Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 10:01:08, 27.05.2020
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ЖАҚСЫ ҚОСЫҚ – ЖАН АЗЫҒЫ

Адамзат дүньясы жаратылғалы берли қосыла киятырған музыканы сүймейтуғын, өз халқына тийисли намалардан илҳам алмайтуғын, өзи қосық, нама дөретпеген менен ыңылдап қосық айтпайтуғын жан болмаса керек.

Биз Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесиниң депутаты, Қарақалпақстан Республикасы Композиторлар аўқамының баслығы, Өзбекстан ҳәм Қарақалпақстан Республикаларына хызмет көрсеткен көркем өнер ғайраткери, “Дослық” ордениниң ийеси Нәжиматдин Муҳамеддинов пенен болған гүрриңлесиўимизде депутат сыпатында алып барып атырған жумыслары, нәтийжелери, қарақалпақ музыка мәде­нияты, оның бүгини, ертеңи, бул тараўда ушырасып атырған айырым унамсыз қубылыслар жөнинде сөз жүриттик.

– Тахтакөпир районы аймағындағы 81-санлы “Қаратерең” сайлаў округинен депутатлыққа усынылғаным ушын халықтың маған жүклеген талабы бойынша район ҳәкимияты менен тығыз байланыс орнатылды ҳәм орынлаў бойынша бир қатар жумыслар алып барылмақта.


Халықтың денсаўлығын сақлаў ҳәм қоршаған орталықты қорғаў, оған кери тәсир ететуғын факторларды кемейтиўдиң Әҳми­йети уллы. “Мақпалкөл” аймағында узақ жыллар халықтың ишимлик суўға болған талабын қанаатландырып киятырған ЭКОС системасы гөнерип, истен шығыў ҳалына келген еди. Бул ЭКОСта қосымша имарат салыў ҳәм реконструкциялаў ислери қолға алынды. Тийкарғы жумысларға 400 миллион сумға жойбарлаў-сметалық ҳүжжетлери ислеп шығылып, қурылысы тамамланды ҳәм турғынлардың суўға болған итияжы шешилди.

Ең шетте жайласқан “ДӘўқара” хожалығында жасаўшы пуқаралардың талабына муўапық кӨптен берли оңлаў ислерин талап етип турған МӘденият Үйинде қурылыс ислери тамамланып, қайта иске қосылды. Район орайындағы МӘденият сарайына кӨп ўақыт даўамында ири оңлаў жҮргизилмегенликтен ызғарланып, иши-сырты гӨнерип, Әсбап-Үскенелердиң, басқа да жумыс шараятларын тӘмийинлеўге зӘрҮрли қураллардың тоза баслағаны себепли заманагӨй талапларға сай дӘрежеге келтириў ушын ти­йисли орынларға усыныслар берилди. Жақын ўақытлар ишинде бул мӘселе де унамлы шешимин табыўы кҮтилмекте.

Райондағы Айтжан бақсы атындағы балалар музыка ҳәм кӨркем Өнер мектеби халықтың ул-қызларына эстетикалық тӘрбия бериўге Үлесин қоспақта. Лекин, бул оқыў орнының имараты Өткен Әсирдиң 30-жылларында салынған. Мектепке жаңадан имарат қурыў 2013-жылдың қурылыс жойбарына киргизилди. Биз жоқары уйымларға оны жеделлестириў бойынша мҮрӘжат пенен шығып атырмыз.

Бизге исеним билдирген халық пенен ушырасыўлар, оларды қабыллаў кҮнлери аўыллық пуқаралар жыйынлары, жӘмӘӘтлер, оқыў орынларында биргеликте жобаластырып алынды ҳәм Әмелге асырылып атыр. Усылардың жуўмағында халықтың жасаў шараятын жақсылаў, пенсионерлер менен майыпларды, кем тӘмийинленген шаңарақларды қоллап-қуўатлаў, ҳаял-қызлар менен жаслар мӘселелери бойынша жергиликли басқарыў уйымлары, ҳәкимлик, министрликлер, мӘкемелерге усыныслар менен шығылып атыр. Улыўма айтқанда, алып барылып атырған қайсы исимизде де халық исеними, депутатлық миннет Үлкен жуўапкершилик талап етеди.

– Қарақалпақ музыка Өнериниң соңғы ярым Әсирлик раўажланыўында салмақлы Үлесиңиз бар, миллий музыкамыздың тазалығына жан кҮйдирип жҮрген инсансыз. ГҮрриңимиздиң басында азы-кем изге нӘзер тасласақ. Бул тараўдың айтарлықтай раўажланған дӘўири қайсы жылларға туўра келеди? Сол жылларда тараўыңыздың тийкарғы машқаласы нелер болған?

– Қарақалпақ халқы Өзиниң оғада бай миллий қӘдириятлары, соның ишинде бийтӘкирар музыка Өнери, мӘдений мийрасларына ийе ески халықлардың бири. Халқымыз мың-мыңлаған жыллардан берли есап-сансыз аўыз Әдебиятының тҮрлери менен музыкасын кӨз қарашығындай сақлап киятыр. Уллы атқарыўшылар ҳәм сазенделер - Жийен, Халмурат, Шанқай, Нурабулла, өурбанбай, Есемурат, өыяс, Өгиз ҳәм басқа да жыраўлар, Ақымбет, Муўса, СҮйеў, Шерназар, Жуман, Ещан, Айтжан, Ибрайым, Арзы, Орынбай, Жапақ, өаражан, өудайберген ҳәм басқа да бақсы-сазенделер, атлары халықтың есинде сақланып қалмаған авторлардың классикалық дӨретпелери бҮгинги кҮнимизде де айрықша қӘстерленип сақланып киятыр.

ҲӘр бир дӘўирде де композиторларымыз сол дӘўирдиң талабына сай шығармаларды дӨретип, музыка Өнеримизди жоқары дӘрежеде услап турыўға умтылып келди, заман нӘпеси менен жасады. Аянбай хызмет етип, халқымыздың руўхый талапларын қанаатландырарлық мийраслар қалдырды.

Fәрезсизлик жылларындағы жетискенликлеримизди айрықша атап Өткенимиз орынлы. Себеби, ғәрезсизлик бизиң миллий қәдириятларымызды қайта тиклеп, дөретиўшиликтиң пүткиллей жаңа асырымларын ашты, қәдирсизленген бақсышылық, Әсиресе, жоқ болып кетиўге келген жыраўшылық Өнерлеримиз Өзиниң қәдди-бойын көтерип, бир ўақытлары “Қарақалпақлар - бақсы-жыраўлар ели” деген атымызды қайтарды. Миллий музыкамыз раўажланыўдың жаңа бас­қышына кирди, жанрлары кеңейди. ДӘслепки операмыз “Әжинияз”, балетимиз “Айжамал” дӨретилип, Үлкен сахнада тамашагӨйлердиң нӘзерине усынылды.

Қарақалпақстан Әдебияты, кӨркем Өнериниң Ташкент, Москва қалаларында ҳәм басқа да республикаларда он кҮнликлери, мӘденият кҮнлери Өткерилип, Әзелден миллий кӨркем Өнери бай халқымыздың мӘдений турмысында Әҳмийетли болды.

әлбетте, ҳәр бир истегидей, машқалалар да орын алды. Бирақ, олар республикамыздың басшы уйымларының жӘрдеми арқалы Өз ўақтында шешилип барылды.

– Қарақалпақ миллий музыкаларын дӨреткен, шығармалары 30-40 жылдан берли айтылып киятырған туўысқан халықлар ўӘкиллерин билемиз. Олар да музыкамыздың тазалығын сақлаған, басқа халықлардың музыкалары менен шабырыстырмаған. ҲӘзирги жағдай болса, басқаша. Айырым жаслар Үлкен сахналарда, радио-телевидение арқалы айтып жҮрген қосықларының гейпаралары ҳәр намадан “Үзип-Үзип” алып қурастырып қойғандай, гейде қарақалпақ қосықлары басқа халықлардың намаларына салынып айтылып атырғандай сезиледи. Бул пикирге қалай қарайсыз? Композиторлар аўқамы тӘрепинен усындай унамсыз қубылыслардың раўажланып кетпеўи ушын қандай илажлар кӨрилип атыр?

– Республикамыздың мӘдениятында Өшпес из қалдырған бир қатар басқа миллет ўӘкиллери болған композиторларымыз дӨреткен шығармаларының шеберлиги, халық намаларының Әжайып Үлгилеринен, жолларынан уқып пенен пайдалана билгенликтен елеге шекем умытылмастан сахналарда атқарылмақта, халқымыз арасында қосықлары айтылмақта.

Соңғы ўақытлары атқарылып атырған бир қатар қосықлардың намаларында “нама қурастырыўшылық”, басқа халықлардың музыка Үлгилеринен пайдаланыў жолларына, усылларына бурыў, еликлеў, айырым қарақалпақ халық қосықларының намаларын танып болмастай дӘрежеде Өзгертип, классикалық дӘрежеге енгенлерин “твист” ҳалына келтирип, бузып атқарыў орын алғаны, қарақалпақ қосықшылық Өнерине жат болған айтыў усылларының пайда болғанлығы, Әлбетте, Өкинишли. Атқарыўшылар миллий қосықшылығымыздың атақлы ғайраткерлериниң атқарыўшылық жолларына итибар берсе, тыңласа, Үйренсе кӨп тӘжирийбе алады. Миллий музыкамызға ҳҮрмет пенен қараўымыз, қӘдирлеўимиз керек.

Композиторлар аўқамының мӘжилислеринде, МӘденият ҳәм спорт ислери минис­трлиги ҳәм оның қарамағындағы театр-концерт шӨлкемлери менен Өткерилетуғын мӘдений илажларда атқарыўшылар арасында Үгит-нӘсият жумысларында тийисли пикирлеримизди жеткерип атырмыз. Сондай-ақ, телевидениеде шӨлкемлестирилген арнаўлы кӨрсетиўде де бул мӘселеге айрықша дыққат аўдарылмақта.

БҮгин қосықшы сыпатында танылған жас талант ийелериниң биразы устазлыққа сизге қол берген жаслар екенинен хабарымыз бар. Оларды тӘрбиялап, Үлкен сахналарға алып шыққансыз. Лекин, устаз кӨрмей-ақ Аллатаалам Үш тҮрли талантты “қоса берип”, Өзи қосық текстин, намасын дӨретип, Өзи айтып, имканиятынан, бираз жасларымыздың музыкаға болған талғамының айтарлықтай емеслигинен пайдаланып, Өзлерин Өзлери кӨтермелеп, театрларда жеке концертлерин шӨлкемлес­тирип атырған “шексиз” талант ийелери де баршылық екенлигин жасыра алмаймыз. Анығында олар жасларымыздың музыка мӘдениятын асырыўға да, миллий музыка Өнерин раўажландырыўға да Үлес қосып атырған жоқ. Бул ҳаққында кӨп айтылып та атыр. Лекин, ҳәзирше нӘтийже кӨринбей атырғандай. Шешиўши илажлар кӨрилетуғын ўақыт жетпеди ме?

– Жаслар - бизиң келешегимиз, ҳәзир олардың талантын ашыўға кең мҮмкиншиликлер жаратылған. Соңғылықта олардан ҳақыйқый талант ийелери, халық арасында жақсы қабылланатуғын шығармалары шығып қалыўы мҮмкин. “ЖҮзден жҮйрик, мыңнан тулпар шығар” деп бийкарға айтылмаған ғой. ҲӘзир басқа жақлардағыдай бизде де эстрада атқарыўшыларымыз миллий эстрада атқарыўшылық жолларын излеў бағдарында талпынысларын кӨрсетпекте. Заман талабына муўапық коммерциялық тамашалар жолға қойылғанлықтан, театр-концерт шӨлкемлерине ағза емес бир қатар жеке атқарыўшылар намаларын, қосық текстлерин Өзи жазып, сахнада да Өзи атқарыўшыларды Үгит-нӘсият арқалы ғана ретлестириў мҮмкин.

“Өзбекнаво” эстрада бирлеспесиниң өарақалпақстан Республикалық бӨлимине концерт-гастроль хызметлерин ретлестириў, шӨлкемлестириў, Өткериў бойынша кең мҮмкиншиликлер берилген. Бул мӘселе бо­йынша кӨлемли илажларды Әмелге асырыўға жағдай жаратылған. Атқарыўшылардың бағдарламаларын алдын-ала арнаўлы қӘнигелер тӘрепинен кӨзден Өткерип, ҳәртӘреплеме таллаў жасап, намасы, текст мазмуны, атқарыўшылығы бойынша бағдар, мӘслӘҳәтлер берилиўи мақсетке муўапық болар еди. өадаған етиўшилик пенен олардың жолына бӨгет салған боламыз.

– Композиторлар аўқамы тӘрепинен жаслар арасынан қӘнигели композиторлар жетилисип шығыў бағдарында нелер исленип атыр? Аўқамның алдында турған ўазыйпалары туўралы да айтып Өтсеңиз...

– Айырым қӘнигеликлер бар, оларда арнаўлы мағлыўматтың, уқыптың, тӘжирийбениң болыўы шӘрт. Мысалы, шыпакер, инженер, механик, ушқыш, машинист сыяқлы кӨплеген қӘнигеликлерди қӘлеген адам сырт­тан келип бирден меңгерип кетиўи мҮмкин емес. Нама дӨретиў ушын да арнаўлы билим болыўы тийис. Бул билимди тек консерватория береди. Онда оқыған инсан ғана ҳақыйқый композитор деп тӘн алыныўы мҮмкин, талант та керек. Композиторлар аўқамы талантлы жасларымызға ҳәртӘреплеме методикалық жӘрдем берип, жол-жобалар кӨрсетип келмекте. МӘмлекетимиздиң бас байрамлары - FӘрезсизлик, Наўрыз салтанатларында, басқа да Әҳмийетли сӘнелерге бағышланып шӨлкемлестирилген таңлаў, фестивальларда қатнасыўшы жасларға шығармалар ҳәм атқарыўшылық бойынша пикирлер айтылып, усынысларымызды билдирмектемиз.

Шығармалардың арасында сӘтли шыққанлары атқарыўшылық жәмәәтлерине усыныс етиледи. Сапа дәрежеси төменлериниң кемшиликлери кӨрсетилип, жетилистириў бойынша пайдалы мӘслӘҳәтлер бериледи. Жыл басынан берли Композиторлар аўқамында бирқанша мӘжилислер Өткерилип, аўқамның ағзалары тӘжирийбели композиторлар менен сӘўбетлесиўлер, ушырасыўлар Өткерилди.

Республикамызда хызмет атқарып атырған басқа да дӨретиўшилик аўқамлары, шӨлкемлери менен биргеликте улыўма халықлық байрамларды, басқа да Әҳмийетли сӘнелерди белгилеў, ушырасыўлар, саз-сӘўбет кешелерин Өткериў мӘселеси бойынша бас­қоспа мӘжилислер шӨлкемлестириў Үрдиске айландырылып, композиторлар, шайырлар, драматурглер, жазыўшылар, журналистлер, сҮўретшилердиң қатнасыўында қызғын пикирлер алысылмақта ҳәм олар Өзиниң унамлы нӘтийжелерин берип атыр.

– БҮгин халық қосықларының кӨпшилиги қайта жанланып, талантлы қосықшыларымыз тӘрепинен атқарылып жҮр. Жасларымыз бул қосықларды сҮйип тыңлайтуғынына, Өзлигимизге бул бағдарда да қайтып атырғанымызға қуўанамыз. Усындай унамлы Өзгерислерде “НӨкис FM”ниң де Үлеси бар екенлигин айтып Өтиўимиз орынлы деп ойлайман. Бул радиоканалдың музыкалық еситтириўлерине қӘниге сыпатында кӨзқарасыңыз...

– Қарақалпақстан радиосы дҮзилгеннен баслап ҳәзирге шекем жҮдӘ мақтаныш пенен айтыўға арзырлық жумысларды Әмелге асырып келмекте. Елимиздеги ҳәм дҮньядағы жаңалықларды, мӘденият ҳәм кӨркем Өнеримизди журтшылыққа таратыў орайы, музыка Әлеминиң ғайраткерлерин, жыраў-бақсы, қосықшыларымыздың атқарыўшылық шеберлигин, композиторларымыздың дӨретиўшилик мийнетлериниң Үлгилерин жеткерип, таныстырыў, еситкенди заўықландырыўшы хызметин атқармақта. БҮгин “НӨкис FM” радиосының жумыс алып барыўы да жетискенлигимиздиң бир кӨриниси сыпатында қуўандырарлық дӘрежеде.

“НӨкис FM” радиосының алдағы ўазыйпаларында бағдарламаға рӘң-бӘреңлик киргизип, орынсыз бос сӨзлерди азайтып, қарақалпақ миллий қӘдириятларын, миллий музыкалық мийрасымызды, оның дӨретиўшилерин, дҮнья классиклерин, ҳәзирги заман жӘҳән музыкасындағы кешип атырған унамлы Өзгерислерди Үгит-нӘсиятлап, бизиң менталитетимизге жат мӘдений қубылыслардың мӘнисин ашып барыўы, жасларымыздың аңын олардан сақлаўға жӘрдем етиўи мақсетке муўапық болыўы керек.

ҲӘр кҮни санаўлы атқарыўшылардың бир қыйлы қосықларын бериўди азайтып, радионың алтын фондында сақлаўлы турған миллий музыкамыздан, жыраў-бақсылар, олар атқарған дӘстанлар, музыкалық спектакльлер, артистлер, қосықшылардың оғада бай репертуарларын кең жӘмийетшиликке еле де кӨплеп жеткериўи, арнаўлы еситтириўлер шӨлкемлестириўи бул радионың утымлы тӘреплерин, зӘрҮрлигин кҮшейткен болар еди. Бул бағдарда Өзбекстанның бир қатар FM радиоларының жумыслары менен танысыў мҮмкиншилигин қарастырыўы керек.

Редакцияға қарақалпақ тилиниң жетик маманларын, музыка бойынша арнаўлы қӘнигелерди тартыў - еситтириўлердиң сапасын ҳәзиргиден Әдеўир жақсылаўы мҮмкин. Бир қатар диктор ҳәм еситтириў алып барыўшы қӘнигелер ара-арасында қарақалпақ тилиниң сӨйлеў қӘделерине дыққат бермей, сӨзлери шубарланбақта, яки олардың еситтириўлерин алдын-ала кҮшли редактор кӨзден Өткерип, қӘте-кемшиликлерин эфирге жиберместен Әдеўир бурын жӨнлестириў зӘрҮр. “Жағымсыз қосық пенен нӘрестиңди де алдай алмайсаң” деген гӘпти уғыныў лазым.

– Мазмунлы пикирлериңиз ушын рахмет!

Гүрриңлескен:

Пердегүл ХОЖАМУРАТОВА.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF