Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 18:04:14, 02.07.2020
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ҲАСЛА ШАРШАМАҢ, АБАДАН АПА

Өзбекистан Республикасының Биринши Президенти И.Ә.Кәримов «Өз келешегимизди өз қолымыз бенен қурып атырмыз» атлы шығармасында «... Қарақалпақ халқы өзиниң әййемги тарийхы, үрп-әдетлери, дәстүри, тили, көркем әдебияты, көркем өнери, мәдениятына тән тәкирарланбас белгилери менен ажыралып турады», - деген еди. Руўхы бай халықтың миллий мәденияты да жоқары болады. Үрп-әдет, дәстүрлери де гөззал, тили бай, сазлары сыйқырлы, аяқ ойынлары көзди қуўандыратуғын дәрежеде өзгешеликке ийе болады.

Ал, хал­қымыздың өзине тән психологиясында да, минез-қулқында да, мийман күтиўдей дәстүрлеринде де көзге тасланарлық өзгешеликлер бар. Әсиресе, ҳаял-қызлармыздың сөзге шешенлиги, шеберлиги, дәўжүрек, ғайбарлықлары олар­ға Тумарис, Гүлайым батырдан, Қумар аналықтан, Сүйинбийке сулыўдан, Жупар, Қуртқа аналарымыздан мийрас қалған. Ҳәзирги күнде де сол батыр аналарымыздың урпақлары мәнаўий мәртлик ислеп, халқымыздың руўхый дүньясын байытыўға, оны суўсынландырыўға бар күш-ғайратын жумсап жүргенлигиниң гүўасымыз. Кеўли сыңғырлаған сазға, жүзи меҳир менен нурға, ийбеге толы, ҳәм ериниң ҳәм елиниң кеўлин таўып жүрген  ҳаял-қызларымыз бар. Солардың бири — тынып-тыншымайтуғын Абадан апа Сапарова.

Қәлби дәрья, руўхый дүньясы Әмиўдей толып-тасқан Абадан апамыз жетпис жасты жетеклеп жүргенине еки жылдан асқан болса да ел-халықты руўхландырыўға, кеўлин көтериўге өзинде күш-жигер топлап, елге бийминнет хызмет етип келмекте. Апамыз ҳеш кимнен тапсырма күтпей-ақ, район ҳәкимлери, ҳаял-қызлар комитети баслықлары: сизлерди, сизлер айтатуғын қосықларды халқымыз сағынып сорап атыр, десе болды, қустай силкинип, бо­йын бәнелеместен тезлик пенен, шайыр, актриса, халық сүйген қосықшыларды демде жыйнап үлгереди. Оларды  алыс районларға алып барып халық пенен Әмиў бүлбиллерин, ша­йырларды дийдарластырыўға көптен дәнекер болып белсене басшылық етип киятыр.

Жақын күнлердиң өзинде де Шоманай ра­йоны ҳәкими Б.Янгибаев, район ҳаял-қызлар комитети баслығы Т.Қаллықылышова: «Апа, қызларыңды ертип байрамда халық пенен бир ушырасып кетиң», - деп өтиниш еткен соң деп дәрҳал халық сүйген қосықшылар Гүлпаршын Сырымбетова, Бийбираба Өтепбергенова, Базаргүл Каримова, шайырлардан мен, Зульфия атындағы мәмлекетлик сыйлықтың лауреаты, белгили спортшы қызымыз Замийра Әлиеваларды жәмлестирип, Райхан апа Сапарова басшылығында районға жөнелтип жиберди. Апамыз ҳеш ўақыт бундай жумысларды атқарыў мениң ўазыйпама кирмейди, деген ойларды қыялына да келтирмейди. «Халық соранса аяғымды қолыма алып, басым менен жумалайман», - деп Ибрайым ағамыз айтқандай, елдиң хызметине бәрҳама тап туйнақтай тайын туратуғынлығына ҳайран қаламыз. Шоманайшылардың бизлерди көрип, қосықларымызды тыңлап, қуўанып-заўықланып қалғанына өзлеримиз де шад болып қалдық. Олардың усындай шын ықласын, сый-ҳүрметин көрип, апа айтса бизлерге шақырған жерге бармаўдың өзи гүнадай туйылды.

Апамыздың усы жанкүйерлигине ҳайран болып қараўшылар да жоқ емес. Оның усы мийнетлери ушын фондына пул түсетуғын шығар, болмаса не, буншелли себили шығып, жан күйдире берип, - деп апаның елге деген қалыс хызметлерин айырым кимселер өз қарыслары менен де өлшеп қалады. Елимиздиң атақлы қосықшыларын, жыраў, бақсы, шайырларының басын бириктириў, бағдарламаларын дүзиўди  шөлкемлестириўдиң өзи аңсат ис емес, олардың ҳәр қайсысының ат көтермес назы бар. Елимиздиң зыялы инсанлары апамыздың ҳақ нийет пенен елим деген меҳрине сүйсинип, сый- ҳүрмет көрсетип биледи. Оған қап қолласып ким көликтен жәрдем берсе, ким хошаметин берип, жақсы сөзин айтады, ким музыка әсбабын көтерип шығады, солай етип «Әмиў бүлбиллери» өзлери менен бирге  халықтың да руўхын көтериўге алыс аўылларға барып, жасы үлкен кемпир-ғаррылардың  «бәрекалласынан да» бираз күш-қуўат алып қайтады.

Ушырасыўларға барған жерлерде, ел басшылары, мәкан пуқаралар жыйыны ақсақаллары, мәсләҳәтшилери «сизлердиң келгенлериңизди еситпей  қалғанлар бизлерге неге айтпайсыз», десип өкпелесип жүреди. Халықтың арасына тез-тез келип турыңлар, ел-халық сизлерди, дийдарларыңызды, қосықларыңызды сағынады десе, бизлердиң де оларға керекли бол­ғанымызға кеўиллеримиз толып, оларға деген меҳиримиз бурынғыдан да тасқандай болады.

Өткен жылы Өзбекистан бойлап «Биз кеше ким едик, бүгин ким болдық» атлы фестиваль өткерилди, оған Ташкенттен бир жүз елиўге жақын белгили қосықшылар, шайырлар, актёрлар келип, октябрь айында бир ҳәпте ра­йонларда болды. Олардың ишинде Абадан апамызды таныйтуғынлары көп екен дә, ал, танымайтуғынлары да, Абадан апа жәмийетлик басламада Қарақалпақстан Республикасы «Алтын мийрас» фонды баслығы, өзи белгили композитор, гимнимиздиң музыкасын жазған белгили композитор Нажимаддин Мухаммеддиновтың илҳамшысы, өмирлик жолдасы, ал, Абадан ҳәм Райхан апалар театрда туўылып, театр­да өскен туўысқанлар, олардың ата-аналары да талантлы инсанлар болып, Қарақалпақ театрында қос арыс — Өзбекистан ҳәм Қарақалпақстан халық артистлери Халмурат Сапаров ҳәм Сулыў Алламуратовалар Абадан апамызды дүньяға келтирген - деп олар ҳаққында бираз қызықлы мағлыўматлар берген болдық.

Мийманлардан белгили киноактёр, Өзбекистан Республикасына мийнети сиңген мәденият хызметкери Эгамберди Рахимов Сулыў анамыздың «Қайсар қыз» кинофильминде қәйинене ролинде шебер ойнағанлығын айрықша атап өтти...

Мәңги қанат қағайын -деп қасыңда..а ..а,

Пал ҳәрреси яңлы-әй изледим сени, - деп өзимиздиң қосықшылар автобусты жаңлатып, Абадан апа жазған қосықты жол бойы айтып жиберди. Қосық мийманларымызға да унап қалғанлығын көзлеринен аңладық, олар да жанланып кетти. Узақ жол. Жол адамды ойлар­ға шүмдиреди. Апам ҳаққында тынымсыз ойлар мени өткен жылларға жетелеп алып кетти.

Ертеректе бир ойласыққа керек болып, апамызды бирден излеп қалдым, үй телефонын таўласам, трубканы Нажимаддин ағаның өзи алды. Сәлем-әликтен соң, ўақтын алмайын-деп жумысыма өтип Абадан апамызды сорадым.

— Шайыр қыз, әжапаңыз Алма-атаға «Түрк тиллес халықлардың музыкалылығы» атлы симпозиумға бес адам, шоманайлы Жумабай жыраў Базаров, Турғанбай бақсы Қурбанов, Жарылқаған Ещанов, Халила Дәўлетназаровлар менен кеткенине бүгин еки күн болды, - деди.

Миллий саз да нағысларға, тилге, әдебият­қа усап миллеттиң бир белгиси есапланады. Жүз томнан аслам Қарақалпақ фольклорын, солардың ишинде дәстанларды саздың сыйқыры емес пе усы күнге бизлерге дейин жетелеп алып келген, деген ойларға берилдим. Оны ким болса сол ярым жолда қалдырмай әўладтан-әўладқа жеткере ала ма, жақсы адамларды дана халқымыз қурыдан-қуры көкиреги нама таныйтуғын жанлар деп бостан-босқа айтпаған болса керек.

Апа аўылға қайтып келгеннен кейин әнжуман сапары ҳаққында сөйлескенимизде, мақсетимиз халқымыздың нешше әсирлер бойы ушығаның қыйқымындай етип қәстерлеп, әўладтан-әўладқа шынжырма-шынжыр алып өтип киятырған қобыз, дуўтар сазларын тыңлатып ҳәм оларды туўысқан халықларға үлги етип көрсетиў, қарақалпақтың миллий мәдениятының үлгилерин дүньяға танытыў еди,-деген еди сол ўақытлары.  Симпозиум соңында  бизиң сазларымыз түркий тиллес халықлар сазлары арасында айрықша өзгешеленип баҳаланды. Бизлердиң келгенимизди, әсиресе, Жумабай жыраўдың келгенин көрген Германиядағы Бонн университети профессоры Карл Райхлдың қуўанышын сөз бенен айтып жеткизиў қыйын. Жумабай ағаны бурыннан таныйтуғын, үйлерине келип дастанып жатып, дәстанларды лентаға түсирип алып кетип жүр екен. Карл Райхл лентаны сол әнжуманда тыңлатыўдың өзин әллеқандай көрип әкелип отырғанын айтты. Қолда қобызы менен нағыслы миллий кийимде саўлат төгип, узын муртын таўлап айбат шегип турған тири жыраў тур­ғанда өзин айтқызбаса бола ма! Ол сахнаға шыққанда қобызын бир тартып, айбат пенен қарағанда ҳәмме бир дүрлигип, мыйық тартып күлип алды. Ал, бизлерде қолда барда алтынның қәдири жоқтай сезиледи, - деп ҳәзиллести апамыз.

Сол симпозиумнан кейин Абадан апа Жумабай жыраў ҳәм дилмаш есабында Қарақалпақ университети оқытыўшысы Әминбай Қурбанбаев үшеўи Карл Райхлдың шақырыў хаты ҳәм «Өзбекистан ҳаўа жоллары» авиакомпа­ниясы арқалы алып берип жиберген үш билети менен Бонн қаласында өткерилетуғын дәстанлар музыкасы жөниндеги әнжуманға барып қайтқан еди. Ол әнжуманға көпшилик мәмлекетлерден Түркия, Финландия, Англия, Түркменстан, Қырғызстан, Монголия, Америкадан музыка изертлеўшилери, белгили әдебиятшылар қатнасты. Сахнаға шыққан Жумабай жыраўды қатнасыўшылар тилин түсинбесе де уйып тыңлап отыр. Мен олардың жүзлерине қарасам, ҳәтте, айырымлары көзлерине жас та алып отыр. Сонда өзимниң де көзлеримдеги жас мақтаныштан, усындай дәстанлар, усындай сазлар, усындай атқарыўшы жыраў мениң халқымның ўәкили болғанлығы ушын келди, - деген ўақытлары бизлер де қуўаныш, толып-тасыўшылық сезимлерине бөленген едик.

Жумабай жыраў миллий кийимде көзге түседи. Сахнаны толтырып отыр, муртын таўлап жиберип, дәстан жырлағаны аздай, соңынан «Шоманай» деген қосығын йошып жырлап атырса қайта-қайта Шоманай, деп қайталай берген соң қапталымдағы бир немис «Шоманай, ол неўе!» деп сорады, мен оған Шоманайдың қандай екенин немисше түсиндире аламан ба, қыйналып отырмай-ақ Шоманай бизиң жақтағы Швейцария деп айттым. Ол бизиң жаққа келип Шоманайды көрейин деп атыр ма! Таң қалғаннан ой..о, ой..о-деп қобыз бенен қосылып қозғалып, басын шайқап мәс болды, қобызымыздың сазына немислерди де ойнатып қайттық, - деп апамыз бизлер менен ҳәзиллескен еди сол ўақытлары.

Бизлер болсақ, апа, сизиң бир «көрип келиңиз» бар-аў, расында да Шоманай ҳәзир Президентимиздиң нәзери түсип, мәмлекет тәрепинен ири қаржылар ажыратылды, сулыў имаратлар, музыка мектеплери, спорт сарайлары салынып елимиздиң Швейцариясына айлан­ғандай болды, көшип кеткенлер қайтып келиўге ҳәўес, солай емес пе! - деп қоямыз.

Әнжуманда Карл Райхл қарақалпақ дәстанлары бойынша баянат жасады. Абырайымызды аспанға шығарып атырған профессорға қарақалпақша шапан, тақыя, белбеў, қарақалпақша дуўтар алып барған едим, олар мениң саўғамды қуўанып қабыллады, өзим де миллийлигимизди дүньяға танытатуғын өзгешелигимизди сол жаққа алып барғаныма қуўанып кеттим, - деген еди, бәрқулла ер жигиттей елдиң ары деп емиренип жүрген Абадан апамыз. Нажимаддин ағамызға арнап жазған қосығымда:

Салыўың бар аға өмир жолдастан,

Абадан арыўың қапты қолласқан,

Йош берсең нең кетер дегизбеў ушын,

«Пал ҳәрреси яңлы» истен қалмастан,

Жолыңда жуўырған пәрманаң сениң.

Бәрҳә гүпшеклесип  салмақ артпаған,

Ел-халықтың дәстүр-салтын жойтпаған,

Ашшыны-душшыны ишине жутып,

Сизге ҳазар келер сөзди айтпаған,

Соннан қызылланған қырманың сениң, деген қатарларым усындай ўақыялардан ке­йин руўхый дүньяма әстен мөрленип қала берген болса тәәжип емес.

Елимиз Президенти Ш.М.Мирзиёев Өзбекистан ветеранларын социаллық қоллап-қуўатлаў «Нураный» қорының жумысын буннан былай да жетилистириў илажлары ҳаққындағы Пәрманында кексе жастағы пуқараларды мәмлекет тәрепинен қоллап-қуўатлаў ҳәм олардың елимиздиң сиясий-жәмийетлик  турмысында  толық ҳуқықлы қатнасыўы ушын зәрүр шараятлар жаратыў, кексе әўладтың жәмийетте, шаңарақларда, мәҳәллелерде тынышлық-татыўлықты тәмийинлеў, жас әўладты халқымыздың көп әсирлик дәстүрлерин ҳүрмет етиў руўхында тәрбиялаў жумысындағы ветеранлардың Өзбекистанды жаңалаў ҳәм раўажландырыўға қатнасын тәмийинлеў мәселесине айрықша итибар қаратылды. Усы пәрман оқылған ўақытлары да елимиздиң қәдирдан нураныйлары Қәллибек Камалов, Жуманазар Базарбаев, Ҳүсниддин Ҳамидов, Үббинияз Әширбеков, Жәлел Муятдинов, Шарап Уснатдинов, Гүлайша Есемуратова, Қырмызы Дәўлетова, Сарыгүл Баҳадырова, Нажимаддин Аңсатбаев, Полат Мадреймов, Қурбанбай Заретдинов, Татлымурат Атамуратов, Гүлистан Аннақлычева, Мәрьяш Турымбетова, Жиенбай Нарымбетов, Орал Атаниязова, Арзыбийке Жәнибекова, Мақсет Ибрагимов, Ғайратдин Хожаниязов, Нызаматдин Бегжанов  усаған елдиң хызметинде жүрген қаҳарман аға-апаларымыз бенен бирге көз алдыма Абадан Сапарова менен Нажимаддин Мухаммеддинов сыяқлы елдиң зыялы нураныйлары келди.

Биреў меннен ҳәзирги дәўирдиң қаҳарманлары қандай болады, ямаса, олар кимлер! - деп сорап қалғандай болса, ел дегенде, елдиң хызмети дегенде етек жеңин түринип жүрген, ар-намысқа ер жигиттей тура алатуғын, үйди де, дүзди де гүлдей жайнатып, мәнаўий мәртлик жолында дүрлеп хызмет етип жүрген Абадан Сапарованы көрсеткен болар едим. Саў бол­ғайсыз, саз бенен тиллескен, елимиздиң мәрдана, дүрдана қызы, дәўир қаҳарманы Абадан апа!

Гүлистан ДӘЎЛЕТОВА,

шайыра.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF