Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 20:56:37, 25.08.2019
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

УЙҚЫ, ТҮС КӨРИЎ ҲӘМ УЙҚЫСЫЗЛЫҚ

Жер жүзиндеги барлық тиришилик етиўши инсанлар, ҳайўанат дүньясы, жәнликлер, ҳәтте өсимликлер де өз өмириниң белгили бир бөлегин «уйқы» менен өткереди. Ҳеш уйқыламай тиришилик етиўши затлар ҳаққында илимде мағлыўматлар жоқ. Медицина тәлийматы уйқы ҳәм уйқылаў процесин оғада қурамалы, және әлўан сырларға бай, толы, ашылмаған тәреплери көп ҳәдийсе деп есаплайды. Рус физиолог алымы, академик И.В.Павлов ҳәм оның көп санлы шәкиртлери уйқы процесин дүнья жүзинде бириншилерден болып изерт­леген еди.

Олар адамда уйқы жүдә көп санлы шәртли рефлекслер нәтийжесинде жүзеге келетуғынлығын дәлиллеп бергени мәлим. Уйқы ўақтында бас мийдиң жоқары бөлимлериндеги нерв тоқымалары нейронларда қозғалыўшаңлық пәсейеди, керисинше, тоқтаў процеси күше­йип кетеди. Уйқы ўақтында тоқтаў бас мийдиң күл рең қатламларының ҳәмме жерлерине, ҳәтте, бас мийдиң орта мий тоқымаларына да өтип, тарқалып кетеди. Адам уйқылаған ўақтында ҳәрекет еткенде, жумыс ислеген пайытларында сарыплаған энергиясын, күш-қуўатын қайта топлайды.

Уйқы адамның жасына, жынысына, жасаў ҳәм жумыс ислеў шараятларына, турмыс кешириў, аўқатланыў, саламатлық ҳәм басқа да жағдайларына қарай ҳәр түрли болады. Мысалы, жаңа туўылған нәрестелер бир сутка даўамында 21-22 саатқа дейин уйқыда жатады, олар тек өз организминде ашлық сезими пайда болғанда ғана оянады. Ал, ересек адамлар  бир сутка ишинде орташа 7-8 саат уйқылайды. Негизинде адам жасаў, тиришилик етиў, өмир сүриў дәўириниң үштен бир бөлимин, орташа 20-25 жылын уйқы менен өткереди.

Тарийхый мағлыўматларға қарағанда, рус патшасы Пётр 8, әлемге белгили Шиллер, ГҢте сыяқлы әжайып инсанлар ҳәр күни түнде тек 5 саат уйқылап өмир кеширген. Адам қандай да бир әҳмийетли жумыс пенен шуғылланғанда, алдына қойылған мақсетти, ўазыйпаны өз ўақтында орынлаў ушын  түн уйқысынан кешеди де,  арасында мыз­ғып алып, және жумысын даўам етип кете бериўи мүмкин. Бирақ, бундай жағдайдың адам организмине әлбетте, зыянлы тәреплери бар екенлигин умытпағанымыз мақул. Себеби, усындай кеш жатыўдың ақыбетинен айырым кеселликлер (қан басым, жүрек ҳәм қан тамырларда кислород жетиспеўи, миокард инфаркты) күшейип кетиў итималы жоқ емес. Ал, жүдә узақ ўақыт уйқыда болыў медицинада «латер­гиялық уйқы» делинип, онда адамның бир неше күн, айлар ямаса жыллар даўамында уйқылаўы түсиниледи. Мысалы, академик И.П.Павлов Качалкин исм­ли адамның 40 жасында латергиялық уйқыға кетип, соң 20 жыл оянбастан уйқыда болғаны ҳәм усы жыллар даўамында оған емлеўханада азық-аўқатлық затлар жасалма рәўиште берилгени ҳәм бақлаў жүргизилгени ҳаққында жазған. Медицина тарийхында 4 жасар қыздың латергиялық уй­қыда 14 жыл даўамында оянбастан уйқылап жатқаны, ол 18 жасына толғанында бирден уйқысынан оянып, анасынан қуўыршағын сорағаны ҳәм оның менен ойнай баслағаны айтылады. Демек, қыздың ақыл-ойы, сана-сезими уйқыға кетиў дәўириндеги қәлпинде қалып қойған екен.

Илимде уйқының лунатизм деп аталыўшы түри де бар. Уй­қының бул түри көбинесе жас балаларда, қызларда ушырасады. Онда бас мийдеги көриў ҳәм денени ҳәрекетке келтириў орайлары ислеп турады. Усындай ҳалаттағы балаларды ҳәрекет етип турған ўақтында оятпаў зәрүр, оятылған жағдайда бахытсыз ўақыяның жүз бериўиде мүмкин делинеди.

Турмыста ҳәр бир адам түнде уйқылаўға жатпастан алдын ертеңги күн тәшиўишлери, режелери ҳаққында ойлайтуғыны сөзсиз. Усындай ўақытлары бас мийдиң күл рең қабатында жайласқан гигант тоқымалар, яғный, «нәўбетши», «қараўыл» тоқымалар өзлерине тапсырма алады. Ҳәр бир тапсырма алған «нәўбетши» тоқыма өзине жүкленген ўазыйпаны мүлтиксиз орынлаўға умтылады, алжасық жүз бермеўин тәмийинлейди. Мысалы, шырт уйқыда жатыр­ған емизиў жасындағы жас балалы ана түнде уйқылаў алдынан өзиниң бас мийиндеги «нәўбетши» тоқымаларға уйқы ўақтында өз  нәрестеси ҳаққында хабар берип турыўды «тапсыратуғыны»сөзсиз. Сонлықтан, уйқылап атырған ана радио ямаса телевизордан берилген қосық-намаларға оянбайды. Бирақ, өз жигербентиниң әсте ғана ыңырсығанын, жыламсырағанын, ҳәтте қыймылдағанын сезеди, уйқысынан дәрҳал оянып, баласын емизе баслайды.

Физиолог алымлар электроэнцефалография (мий тоқымалары биотокларын жазыў) үскенесинде изертлеўлер алып барып, уйқының бир неше бас­қышлары бар екенлигин анықлаған, олар медицинада уйқы фазалары деп аталады.

Уйқылаған ўақытлары ҳәр қыйлы түс көремиз, лекин, түс көриў себеплери елеге шекем толық ашылмаған. Негизинен, адамлар неше жасынан баслап, базылар неге аз, ал, биреўлер жүдә көп түс көреди!  Мағлыўматларға сүйенип айтатуғын болсақ, барлық жастағы адамлар түс көриўи мүмкин, ҳәтте, айы-күни толмай ертерек туўылған балалар да түс көреди екен.  Түс тийкарынан (60 процент) көзлер арқалы болып, ал, еситиў ҳәм сезиў органлары қатнасыўында түс көриўлер сийрек ушырасады. Көрилген түслердиң 15-16 проценти ҳәр түрли реңде, ал, қалған бөлеги ақ-қара реңде болатуғыны анықланған. Уйқылаған ўақтында айырым адамлардың жаңалықлар ашыўы, әжа­йып қосықлар жазыўы, намалар дөретиўи, инсаният ушын пайдалы затлар ойлап табыў жағдайлары жийи ушырасып турады. Мысалы, Д.И.Менделеев өзиниң химиялық элементлер кестесиндеги затлардың жайласыў тәртибин түсинде көрипти, ал, А.С.Пушкин өзиниң жақсы дөретпелерин уйқы ўақтында тоқыпты деген гәплер тийкарсыз болмаса керек.

Адам организми ушын тыныш уйқы оғада пайдалы. Өз ўақтында уйқыламаў, уйқы дәрилерин узақ ўақыт қабыллаўлар адамда дыққатлылықтың, еслеп қалыўдың төменлеўине, жумыс қәбилетиниң пәсейиўине, умытшақлықтың пайда болыўына алып келиўи мүмкин. Ҳәзирги ўақытта, дүньяда уйқысызлық дәртин басынан кеширип атырған адамлар саны көбейип баратырғаны жәмийетшиликти үлкен тәшўишке салмақта. Демек уйқы гигиенасына үлкен итибар қаратылыўы керек. Ҳәр күни белгили орында, белгили бир ўақытта уйқылаўға ҳәм ояныўға әдетленген жөн.

Жумыс ислеў, таза ҳаўада дем алыў, суўда шомылыў, спорт пенен шуғылланыў, дурыс турмыс қәлпин сақлаў адамның нерв сис­темасын беккемлейди. Нерв сис­темасы беккем екен, уйқыңыз тыныш ҳәм өмириңиз узақ болады.

А.НУРНИЯЗОВ,

Өзбекистан Республикасы  Денсаўлықты сақлаў ағласы, шыпакер-журналист.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF