Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 09:39:45, 21.08.2018
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ҚАЛАДА ИЙТ

САҚЛАЎҒА БОЛА МА?

Бул сораў нәрестеден баслап қарияға дейин ҳәр бир адамды қызықтырса, ойландырса ҳәм тәшўишке салса керек. Бул мәселе босқа көтерилип атырған жоқ. Себеби, Қарақалпақстан пайтахты Нөкистей әзим шәҳәрдиң айырым көшелеринде күпә-күндиз, ерте таң азанда ҳәм кешки ўақытлары көшелерде топар-топар ийтлер өткенлерге үрип, топылып жүреди.

1978-жылдың жазында мениң төрт жасар баламды үйимиздиң алдында қутырған ийт талап бес жеринен жарақатланып, 20 күннен аслам республикалық балалар емлеўханасында жатып емленип шықты. Тап сол қутырған ийт сол күни-ақ түстен кейин 6 адамды талады. Олар да аўыр жарақат алып емлеўханаларда жатып ҳәм қатнап емленди. Ал, ийттиң ийеси табылмай-ақ қойды. Ҳеш ким “мениң ийтим” деп мойынламады, оны излеген адам да жоқ. Ал, сол ийт талаған 4 нәресте, 2 Үлкен кисиниң көрген азабына ҳеш ким жуўапкер болған жоқ.


Жақында 2012-жыл 3-июнь күни түстен кейин ойнап жүрген кишкене 3 жасар ақлығымызды излеп барған ҳәмледар келинимизди қоңсының үйиниң алдында тротуарда турған жеринде сол қоңсымыздың ийти арт жақтан келип аяғын тислеп алған. Усы ийт еки-үш күн бурын сол үйге қыдырып келген кемпир апасын, бир-еки күннен кейин геўгим ўақытлары жолдан өтип баратырған бир қызды талаған.

Бундай аўҳал Нөкисте көп ушырасып турады. Көпшилик адамлар не қылар дейсең деп, ийт тислеген жерлерине йод, арақ ямаса спирт жағып кете береди, жарақатын емлейди.

Ийт ийелери ийтлериниң биреўлерди тислегенде сол жарақатланған адамлардың қанша азап көретуғынлығын биле ме екен? Нешше бир кишкене нәрестелер, мектеп жасындағы балаларды ийтлер талап, өмиринше ма­йып болып қалып атырғанлары ушырасып турады. Көплеген адамла рдың денелеринде ийт тислеген жарақатларды көриўге болады.

Ийт тислеген адамның қараптан-қарап жүрип биреўдиң ийтиниң тисинен болған жарақаттың аўырыўын, емлениўге кеткен дәри қәрежетлерин, көрген азабын, қорқып жүрегиниң шоршыўын, яғный ийтке таланған инсанның физикалық ҳәм мораллық азабын, материаллық шығынлары ҳаққында ийт ийеси жуўапкер емес пе?

Жасырарлығы жоқ, көпшилик жағдайларда ийт­лердиң себебинен қоңсылардың бир-бири менен урысып қалыўлары, өкпелесип аразласыўлары, айырым жағдайларда жәнжеллесиўлери де келип шығады.

Нөкистей үлкен қалада ийт бағыўға бола ма? Қалада неше ийт бар, олардың ийелери кимлер, ол ийтлер дизимге алынып, ҳүжжетлестирилген бе, ветеринария тексериўлеринен өтип турған ба, профилактикалық шаншыўлар алған ба? Ийт ийелери өзлериниң бағып атырған ийтлери ушын жуўапкершилиги ҳаққында тилхатлар берген бе?

Ийтлерди күтимли, жақсылап бақпағанлығы себепли олар әш-әптада болып көшелерде, тасландылар арасында қаңғып жүреди, адамларды, басқа ҳайўанларды талайды. Ийтлердиң көшеде жүрип түни бойы үрип, улып, өз-ара таласып, жас нәрестелерди, қарияларды, наўқас адамларды уйқылатпайтуғынлығын айтпайсыз ба?!

Бурынлары қала ишинде ҳәзиргидей ийт көп бақпайтуғын еди. Ийтлер көшелерге шығарылғанда ийелери оларды жетелеп жүретуғын, адамларды тислемеў ушын намордник (ноқта) кийгизетуғын еди. Ҳәзир бундай жоқ, ийтлер өз еркине басы аўған жерлерде арқайын жүре береди.

Әлбетте, ийт адамның ең жақын досты ҳәм жәрдемшиси. Ийтлердиң аўыллық ҳәм кеңшилик жерлерде шарўаларымызға, дийқанларға, аңшыларға, милицияға, шегарашыларға ҳәм тағы басқаларға жәрдеми жүдә көп, оны биз толық мойынлаймыз. Бирақ, Үлкен қалаларда ҳәм район орайларында “тар жерде тамаша қурыў неге керек?” деген пикирде қаламыз.

өала ҳәм район орайларында ийтлер мәселелери менен шуғылланатуғын, оларды ретлестиретуғын санэпидстанция, ветеринария, ҳәкимият ямаса басқа мәкемелер бул жоқарыда келтирилген пикирлер бойынша тийисли шешимлер қабыллап, қадағалап барыўлары тийис.

Ийт баққан адам өзиниң ийти ушын толық жуўапкершиликти мойнына алып оны күтиўи, ўақтында аўқатландырыўы, таза услап, денсаўлығына қараўы, көшелерди патаслатпаўы, профилактикалық шаншыўларын өз ўақтында ислетип, ең баслысы, ийтине ҳеш бир адамды тислетпеўине, жөнсиз үрип, топылып қорқытпаўларына жол қоймаўы керек.

Ийт бағыў бойынша ийт ийелериниң жуўапкерлигин арттырыў мЎселелери тийисли нызамлар тийкарында тәртиплестирилсе, мақсетке муўапық болар еди. Адамлар ийт тислеўи себепли физикалық азап-ақыретлер, мораллық ҳәм материаллық шығынлар көрмес еди. Ийт себепли дуўшакер болатуғын аўырыўдың, қутырыў кеселиниң алдын алған болар едик.

Қ.ҚОЩАНОВ,

Әжинияз атындағы НМПИ профессоры.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF