Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 18:52:54, 25.05.2019
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

САЙЛАЎ ҲӘМ ҲАЯЛ-ҚЫЗЛАР

Өзбекистан Республикасының Биринши Президенти Ислам Кәримов сайлаў ҳәм демократия ҳаққында былай деген еди:

«Сайлаў — бул биз қурып атырған ҳуқықый демократия­лық мәмлекеттиң ажыралмас бир бөлими, пуқаралардың өз ерк-ықрарын еркин билдириўи, мәмлекетлик ҳәм жәми­йетлик басқарыўда белсенди қатнасыўының тийкарғы формасы болып табылады».

«Әпиўайыластырып айтқанда, сайлаў — бул ең дәслеп, еркин таңлаў ҳуқықын билдиреди».

«Сайлаў ­ бул демократия, демократия болса — бул сайлаў дегени. Ҳақыйқатында да, демократияның турмыста үстин болыўы ушын қашан ең қолайлы имканият пайда боладыs !йне қалыс, альтернативалы сайлаў өткериўде».

Демек, демократияның тийкарғы принциплериниң бири — бул еркин сайлаўлар болып табылады. Өзбекистанда да сайлаў системасының ҳуқықый тийкарлары жаратылған. Оған көре, Өзбекистан Республикасының пуқаралары ўәкиллик уйымларына сайлаў ҳәм сайланыў ҳуқықына ийе. Ҳәр бир сайлаўшы бир даўысқа ийе. Өз ерк-ықрарын билдириў теңлиги ҳәм еркинлиги нызам менен кепилленеди.

Ҳәзирги дәўир инсаният тарийхында социаллық турмыс пәтлериниң шексиз дәрежеде тезлесиўи менен характерленеди. Буны  әсиресе, мәмлекетлер ҳәм халықлар арасындағы интеграция ҳәм шериклик қатнасықларының күшейиўи, заманагөй коммуникация ҳәм мәлимлеме технологияларының, илим-пән жетискенликлериниң тезлик пенен тарқалыўы, түрли қәдириятлардың улыўмаинсаныйлық тийкарда уйғынласыўы, цивилизациялар аралық қатнасықлардың жаңаша сапаға ийе болыўы сыяқлы қубылысларда айқын көриў мүмкин.

Жәмийеттиң сиясий турмысында кеңпейиллик принципиниң әмел етип атырғаны демократия белгиси болып, оның халықлардың турмыс тәризине айланыўы ушын барлық ҳуқықый тийкарлар жаратылған. Атап айтқанда, Бирлескен Миллетлер Шөлкеминиң «Инсан ҳуқықлары пүткил жәҳән Декларациясы»нда «Ҳәмме адамлар өз қәдир-қымбаты ҳәм ҳуқықларында еркин ҳәм тең болып туўылады». Соған көре, «Ҳәр бир инсан расасы, жынысы, тили, дини, сиясий яки басқа исенимлерине, миллий яки социаллық келип шығыўы, мал-мүлки, класы ямаса басқа ҳалатына қарамастан, барлық ҳуқық ҳәм барлық еркинликке ийе болыўы зәрүр», деп қатаң белгилеп берилген. Бул кеңпе­йиллик принципи ҳаял-қызлар ҳуқықларының әмел етиўине де ҳуқықый тийкар болып хызмет етеди.

Елимизде сайлаў системасы Өзбекистан Республикасы Конституциясы ҳәм «Өзбекистан Республикасы Олий Мажлисине сайлаў ҳаққында»ғы, «Халық депутатлары ўәлаятлық, районлық ҳәм қалалық Кеңеслерине сайлаў ҳаққында»ғы нызамларда беккемленген.

Бул ҳуқықлардан барлық пуқаралар, атап айтқанда, ҳаял-қызлар нәтийжели пайдаланып, жәмийетлик ҳәм мәмлекетлик ислерди басқарыўда белсенди қатнаспақта. Журтымыздың раўажланыўы жолында бар потенциал ҳәм имканиятларын иске қосып мийнет етиўи ушын ҳаял-қызларға барлық зәрүрли шараяттың жаратылғаны бунда айрықша әҳмийетке ийе болмақта.

Мәмлекетимиз БМШ тәрепинен қабыл етилген, ҳаял-қызлардың ҳуқық ҳәм еркинликлерин тәмийинлеўге байланыслы 70 тен аслам халықаралық ҳүжжет ҳәм шәртнамаларға қосылған. БМШ ниң Ҳаял-қызлар ҳуқықлары кемситилиўиниң барлық түрлерине шек қойыў ҳаққындағы Конвенциясы (CEDАW), Ҳаял-қызлардың ҳуқықлары ҳаққындағы, Халықаралық мийнет шөлкеминиң Аналықты қорғаў ҳаққындағы, Мийнет ҳәм бәнтлик тараўында кемситиўлер ҳаққындағы Конвенциялар усылар қатарына киреди.

«Өзбекистан Республикасы Олий Мажлисине сайлаў ҳаққында»ғы Нызамға муўапық, ҳаял-қызлар саны сиясий партиялардан көрсетилген депутатлыққа талабанлар улыўма санының кеминде 30 процентин қураўы лазым. Округ ҳәм қайта сайлаў комиссиялары жумысларында да ҳаял-қызлар белсене қатнаспақта.

Соны айрықша атап өтиў керек, бүгинги күнде Өзбекис­тан Республикасы Конституциясы, 80 нен аслам нызамлар ҳәм басқа да норматив-ҳуқықый ҳүжжетлер ҳаял-қызлардың ҳуқықлары ҳәм нызамлы мәплерин тәмийинлеўге хызмет етпекте. Атап айтқанда, Конституциямызда барлық пуқаралардың бирдей ҳуқық ҳәм еркинликлерге ийе болып, жынысы, расасы, миллети, тили, дини, социаллық келип шығыўы, исеними, шахсы ҳәм социаллық жағдайына қарамастан нызам алдында теңлиги белгиленген. Буннан тысқары, Тийкарғы Нызамымыздың 46-статьясы ҳаял-қызлар ҳәм еркеклердиң тең ҳуқықлы екенлиги ҳаққындағы норманы өзинде жәмлеген.

Өзбекистан Республикасы Президентин сайлаўға таярлық көриў дәўиринде ҳаял-қызлар арасында ҳуқықый мәдениятты және де көтериў бойынша ғәрезсизлик жылларында жаратылған миллий сайлаў системасы, «Өзбекистан Республикасы Президентин сайлаў ҳаққында»ғы Нызам, оған соңғы жылларда киргизилген өзгерис ҳәм қосымшалардың мазмун-әҳмийети ҳәм де сайлаўшылардың нызамларда беккемлеп қойылған ҳуқық ҳәм еркинликлерин кең түсиндириў жумыслары алып барылмақта.

Ҳаял-қызлардың жәмийетлик ҳәм мәмлекетлик ислерди басқарыўда қатнасыў ҳуқықы демократиялық ҳуқықый мәмлекет ҳәм күшли пуқаралық жәмийетиниң әҳмийетли принциплеринен бири есапланады. Сайлаў процесслери тиккелей ҳаял-қызлардың да жәмийетлик белсендилигиниң артыўына ҳәм олардың ҳуқықый санасы менен сиясий мәдениятының және де раўажланыўына хызмет етеди.

Жәмийетти жаңалаў ҳәм демократияластырыў бағдарындағы кең көлемли реформалардың раўажланыўы пуқаралардың сайлаў ҳуқықларын әмелге асырыўы менен де тығыз байланыслы. Сонлықтан да сайлаў процесиниң барлық басқышларынан сайлаўшылардың хабардар болыўы, олардың ҳуқықый мәдениятын, соның ишинде ҳаял-қызлардың жәмийетлик белсендилигин арттырыў әҳмийетли болып табылады. Бул болса, олардың сайлаў ҳаққындағы нызам ҳүжжетлерине толық әмел етиўи ҳәм сайлаў күни өз ерк-ықрарын еркин көрсетиўин тәмийинлейди.

Жуўмақластырып айтқанда, ҳаял-қызлардың сайлаўларда қатнасыўын және де кеңейтиў бойынша үгит-нәсият илажларын шөлкемлестириў ҳәм өткериў ҳаял-қызлардың ҳуқықый ҳәм сайлаў мәдениятын раўажландырыўда айрықша әҳмийетке ийе.

Гүлистан АННАҚЛЫЧЕВА,

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси депутаты, Олий Мажлис Сенаты ағзасы.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF