳәм гүзги ўақытлары егиледи. Бәҳәрги егиў мүддеттинде ҳаўа-райы шараятынан келип шығып, март айының үщинши 10 күнлигинен баслап, апрель айының орталарына шекем егиске кирисиў усыныс етиледи. Гүзги ўақытлары болса август айының биринши 10 күнлигинен баслап, сентябрь айының басларына шекем егиў белгиленген.

Сондай-ақ, жоңышқаны арпа, сулы ҳәм басқа дәнли егинлер менен араластырып егиў мақсетке муўапық илажлардан саналады. Бул бириншиден өнип шыққан жоңышқа нәллерин ҳаўа-райы қызып кетиўинде қуяш нурларынан қорғаса, екиншиден қурғақлықтың кемейип кетиўиниң алды алынады. Үшиншиден, алынатуғын азықлық өним муғдарының көп болыўын тәмийинлейди.

Егислик жерлерде топырақ ызғарлығы төмен болса, жоңышқа бедеси көгерип шығыўда қыйналады ҳәм өнип шыққан нәллердиң өсип раўажланыўы төменлейди. Оларды суўғарыў процессинде суўдың узақ сақланып қалыўына жол қоймаў талап етиледи. Вегетация дәўиринде 3-4 мәрте суўғарыў мақсетке муўапық болады.

Жоңышқа бедеси туқымгершиликке тийкарынан екинши ҳәм үшинши жылдан кейин қалдырылады. Туқымгершиликке қалдырылған жоңышқа бедеси ерте бәҳәрде әлбетте, фосфор ҳәм калийли төгинлер менен азықландырылыўы ҳәм бороналаныўы лазым.  Бул илаж беде енди өнип баслаған ўақытлары өткериледи. Бороналаўдан тийкарғы мақсет ­ бириншиден, қыс мәўсиминде қар-жаўын астында нығызланған топырақ қатламын босатып, тамырына ыссылық кириўине жол ашса, екиншиден, жабайы шөплер жоғалады. Үшиншиден болса, зыянлы қурт-қумырсқа уялары бузылады ҳәм ерте оянған жәнликлерди жоқ етеди.

Туқымгершиликке қойылған жоңышқа бедеси 50-60 процент гүлге киргенде өсимликтиң жағдайына қарап, аз муғдарда суўғарылады.

Жоңышқа аўыл хожалық егинлерине қарағанда кем қәрежет егин түринен саналады. Жуўмақластырып айтқанда ҳүкиметимиз тәрепинен жаратылған мүмкиншилклерден нәтийжели пайдаланыў мақсетинде ҳәр бир дийқан фермер хожалықлары басшылары өзлерине тийисли жер майданларында жоңышқа бедесин жетистирип, дәраматларын асырыўлары менен бир қатарда, шарўа малларының азықлық базасын беккемлеўге, жоңышқа туқымын жетистириўде ишки базар ҳәм экспорт етиўде, жердиң өнимдарлығын арттырыўға, соның менен бирге экологиялық жағдайды жақсылаўға имкан жаратады.

Б.АЛЛАКУЛИЕВ,

Пахта селекциясы, туқымгершилиги ҳәм жетистириў агротехнологиялары илимий изертлеў институты үлкен илимий хызметкери.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF