Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 15:10:32, 23.08.2019
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

 

ЛУДОМАНИЯ: Өрт кай жерге өрлейди

БУЛ ЖЕРДЕ НЕ

«ҮЛЕСТИРИП АТЫР?»

Россиялы бир студент өзиниң интернетке жайластырылған курс жумысында былай жазады: «Студентлерде дүньяға көзқарас ҳәм әдеп-икрамлылық кризиси кем-кемнен күшейип баратыр. Бунда сырт ел ғалаба хабар қураллары катализатор ролин ойнамақта. Олар бир тәрептен, жасларымыздың санасына батыс турмыс тәризин, эгоцентризмди сиңдирип атыр. Екинши жағынан, мәдений тарийхымыздан, әдеп-икрамлылық идеалларымыздан бизди барған сайын узақластырмақта».

ВВС Корпорациясы Англия­да 2011-жылдың август айында жүз берген өспиримлердиң ғалаба тәртипсизлигин, морадерлигин пайда еткен он себепти жәриялады. Бирақ, тийкарғы себеп ­ жаслар тәрбиясында екенлиги, бул бағдардағы социаллық бирге ислесиў еске алынбапты. Соның менен бирге, «Сен қалайынша бул иске араласып қалдың?», деген сораўға бийзарылардың басым көпшилиги «Ҳәмме усылай етти. Мен де», деп жуўап берген.

 


 

Көринип турғанындай, егер улыўма миллий идея болмаса, ол бир пүтин аңланбаса, кең түрде үгит-нәсият етилмесе, социаллық шериклик исине айланбаса, бул бослықты мине усындай өкинишлер, аянышлы көринислер толтырар екен. Президентимиздиң сергеклик, миллий идея, миллий мәплеримиз ҳаққындағы шақырықлары менен қуралланған социаллық шериклик жасларымыз мәна­ўиятын раўажландырыўдың бай тәжирийбесин топлады.

Идеологиялар теориясында «Ким қайсы мәмлекеттиң мәлимлеме майданын қадағалаўға алса, оны басқарады да» деген ески аксиома бар. Айырым сиясий топарлар геосиясий мақсетлерде мәлимлеме-идеологиялық шығыўларды қолланып, анаў яки мынаў мәмлекеттиң конституциялық дүзимин, қарсылық көрсетиў уқыбын әззилетип, өз ҳүкимине бойсындырыўды қәлейди. Бунда олар қурбанлыққа таңланған мәмлекеттиң халқына, әсиресе, жасларына иритки салады. Усы жол менен мыңлап шақырым узақлықта жасап атырған жигит-қызларды өз қурдымына тартады.

Усы мәнистен алып қарағанда, бүгин жасларымыз өзине тән «түсиниклер урысы» шарая­тында жасап атыр, деў мүмкин. «Ғалаба мәденият» ата-бабаларымыздың «қара» деген нәрселерин «ақ», «ақ» деген нәрселерин «қара» деп уқтырмақта. Мине, «ғалаба мәде­ният»тың жасларға усыныс етип атырған сөзлиги`

Ысырапгершилик ­ байлық белгиси~

Жаслық ­ тез өтип кететуғын, ләззетленип алатуғын ўақыт~

Қапа, садықлық ­ ескилик сарқытлары~

Уят, ийбе ­ мәдениятсызлық~

Инсаплылық етиў ­ имканиятты қолдан бериў~

Сақаўатлылық ­ ресурсты мақсетсиз сарплаў~

Жақсы әке ­ баланың қолына көп пул бериўши позитив шерик~

Жаман әке ­ баласына пул емес, ал, билим, тәжирийбе бериўши негатив шерик~

Шаңарақ ­ шахс еркинлигин буўыўшы шынжыр~

Қыянет ­ азат муҳаббат жеңиси~

Эгоизм ­ өзи ушын жасаў. Шаңарақ, перзент, ата-ана ушын қайғырмаў.

Дүнья ғалаба хабар қуралларында тарқатылып атырған мағлыўматлардың i проценти қалыс, ow проценти манипуляцияға қаратылған. Интернеттиң «Одноклассники», «Фейсбук», Wi-Fi, «В контакте», «Твиттер» социаллық тармақлары жасларға идеал «үлестирмекте». Диний экс­тремизм, адам саўдасы, халық­аралық терроризм интернет арқалы жигит-қызларымызды жолдан урыўға умтылмақта. Өспиримлер бир күнниң 40 процентин билимлендириў мәкемелеринде өткерип, 60 процентинде бос қалыўлары мүмкин. Халқымызды бөлип таслап, ийелик етиў ушын ҳеш нәрседен қайтпайтуғын топарлар ызғып жүрипти. Бул болса социаллық шериклик алдына идеялық тәрбияны кешиктирип болмайтуғын улыўма миллий ўазыйпа етип қоймақта.

БИР СААТЛЫҚ

«КИЛЛЕР»

2010-жылдың жазы еди. Базы интернет-клубларда өспирим балалар Контра, Дота, Жета, «Контр страйк», «Варкрафт», «Бой без правил» («Қағыйдасыз алысыўлар»), «BloodRayneғ» («Қанлы жамғыр»), «LeftңDead» («Өлимге ҳүким етилген»), «Farcry» («Узақтан таралған қышқырық») ойынларын ойнап атыр... Көпшилигимиз бул көринислерге әҳмийет бермеймиз. Келиң, бир әҳмийет берейик.

Ҳәзир «Бала-бала», «Команда-команда» емес, «Бала-компьютер» ойынлары жетекши. Бунда бала 2-3 саат «шутер» ойнайды. Сонша ўақыт ҳәрекетсиз отырады. Нерв тамырлары, көзлери зорығады. Бир саат өзин киллердей тутады. Адам «өлтиреди». Демигеди. Бир саатта 1000 сумын сарплап, физикалық ҳәм руўхый жақтан зорығып шығады. Жеңеди ямаса жеңиледи.

Бундай ойынларды үзиликсиз ойнаған жасларымыздың қәл­бинде жаўызлық, аяўсызлық, зорлық киби иллетлердиң тамыр жайыўы анық. Себеби, олардың «қаҳарманлары» тек ғана «күшлилер жеңеди», «ҳәммесин күш пенен шешиў мүмкин»лигин, «зорлық, агрессия - күшлилик белгиси» деген жуўмақларды үгит-нәсиятлайды. Буны компьютерханаларда ойнап атырған жасларымыздың гәп-сөзлери, өз-ара қатнасықларындағы пайдаланатуғын сөзлери, аралас тиллердеги қопал сөзлери билдирип қоймақта. Бундай қопал сөзлер ертең ата-аналарына, оқытыўшыларына, классласларына қаратылмас па екенҚ!

Ойынға (балалар ушын пайдалы ойынлардан басқа) баҳаны халқымыздың өзи берип қойыпты: «Ойын түби от болар», «Ойнақлаған от басар», «Ойыннан оймақ, қазаннан қуймақ шығар», «Орынсыз ойын, сындырар мойын», «Ашшы ойын шийрин турмысты бузады».

«ОЙЫНПАЗ АДАМ»

Лудомания. Биз ушын жаңа сөз. Алымлар бул сөзге «адамның күнделикли турмыста экстаз (нервти шаршататуғын) ойынларды көп ойнағанлығы себепли оның социаллық, кәсиплик, материаллық ҳәм шаңарақлық қәдириятларының қәдирсизлениўи, бул тараўлардағы миннетлемелерине итибардың пәсейиўи», деген мағананы бермекте. Дүньяда «Homo Ludens» ­ «Ойынпаз адам» ибарасы айланысқа кирди.

«Ғалаба мәденият» адамлардың жумыс пенен емес, ал, ойын менен бәнт болыўынан мәпдар. Себеби, ойын индустриясы олар­ға жүдә үлкен пайда келтиреди. Соның ушын да кейинги жылларда адамды экстаз ҳалатына түсириўши ойынлар көбейип бармақта. Ойынларды шөлкем­лестириўши өз бизнесменлери бар. Ойын автоматлары, казинолар ­ Батыс «ғалаба мәде­ният»ының «ашылыўлары». Оларда қатнасыўшылардың нийети ­ тез, бир сәтте утып, байып алыў. Ислеп емес, ал, «утып алыў». Яки жуўырып-жортып, маңлай тер төгип ерисилетуғын жеңиске орнында қыймылдамай, отырған жеринде «ерисиў».

Америкалы изертлеўши Р.Фолберг (Volberg, qooy) тиң пикиринше, А№Шта «машқалалы гемблер» (ойынпаз) лер мәмлекет халқының t процентин қураған. Канадада болса «маш­қалалы ойыншылар» саны XX әсирдиң биринши ярымында ut процентке артқан (Ladouceur et al, qooo). Жоқарыдағы фактлерге тийкарланып, алымлар азартлы ойынларға берилиў ҳәдийсесин ­ жәмийеттиң бир бөлегине қәўип салып атырған социаллық машқала деп атап өтти.

УТСА ДА, УТЫЛСА ДА

Ойынпазлық кеселлигине шалынған өспирим қандай боладыҚ Алымлар И.П.Короленко ҳәм Т.А.Донских ойынпазлық симптомларын (белгилерин) была­йынша классификациялаған:

1. Өспиримниң ойында өткеретуғын ўақты муғдарының артып барыўы~

2. Бурынғы әдетлер, қызығыўлар шеңбериниң тарайып, ойын ҳаққында көбирек ойлай баслаўы~

3. Утса да, утылса да ойыннан шыға алмаслығы~

4. Ойынның басланыўын сабырсызлық пенен күтиў, ойынсыз қалғанда тынышсызланып, ашыўланыў~

5. Барған сайын көбирек ойнаў тилеги, ойынға кем-кемнен көбирек нәрсе тигип барыў~

6. Ойыннан өзин тоқтата алмай қалыўы. «Болды, ойынды тасладым», дейди, бирақ, алдын бирге ойнаған шериклерин көрсе, ойын ҳаққында гәп ашылса, ойынхананың қасынан өтип баратырғанда қарарынан тез айнып қалады~

7. Ата-анасынан ойынға пул алыўы ушын жалған сөйлеўи, урлық ислеўи~

8. Шаңарақ ағзаларынан, шыпакерлерден ҳәм басқалардан өзиниң ойынға аса қумарлығын жасырып, өтирик сөйлеўи сыяқлы ҳәрекетлер өспиримниң ойын­паразлығынан дерек береди.

Бүгинги күнде жаслардың үлкен бөлеги бос ўақытларын интернет-клубларда өткермекте. Интернет тек коммерция, экономика, дем алыў, илимий мағлыўматлар әлеми ғана емес, бәлким, ойынлар ҳаққындағы мағлыўматлар дүньясына да айланды. «Игры «mail.ru», «Ойынлар ҳаққында портал», онлайн ойынлар, «:лкен ойынлар», «Жеңил онлайн ойынлар», «Брау­зер ойынлар», «Мини ойын­лар», «Мениң әлемим ойын­лары», «!пиўайы ойынлар» порталлары бар. Ойынлар базарларда миллионлап дисклерде сатылмақта.

ЫШҚЫПАЗЛЫҚ ПА ЯКИ РУҚХЫЙ КЕСЕЛЛИК ПЕ ?

«Кибернетик лудомания» түсиниги жәҳән медицина әме­лиятына рәсмий түрде киргизилген кеселликтиң аты. Киберлудомания ­ компьютер ойынларына ҳәдден тыс берилиўшилик. Бул ойынларға нормадан зыят байланып қалыўдың белгилери жаслардың турмыс тәризинде, физикалық ҳәм руўхый саламатлығында жүзеге шығады.

Лудомания ­ пиромания сыяқлы руўхый кеселлик болып табылады. Россиядағы Бехтерев атындағы психиатрия институтында 7 жыл даўамында 16-57 жас арасындағы 200 адам лудоманиядан даўаланып шыққан. Наўқаслардың 190 ы ­ еркек, 10ы ­ ҳаяллар болған.

Медицина илимлериниң кандидаты, Одесса медицина институты доценти Константин Аймедов лудоманияны кеселлик деп атайдыF «Бизде лудомания сөзиниң пайда болғанына енди ғана еки жыл болды. Адамлар алкоголь, наркотиктиң зыян екенлигин жақсы биледи. Лекин, лудомания­ның кеселлик екенлигин де, ақыбетлерин де сезбей атыр.

Адам ойнағанда турмыста сезе алмайтуғын экстремал ҳалат, экс­таз, заўықты басынан кеширеди. Мысал ушын, мотокросс, «аспан саўашын» алайық. Адамның турмыста буған ерисиўи ушын көп ўақыт, билим, тәжирийбе, қаржы керек. Ойында болса, аз ғана пулды автоматқа таслап, кнопкаларды бассаң болғаны. Аспанда саўаш жүргизгенде пайда болатуғын адреналин тасқыны жүз береди», ­ («Репортер» мәлимлеме агентлиги, 2008-жыл, 28-ноябрь), дейди ол.

Италияда лудомания синдромына шалынған бийтапларға жәрдем көрсетиў рәсмий түрде жолға қойылған. 2005-жылы Қытайда да компьютер кеселликлерин емлеўге қәнигелескен клиника ашылды. Пекин әскерий госпиталы қасында ашылған бул клиника киберлудоманияны даўалаўшы ең жақсы емлеўхана болып есапланады. Онда жүзлеген бийтаплар күнине 50 АҚШ долларын төлеп, 14 күн даўамында емленип шықпақта. Даўаланыў процесинде наўқаслар терапия, дәрилер менен бирге жүзиў ҳәм баскетбол ойынларына тартылады. Голландия «SmithҒ Jones Addiction Consultants» компания­сының киберлудоманиядан даўалаўшы емлеўханасы ашылды. Емлеўхананың бас шыпакери Кит Бэккер 2006-жылдың январь айын­да qe жастан 30 жасқа шекемги болған 20 адамның емленип шыққанын билдиреди. «Олар саўалып шыққаннан кейин компь­ютерди көрип қалтырап, терлеп кетти», дейди ол.

ТӘНЕПИС ­ ТЕК ҒАНА УЙҚЫЛАП АЛЫЎ УШЫН...

«Ата-аналар балаларын телевизорда берилетуғын жаман нәрселерден шалғытыў ушын оларға Game Boy ойын үскенесин алып береди. Бизиңше, байланысыў мине усыннан басланады. Киберлудомания ҳәтте 8 жасар балаларда да гүзетилмекте», ­ дейди Кит Бэккер.

Бэккердиң госпиталына түскен наўқаслардың бири ­ 28 жасар Хан ван дер Хейден былай дейди: «Мен 8 жасымнан баслап видео ойынларына байланып қалғанман. Бир күнде qr саатқа шекем ойнар едим. Өзимди услап турыў ушын наркотик қабыл етер едим».

Мағлыўматларға қарағанда, ең «геймерлескен» мәмлекетлердиң бири ­ Кореяда ҳәр жылы ойынпазлықтан 7 адам қурбан болады екен. 38 жасар бир киси он күн үзиликсиз ойнаған. Тек уйқылап алыў ушын ғана тәнеписке шыққан. Шыпакерлер оны жүреги жарылып... өлген ҳалатында тапқан.

Екатеринбурглы бир өспирим 12 саатлық үзиликсиз ойыннан кейин мий инсультынан қайтыс болған. «Балаларда мийдиң бундай жарақатланыўы сийрек ушырасады. Ойын пайытындағы үзиликсиз руўхый зорығыўдан бала мийиниң қан менен тәмийинлениўи бузылған. Басы айланған. Бирақ, экстаз ҳалатына түскен өспирим өзин ойыннан тоқтата алмаған. Ол өзиниң өлип баратыр­ғанын билсе де ойынды тоқтатпаған. Зорығыўдан мий тамырлары жарылып кеткен. Мийге қан келмей қалған. Өспиримниң өлип баратырса да ойнай бергени адамды ҳайран қалдырады», дейди Екатеринбург балалар емлеўханасы наркология бөлиминиң баслығы Алексей Сулимов.

ОЙЫНШЫ

ӨСПИРИМНИҢ

ОЙЛАРЫ

Ҳәр бир компьютер ойыны, ол «акцион» бола ма, «стратегия» бола ма, компьютерге байланысыўды жүзеге келтириўи мүмкин. Себеби, лудоман бир ойынды тамамлап, сол пайыттың өзинде екиншисине кирисип кетеди. Әсиресе, «шутер» ойынларының жаслар, өспиримлер мәнаўиятына тәсири қәўипли. Неге дегенде, бунда сюжет бо­йынша биринши шахс алдынан шыққан бәршени қырып, өлтире алса ғана жеңимпаз болады. Бул болса ойыншы өспиримлерден қанша агрессияны, руўхый бузылыўларды талап етиўи өз-өзинен көринип турады.

Президентимиз Ислам Кәримовтың «Жоқары мәнаўият ­ жеңилмес күш» китабында бул маш­қаланың да шешими көрсетип берилди: «Бир қарағанда, бул машқала арзымас нәрсе болып көриниўи мүмкин. Лекин, ҳәр қандай нәрестениң туңғыш мәрте әлемди өз әтирапындағы затлар ҳәм буйымлар, атап айт­қанда, ойыншықлар арқалы аңлаўын инабатқа алатуғын болсақ, олардың инсан тәрбия­сындағы орны шексиз екенлиги аян болады. Ойыншықлар образы баланың гирбиңсиз қәлбине мисли тасқа ойылған нағыстай мөрленип, оның санасында бир өмир сақланып қалады. Нәрестениң улғайып, кәсип таңлаўы, келешекте қандай жолдан барыўы, өзиниң турмыс тәризин қандай этика-эстетикалық тийкарларға қурыўы да, сөз жоқ, оның балалықта қандай ойыншықлар менен ойнап-өскени арқалы белгиленеди».

Компьютер балаларымыздың қолларындағы қуўыршақ, ойыншықлардың орнын ийелеп алыўға умтылмақта. Демек, балаларымыз ойнап атырған компьютер ойынларындағы образлар, баланың пәк қәлбине мисли тасқа ойылған нағыстай мөрленип, олардың санасында бир өмир сақланып қалады. Нәрестениң улғайып, кәсип таңлаўы, келешекте қандай жолдан барыўы, өзиниң турмыс тәризин қандай этика-эстетикалық тийкарларға қурыўы да, сөз жоқ, оның балалықта қандай ойыншықлар менен ойнап-өскени менен белгиленеди, деў мүмкин екен.

Дүнья ғалаба хабар қураллары «Жоқары мәнаўият ­ жеңилмес күш» китабындағы бул ҳикметтиң қаншелли ҳақ екенлигин тастыйықлаўшы онлаған ўақыялар, ҳәттеки апатшылықлар ҳаққында мағлыўматлар тар­қатпақта. Жәҳәнниң түрли мәмлекетлеринде мектеп оқыўшылары тәрепинен исленген жынаятларды еситип, етимиз түршигеди. Өз классласларын атқан өспиримлер тергеў пайытында бундай қылмысты пәлен-төлен компьютер ойынлары тәсиринде әмелге асырғанын ашық айтқан.

Неге бундай болады? Себеби, қырғын ойынлар әлемине байланып қалған өспиримниң қызығыўшылық шеңбери тарая­ды. Оны келешек, өмир, Қатан, оқыў, спорт, көркем өнердиң рәң-бәрең дүньясы емес, қырғын ойынлардың қырғын дүньясы «жутып жибереди». Ол реал турмысқа виртуал турмыстан алған тәсирлери менен қарап баслайды. Оның нийетлеринде тийкарсыз ашыўланыў, қопаллық үстемлик етип барады. Бул болса оның классласлары, қоңсылары, теңлеслери менен мүнәсибетлерин бузады. Ең кем дегенде, ол әтирапында болып атыр­ған өзгерислерге, жаңалықлар­ға, өзиниң, халқының, Қатанының келешегине немқурайды болып барады. Ойыншы өспиримниң ойларын ким ойлапты, дейсиз.

Муҳаммад

ҚУРАНОВ,

Өзбекстан Руўхый-ағартыўшылық Кеңеси миллий идея ҳәм ағартыўшылық илимий-әмелий орайының директоры, педагогика илимлериниң докторы, профессор.

 

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF