Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 19:52:03, 25.08.2019
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ӨЗБЕК МОДЕЛИ —РАЎАЖЛАНЫЎДЫҢ БЕККЕМ  ТИЙКАРЫ

Биз буннан жигирма бес жыл бурын өз ғәрезсизлигимизди қолға киргизип, бәринен бурын миллий мәмлекетшилигимизди тиклегенимиз, дүньядағы бийғәрез ҳәм суверен мәмлекетлердиң қатарынан мүнәсип орын ийелегенлигимиз, өзин ақламаған ески, тоталитар системадан пүткиллей ўаз кешип, терең ойланған, миллий мәплеримизге толық жуўап беретуғын реформалар­ға тийкарланған, пүткил дүньяда «өзбек модели» деген атама менен тән алынған раўажланыў стратегиясын әмелге асырғанымыз бүгинги күнде биз таңлаған, өзимизге тән ҳәм өзимизге сай раўажланыў жолының қаншелли дурыс екенин турмыстың өзи тас­тыйықлап бермекте.

Ғәрезсизлик жылларында Өзбекистан экономикасы 6 есе, халықтың жалпы реал дәраматлары жан басына 12 есе артты.  Соңғы 11 жылда, соның ишинде, 2015-жылда жалпы ишки өнимниң өсиў пәтлери турақлы түрде 8 проценттен жоқары болып келмекте, мәмлекетлик бюджеттиң турақлы рәўиште профицит пенен орынланыўы тәмийинленбекте.

Мәмлекеттиң сыртқы қарызы болса жалпы ишки өнимге салыстырғанда 18,5 проценттен аспағаны елимизде ерисилген унамлы нәтийжелер ҳәм макроэкономикалық турақлылық беккемленип атырғанлығынан дерек береди.

Халықаралық көлемде үлкен абырайға ийе бол­ған Жәҳән экономикалық форумының рейтингине муўапық, Өзбекистан 2014-2015-жыллардағы раўажланыў жуўмақлары ҳәм 2016-2017-жылларда экономикалық өсиў болжаўлары бойынша дүньядағы ең тез раўажланып баратырған бес мәмлекет қатарынан орын алған.

Буннан тысқары, 2015-жылда мәмлекетимиз Бирлескен Миллетлер Шөлкеминиң Азық-аўқат ҳәм аўыл хожалығы шөлкеми (ФАО)не ағза мәмлекетлердиң азық-аўқат қәўипсизлигин тәмийинлеў тараўында Мың жыллық раўажланыў мақсетлерине ерискенлиги ушын берилетуғын сыйлыққа ылайық болған 14 мәмлекеттен бири сыпатында тән алынды.

Ғәрезсизлик жылларында макроэкономикалық турақлылық ҳәм актив санаат сиясатын жүргизиў нәтийжесинде 1990-2015-жылларда елимизде санаат өнимлерин ислеп шығарыў көлеми 4 еседен зыят көбейди. Соңғы 10 жылда санаат өнимлерин ислеп шығарыўдың орташа жыллық өсиў пәтлери жалпы ишки өнимниң өсиў пәтлеринен жоқары болды.

Системалы реформаларды избе-из әмелге асырыў нәтийжесинде 2000-2015-жылларда жалпы ишки өсимде санааттың үлеси 14,2 проценттен 33,5 процентке шекем артыўы тараўда диверсификация есабынан ерисилди.

Мәмлекетимиздиң аўыл хожалығында да бир қатар ири өзгерислер әмелге асырылмақта. Аграр тараўдың раўажланыў стратегиясы аўыл хожалық өндирисин диверсификациялаў, пахта жеке ҳәкимшилигине шек қойыў ҳәм азық-аўқат өнимлери менен халқымызды толық тәмийинлеўге тийкарланыў нәтийжесинде пахта егиў майданлары 2 есе қысқарып (2 млн. нан 1,2 млн. га), босаған егис майданлары азық-аўқат егинлерин жетистириўге ажыратылды, дән ҳәм улыўма азық-аўқат ғәрезсизлигине ерисилди. 1990-2015-жыллар даўамында ғәлле жетистириў 1 млн. тоннадан 8,1 млн. тоннаға, мийўе-палыз өнимлери 4 млн. тоннадан 19 млн. тоннаға жеткерилди.

Халықтың жан басына гөш тутыныўы 2015-жыл­ға келип 1990-жылға салыстырғанда 1,7 есе (174,3 процент), сүт 2 есе (201,2 процент), палыз өнимлери 2 еседен көбирек (205,7 процент), мийўелер 3,6 есе (359,5 процент) ҳәм картошка 5,2 есе (519,3 процент) өсти ҳәм соңғы 5 жыл даўамында мийўе-палыз өнимлерин қайта ислеў 2 есе көбейди.

Соңғы жылларда хызмет көрсетиў тараўы Өзбекистан экономикасында ең перспективалы ҳәм тез пәтлерде раўажланыўшы тараўға айланды. Буны усы тараўда әмелге асырыл­ған илажларда көриўимиз мүмкин. Атап айтқанда, 90-жыллардың басында экономикада хызмет көрсетиў тараўының үлеси 33 процент әтирапында болған болса, ҳәзирги ўақытта бул тараўдың ЖИӨдеги үлеси 54,5 процент­ке тең.

Сондай-ақ, елимизде ҳәзирги заман талапларына жуўап бериўши жаңа хызмет түрлери пайда болып, олардың хызметлердиң улыўма көлеминдеги үлеси бүгинги күнде 21 проценттен асты.

Ғәрезсизлик жылларында мәмлекетимизде экспорт қурамының түпкиликли өзгериўи нәтийжесинде 1990-2015-жылларда экспорт көлеми 30 еседен зыятқа өсти.

Пахта талшығының экс­порт­тың улыўма көлеминдеги үлеси 60 проценттен 5,7 процентке шекем азайды. Ал, шийки зат болған товарлардың экспорттағы үлеси 30 про­цент­тен 76 процентке шекем көбейди.

Соңғы 10 жылда жоқары қосылған қунға ийе болған өнимлер экспорты, атап айт­қанда, автомобильлер экспорты 11,6 есе, жип 4,4 есе, трикотаж полотнолар 114,8 есе, төгинлер 11,3 есе артты.

Киши бизнес ҳәм жеке исбилерменликтиң роли ҳәм орны барған сайын беккемленип баратырғанлығының өзи экономикамыздың қурамында болып атырған унамлы өзгерислерден дерек береди.

Экономикалық реформалардың дәслепки күнлеринен  киши бизнес ҳәм жеке исбилерменликтиң раўажланыўы көп укладлы базар экономикасын қәлиплестириўдиң тийкары болды. Ғәрезсизлик жылларында бул тараўда да бир қатар унамлы өзгерислер әмелге асырылды.

2000-2015-жыллар даўамында мәмлекетимизде хызмет көрсетип атырған киши кәрханалар саны 2,3 есе көбейди ҳәм киши бизнестиң ЖИӨдеги үлеси 2000-жылдағы 31 проценттен 2015-жылда 56,7 процентке өсти.

Бүгинги күни киши бизнес тараўындағы ислеўшилер жумыс пенен бәнт болған халықтың 77 проценттен көбирегин қурамақта. Соның ишинде санаат тараўындағы киши кәрханалар өнимлери көлеми улыўма санаат өниминдеги үлеси 12,9 проценттен 38,9 процентке өсти.

Соны айрықша атап өтиў керек, «жаңа бизнес­ти қоллап-қуўатлаў» деп аталатуғын норма бойынша елимиз ҳәзирги ўақытта дүньяда 42-орынды, дүзилген шәртнамалардың орынланыўын тәмийинлеў бойынша 32-орынды ийе­леп тур. «Киши бизнес субъектлерине кредит бериў» деп аталатуғын көрсеткиш бойынша Өзбекистан соңғы үш жылда 154-орыннан 42-орынға көтерилди.

Мәмлекетимиздиң бундай  жоқары нәтийжелерге ерисиўинде экономикаға тартылып атырған инвестициялар айрықша әҳмийетке ийе болмақта. Белсенди инвестициялық сиясат алып барыў нәтийжесинде экономикада өзлестирилген инвести­циялар көлеми 17 еседен зыят өсти. 2000-2014-жылларда жәми эквивалентте 190 млрд. доллардан зыят инвестициялар, соннан 65 млрд. доллардан аслам сырт ел инвестициялары өзлестирилди.

Соңғы 10 жыл даўамында ҳәр жылы инвестициялардың өсиў пәтлери орташа 13,6 процентти қурамақта. ЖИӨде капитал қаржылар үлесиниң 23 проценттен зыят болыўы келешекте турақлы экономикалық өсиў пәтлерин тәмийинлейди.

Өзбекистанда жара­тылған қолайлы инвестициялық орталық экономиканың әҳмийетли тараўлары ҳәм кәрханаларына жетекши сырт ел инвесторларын тартыў имканиятын берди. Атап айтқанда, Асака ҳәм Питнак қалаларында «GM» (АҚШ) компаниясы менен биргеликте жеңил автомобильлер ислеп шығарыў заводлары, Самарканд ўәлаятында «Исузу» (Япония) компаниясы менен биргеликте автобус ҳәм «МАН» (Германия) компаниясы менен жүк тасыў автомобильлери заводлары қурылды. Ал, «Текнип» (Франция) компаниясы менен биргеликте болса, Бухара    нефтьти қайта ислеў заводы, «АББ» (Швейцария) компа­ниясы менен биргеликте Шортан газ-химия комплекси, Қытайдың «СИТИК» (ХХР) компаниясы менен биргеликте Қоңырат сода заводы қурылды. Сондай-ақ, Сүргил кәни тийкарында қуны 4 млрд. доллардан зыят болған :стирт газ-химия комплекси, Хорезм ўәлаятында «Женерал моторс — Өзбекистан» акционерлик жәмийетинде улыўма қуны дерлик y миллион долларлық жойбар тийкарында «Шевроле Лабо» киши жүк машинасын ислеп шығарыў жолға қойылды.

Мәмлекетимизде алып барылып атырған барлық реформалар «Реформа реформа ушын емес, ал, инсан мәплери ушын» принципи тийкарында әмелге асырылмақта. Экономиканың басқышпа-басқыш ҳәм сәйкес раўажланыўы халықтың турмыс дәрежеси ҳәм сапасы турақлы артыўы ушын беккем тийкар жаратты.

Елимизде жаңа кәрханаларды иске түсириў ҳәм хызмет көрсетип атырған объектлерди модерниза­циялаў, киши бизнес ҳәм жеке исбилерменликти жедел раўажландырыў есабынан елимизде тек ғана ақырғы 5 жылдың өзинде 5 миллионға жақын жаңа жумыс орынлары жаратылды ҳәм халықтың реал дәраматлары 1990-жылға салыстырғанда 12,3 есе көбейди.

Мәмлекетимизде билимлендириў тараўына ҳәр жылы жумсалып атырған қәрежетлер жалпы ишки өнимге салыс­тыр­ғанда 10-12 процентти қурамақта. Бул ЮНЕСКОның мәм­лекеттиң турақлы раўажланыўын тәмийинлеў ушын билимлендириў тараўына бағдарланыўы зәрүр болған инвестициялар муғдары бойынша тийисли усынысларынан, яғный, 6-7 проценттен дерлик 2 есе көп.

Ғәрезсизлик жылларында мәмлекетимизде 1996-жылдан баслап әмелге асырылып атыр­ған Кадр­лар таярлаўдың миллий бағдарламасына муўапық жаңа билимлендириў системасы жаратылды. Елимиз аймағында жаңадан шөлкемлестирилген 1,6 млн. оқыўшыға мөлшерленген 1556 академиялық лицей ҳәм кәсип-өнер колледжлери хызмет көрсетпекте. 3 млн. оқыўшыға мөлшерленген 7,8 мың улыўма орта билим бериў мектеплери ре­конструкцияланды ҳәм жаңадан қурылды. 66 жоқары оқыў орынларында 260 мың студент билим алмақта, соның ишинде Халықаралық Вестминстер университети, Турин политехника институты, Сингапур менеджмент раўажланыўы институты, Ташкент қаласындағы Инха Университети, М.В.Ломоносов атындағы Москва мәмлекетлик университети, М.И.Губкин атындағы Россия мәмлекетлик нефть ҳәм газ университети ҳәм басқа да жетекши сырт ел университетлериниң филиалларын атап өтиўимиз тийис.

Г.УТЕМУРАТОВА,

Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик университети «Экономикалық теория» кафедрасы  баслығы, профессор,

А.ДАЎЛЕТМУРАТОВ,

Бердақ атындағы Қарақалпақ мәмлекетлик университети «Экономикалық теория» кафедрасы үлкен оқытыўшысы.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF