Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 20:51:41, 25.08.2019
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

ТИЛ — МИЛЛЕТ РУЎХЫ

Өзбек тили дүньядағы ең бай ҳәм әййемги жазба үрп-әдетлерге ийе тиллерден есапланады.

Тил — мәмлекет белгиси, мүлки. Тилди асыраў, раўажландырыў — миллеттиң өсиўи демек. Өзбекистан Республикасы Конституциясында мәмлекетлик тилдиң статусы ҳуқықый тәрептен беккемлеп қойылған. Сол себепли өзбек тили ғәрезсиз мәмлекетимиздиң байрағы, герби, гимни қатарында туратуғын, нызам менен қорғалатуғын муқаддес мәмлекет белгисине айланды.

1989-жылы 21-октябрьде өзбек тилине — мәмлекетлик тил статусы берилди. Бул ғәрезсизликке қойылған дәслепки қәдем еди.

Ғәрезсизлик жылларында өзбек тилиниң қолланылыўы әмелде жүдә кеңейди, оны илимий тәрептен раўажландырыўға қаратылған изленислер, тилимиздиң өзине тән қәсийетлерине бағышланған илимий ҳәм публикациялық китаплар, оқыў қолланбалары, сөзликлер көплеп баспадан шығып атырғанлығы жәмийеттиң раўажланыўына өзиниң үлесин қоспақта. Ҳәзирги ўақытта жоқары ҳәкимият уйым­ларынан баслап жергиликли басқарыў уйымларына шекем жумыс алып барыў мәмлекетлик тилде әмелге асырылмақта. Ҳәммеге мәлим, өзбек тили әсирлер даўамында араб жазыўы тийкарында раўажланып келген. Бул жазыўда да халқымыздың көплеген тарийхы ҳәм байлықлары бизге шекем жетип келген, қәдирленип келмекте.

Сондай-ақ, 1929-жылларда зыялы алымларымыздың ҳәрекетлери менен латын жазыўы тийкарындағы өзбек әлипбеси ислеп шығылды. Бул әлипбе тек 10 жыл даўамында ғана әмелде болып, латын жазыўында хал­қымыздың руўхый мүлкине айланып қалған көплеп китап ҳәм сабақлықлар, газета-журналлар ҳәм тарийхый ҳүжжетлер баспадан шығарылды. Сол ўақытта да араб әлипбесинен латын жазыўына өтиў аңсат әмелге аспады. Жәдидлердиң белсенди ҳәрекетлери менен бул ис әмелге асырылды. Бирақ, соншама зыялыларымыз репрессия қурбанлары болып кетти. Фитрат, Ғазы Алым Юнусов, Ашурали Зоҳирий, Отажон Ҳошим, Назир Тўрақулов сыяқлы зыялылар бул бойынша «Маориф ва ўқитувчи», «Садои Туркистан», «Тараққий» сыяқлы газета ҳәм де журналларда бир қанша мақалалар жәрдеминде ҳәм илимий излениўлер алып барды.

Уллы бабаларымыз тилимиздиң өзине тән грамматикалық қәсийетлерин есапқа алып, оның үлкен имканиятларына тән жазыў системасын жаратыў бо­йынша ҳәмме ўақыт тырысқан.

Ғәрезсизликке ерискенимизден соң халқымыздың мәдений-руўхый турмысындағы басқа көплеп машқалалар қатары тил ҳәм әлипбе мәселеси де ең әҳми­йетли ўазыйпаға айланды. Әсиресе, өзбек тилиниң халықаралық майдандағы абырай-мәртебесин асырыў, келешек әўладларымыз ушын шет тиллери, мәлимлеме технологияларын ҳәр тәреплеме пуқта ийелеўи ушын қолайлы имканиятлар жаратыў сыяқлы әҳмийетли ўазыйпалар латын әлипбесин үйрениў зәрүрлигин келтирип шығарды. Сол себепли, республикамыздың Биринши Президенти И.Ә.Кәримовтың пәрманы менен 1993-жыл 2-сентябрьде мәмлекетимизде «Латын жазыўына тийкарланған өзбек әлипбесин қабыл етиў ҳаққында»ғы Нызам қабылланды. Дәслеп өзбек тилиниң латын жазыўы тийкарындағы имла қағыйдалары ислеп шығылды ҳәм турмысқа енгизилди. Бүгинги күнде мәмлекетимизде билимлендириўдиң барлық басқышларында латын жазыўындағы өзбек әлипбеси тийкарында билим берилмекте.

Соның менен бирге, мәмлекетимизде кирилл жазыўы да қолланылып келинбекте. Себеби, халқымыз көп миллетли, айы­рым миллий топарлар кирилл жазыўын қолланатуғынлығы итибарға алынған.

Ҳәзирги ўақытта жәмийетимизде тил мәдениятын асырыў бойынша еле көп жумыслар ислениўи керек. Әсиресе, айырым сөйлеў мәдениятымызда әдебий тил нормаларына әмел етпеў, тек мәлим бир аймақта қолланатуғын диалект элементлерин қосып сөйлеў жағдайлары ушырап турыўы бул мәселениң әҳмийетли екенлигин көрсетеди.

Уллы бабамыз Әлийшер Наўайының «Тилге итибар — елге итибар» деген ибратлы сөзлерин умытпаўымыз керек. Биз әўладлардан-әўладларға өтип киятыр­ған бийбаҳа байлықтың даўамшылары сыпатында ана тилимизди асырап абайлаўымыз, оны байытыў, абырайын және де асырыў бойынша тынымсыз жумыс алып барыўымыз зәрүр.

Назира ЯНГИБАЕВА,

ҚМУ өзбек тили ҳәм әдебияты кафедрасы оқытыўшысы.

Генжебай АБИШЕВ,

ҚМУниң үлкен илимий хызметкери, излениўшиси.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF