Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 11:28:32, 02.06.2020
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

СӨЗЛЕРДИҢ МӘНИСИНЕ ОЙ ЖУЎЫРТҚАНДА

 

“Мәмлекетлик тил ҳаққында”ғы Қарақалпақстан Республикасы Нызамының 7-статьясында “Мәмлекетлик тилге илимий тийкарланған жаңа терминлер жәмийетлик додалаўдан кейин Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңесиниң тийисли комитетиниң келисими бойынша киргизиледи” деп көрсетилген. Бирақ, бундай (Республикалық терминологиялық) комитет жоқ. Ҳәзир күнделикли баспасөз арқалы экономикаға, мәденият ҳәм жәмийетлик-сиясий терминологияға қатнаслы бирқанша сөзлер тилимизге кирип атыр.

Бирақ, олардың гейпараларының өз мәнисинде дурыслы қолланылмай атырғанлығы жәмийетшилик тәрепинен баспасөзлерде сөз етилип атырғаны белгили. МӘселен, “Еркин өарақалпақстан” газетасының Өткен жылғы санында (2011-жыл 20-январь) “Нызам тили - Әдебий тилимиздиң айрықша кӨриниси” деген мақалада мӘжбҮрият (миннетлеме), ғоя (пикир), критерий (Өлшем), модда (статья), асос (тийкар), бӘнд (пункт) сыяқлы сӨзлердиң қолланылып атырғанлығы айтылды. Сондай-ақ, усы газетаның 2011-жыл 2-августтағы санында “Жас журналистлерди тӘрбиялаў - ўазыйпамыз” деген мақалада телекӨрсетиў ҳӘм радиоеситтириўлерде сӨз ҳӘм сӨз дизбеклериниң қӘте мӘнилерде қолланыўлары берилди. Ал, 2012-жылдың 18-февралындағы санында “Лауреат па, ийеси ме?” деген мақалада да сӨз ҳӘм терминлердиң дурыслы қолланылмай атырғанлығы айтылған еди.

Биз бул мақалада усындай жағдайларды есапқа алып, жақыннан берли кҮнделикли баспасӨзлерде гейпара Өзлестирме ҳӘм жасамалы сӨзлердиң ертеден қолланылып киятырған анық мӘнили сӨзлеримизди қысып, оның орнын басып атырғанын сӨз етпекшимиз.

Жақын ўақытлардан берли газета бетлеринде пӘраўан, муқаддес, сӘўбет, сӘўбетлесиў сыяқлы сӨзлер жийи қолланылып атыр. ПӘраўан (фарован) сӨзи шығысы жағынан парсы-тӘжик сӨзи. Бул сӨз бизиң тилимизде фонетикалық Өзгериске ушырап, пӘраўан тҮринде Өзлескен. ПӘраўан сӨзи мӘниси бойынша қарақалпақ тилиниң тҮсиндирме сӨзлигинде арқайын, еркин деген мӘниде берилген. Мысалы:

СӘйир Әйлабан гезип сааты заман,

ШаҳсӘнем, ЛӘйлидей жҮрип пӘраўан.

(Әжинияз).

Ал, СейфулғӘбит МӘжитовтың 1907-жылы Иният болысқа жазған хатында:

Шымбайдың жери кең, суўы пӘраўан,

Лекин билимнен жоқ ҳеш намыў-нышан.

Бул қосық қатарында пӘраўан сӨзи мол, жеткиликли, кӨп деген мӘнилерди аңлатады.

ПӘраўан сӨзи ғӘрезсизлик дӘўиринде мӘмлекетимиздиң экономикалық раўажланыўына байланыслы халық пӘраўанлығы мӘнисинде мол, жеткиликли деген мӘниде экономикалық термин ретинде қолланылып атыр. Бул сӨздиң мӘниси туўралы “Устаз жолы” газетасының 2001-жыл сентябрь, октябрь айларындағы санлары ҳӘм 27-декабрьдеги санында “халық пӘраўанлығы” деген тҮсиникке байланыслы “пӘраўанлық” ҳӘм “абаданлық” деген еки сӨз тартыслы сыпатқа ийе болды. Бул еки сӨздиң мӘнилик қолланылыўы бойынша академиклер Жуманазар Базарбаев ҳӘм Абатбай ДӘўлетовтың тҮсиниклери бойынша бир-бирине қарама-қарсы пикирлер айтылды.

Ҳақыйқатында, бул еки сӨз жеке қолланылыў мӘниси жағынан экономикаға қатнаслы мол, жеткиликли, кӨп деген мӘнилерди береди. Ал, абад, абадан сӨзлери пӘраўан сӨзине қарағанда мӘниси бираз кең. Ол экономикаға да, басқа халық турмысына да қатнаслы барлық нӘрсе абадан, дарқан, мол деген мӘнилерде қолланылады:

Биз пахтакеш халықлар азат шығыста,

Жасаймыз абадан, шадлы турмыс­та.

(И.Юсупов).

әдира қалғыр, туўған жер,

Болмаған соң абадан.

(Жийен жыраў).

Бул қосық қатарларындағы абадан сӨзин пӘраўан сӨзи менен алмастырып та қолланыўға болады. Сонлықтан пӘраўан сӨзиниң абадан сӨзине жақын синоним болып келетуғын тӘреплерин бийкарлаўға болмайды. ПӘраўан сӨзи Өзбек тилинде экономикаға қатнаслы халық пӘраўанлығы ретинде қолланылады да, қарақалпақ тилинде Өзбек тилиндеги пӘраўан сӨзиниң орнына абадан сӨзин толық қолланыўға болады.

ҲӘзирги кҮнлери газета бетлеринде муқаддес сӨзи кең қолланылып атыр. Бул да шығысы жағынан парсы-тӘжик сӨзи. Муқаддес сӨзи ғӘрезсизликке дейин тилимизде қолланылмайтуғын еди. Оның кең қолланылыўы ғӘрезсизлик дӘўиринен басланады. Бул сӨз қарақалпақ тилине Өзбек тили материал­ларын аўдарма жасаў арқалы кирип атырғаны белгили. Президентимиз Ислам КӘримовтың “Fidokor” газетасы хабаршысының сораўларына берген жуўапларында муқаддес сӨзи ғӘрезсизлик идеяларға байланыслы муқаддес қӘдириятлар, муқаддес дин, муқаддес сезим сыяқлы сӨз дизбеклеринде қолланылған. әсиресе, бул сӨздиң жедел қолланылыўы “Өзбекстан Республикасы мӘмлекетлик ғӘрезсизлигиниң 20 жыллығын Өткериўге таярлық кӨриў ҳӘм оны Өткериў ҳаққында”ғы Өзбекстан Республикасы Президентиниң (2011 жыл 6-апрель) қарарында “Уллы ҳӘм муқаддессең, ғӘрезсиз Ўатан” сҮрени менен берилди. Усы кҮннен баслап муқаддес сӨзи газета бетлериндеги мақалаларда ҳӘр тҮрли сӨзлер менен дизбеклесип, кең қолланылатуғын болып кетти: сабақ муқаддес, муқаддес шаңарақ, муқаддес арзыў, муқаддес муғаллим, Әдиўли ҳӘм муқаддес шаңарақ ҳӘм тағы бас­қа. Сондай-ақ, Өзбекстан Республикасы өураллы КҮшлериниң 20 жыллығы байрамы алдынан “Еркин өарақалпақстан” газетасында басылған ӨзАның шолыўшысы Х.Бердиевтиң мақаласында “Ўатан қорғаў - муқаддес парыз” деп берилген болса, усы газетаның хабаршылары ө.Реймовтың мақаласында “Ўатан қорғаў - муқаддес миннет”, ал, С.Жаниевтиң мақаласында “әскерий хызмет - Әдиўли миннет” деп берилген. Бул келтирилген гӘплердеги “муқаддес парыз”, “муқаддес миннет”, “Әдиўли миннет” сӨз дизбеклериндеги муқаддес ҳӘм Әдиўли сӨзлериниң арасында айтарлықтай мӘнилик айырмашылық жоқ. Булардағы айырмашылық муқаддес сӨзи Өзбек тили арқалы кирген парсы сӨзи, Әдиўли қарақалпақтың тҮпкиликли сӨзи. ҲӘзирги қарақалпақ тилинде қолланылып атырған муқаддес сӨзиниң мӘнисин қарақалпақ тилиниң Әдиўли ҳӘм ардақлы сӨзлери толық билдиреди.

Демек, бул орында биз муқаддес ҳӘм Әдиўли сӨзлерине салыстырмалы таллаў жасағанда, басқа тиллерден Өзлестирме сӨз алынбасын деген пикирде емеспиз. Өзимиздиң толық мӘнили сӨзлеримиз турып, оларды былай ысырып қойып жоқарыдағы сыяқлы Өзлестирме сӨзлерди тиккелей ала бермей, олардың орнына сол мӘнини дӘл беретуғын сӨзлерин таўып қолланған мақул деп есаплаймыз.

ҲӘзирги газеталарда жийи қолланылып жҮрген сӨзлердиң жӘне бири - сӘўбет сӨзи. Бул сӨз тилимизде бурыннан бар араб-парсы тилинен Өзлескен суҳбат сӨзиниң жасамалы формасы. Бирақ, сӘўбет ҳӘм суҳбет сӨзлери қолланылыў мӘниси жағынан бириниң орнын бири баса алмайды. Изертлеўлердиң анықлаўы бойынша олардың ҳӘрқайсысы Өз алдына жеке мӘнили сӨзлер екенлиги айтылған. өарақалпақ тилиниң тҮсиндирме сӨзлигинде сӘўбет сӨзи ҳӘзирги баспасӨзлерде қолланылып жҮрген мӘнисинде емес, ҳӘзлик, ўақтыхошлық, ойын-заўық мӘнисин билдиретуғыны берилген. Ал, суҳбет сӨзи гҮрриң, сӨйлесиў, кеңесиў мӘнилерин аңлататуғыны кӨрсетилген. Ҳақыйқатында, тилимиздиң фактлерине бақлаў жҮргизип қарағанымызда усы мӘнилерди тастыйықлайды:

өызлар менен суҳбет етип билгенше,

Дослық, меҳрибанлық етип Өлгенше.

Саў болса ақыры адамның дени,

СӘўбет қурар бирге Өскен жайлаўым.

(КҮнхожа).

Сондай-ақ, әжинияздың қосықларында ҳӘм басқа да ҳӘзирги дӘўир жазыўшы-ша­йырлардың шығармаларында жоқарыдағы сыяқлы еки тҮрли мӘниде қолланылатуғыны берилген.

Бул сӘлемди язмышам ол Нурғалий ашнамызға,

Бирнеше суҳбет ушын Изимбетин берсин бизге.

Ашықларға мудам сӨҳбет яқшыды,

Кел ойнап-кҮлели, Әй нӘзӘлимлер.

(Әжинияз).

Усы сыяқлы мӘнилерде қолланылыў дӘстанларда, Аббаз, Садық, Тилеўберген, И.Юсупов ҳӘм басқа да шайырлардың шығармаларынан да орын алған. Сонлықтан қарақалпақ тилинде суҳбет деген сӨз жоқ, сӘўбет деген сӨз бар деп кесип айтыў тил факт­лерине сӘйкес келмейди.

СӘўбет, сӘўбетлесиў сӨзлериниң кҮнделикли баспасӨзлерде кӨп қолланылыўы нӘтийжесинде гҮрриң, гҮрриңлесиў, Әңгимелесиў сӨзлериниң қолланылыўдан қалып баратырғанлығы байқалады. Биз кҮнделикли баспасӨз материалларының 2011-2012-жыллардағы ҳӘм оннан бурынғы газета бетлерине кӨз жуўыртып қарағанымызда, “Еркин өарақалпақстан” газетасының 2011-жыл 18-январь санында “Анна Иванова гҮрриңлести”, сондай-ақ, усы газетада “гҮрриңлескен ПердегҮл Хожамуратова” деген сӨзлерди ушыраттық. Соның менен қатар, сӘўбет сӨзиниң аўдарма жасаўда стильлик жақтан келиспейтуғын тӘреплери де байқалады. МӘселен, “Устаз жолы” газетасының 2000-жыл 29-июнь санында басылған “БаспасӨз ҳӘм ғалаба хабар қураллары хызметкерлерине” деген текстте: “Бизиң натыныш дӘўиримизде жасына, кӘсибине, лаўазымына қарамастан ҳӘр бир саналы адам қуўанышын ҳӘм дӘртин, қайғысын ҳӘм тӘшўишин ортақласатуғын руўхый жақтан жақын сӘўбетшини излейди” деген қатарларда сӘўбетши сӨзи стильлик ҳӘм мӘнилик жақтан Өз орнына дӘл тҮспей турғаны байқалады. Бул орында сӘўбетши сӨзи анық мӘниге ийе емес. Оны мӘслӘҳӘтши сӨзи менен бергенде жҮдӘ мӘнили ҳӘм тҮсиникли болар еди.

Жуўмақлап айтқанда, бизиң пикиримизше, сӘўбет, сӘўбетлесиў сӨзлериниң мӘниси тар ҳӘм жасамалы сӨз екенин есапқа алып, оның орнына суҳбет, суҳбетлесиў сӨзлерин қолланғанымыз дурыс. Себеби, бул сӨзлер биз жоқарыда сӨз еткен КҮнхожа, әжинияз, Аббаз, Садық, Тилеўберген ҳӘм басқа да шайырлар тӘрепинен усы формада қолланылған.

Жоқарыда сӨз етилгенлер менен қатар, кҮнделикли баспасӨзлерде Өзбек тилинен аўдарма материаллар тӘлимий, инсаный, дӘстҮрий, ҳуқықый, ықтыярий, Әмелий (Әмелият), мӘнаўий (мӘнаўият), қӘдирият, пазыйлет сыяқлы жасамалы сӨз ҳӘм сӨз формаларының қолланылып атырғаны белгили. Бул -ый/-ий қосымтасы арқалы берилген сӨзлердиң биразы қарақалпақ тилиниң грамматикалық қурылысында -лы/-ли қосымтасы арқалы қолланылады: билимли (тӘлимий), инсанлылық, дӘстҮрли, ҳуқықлы, ықтыярлы ҳӘм тағы басқа. Ал, мӘнаўий (мӘнаўият), қӘдирият, пазыйлет, Әмелий (Әмелият) сӨзлери кӨпшилик жӘмийетшилик ушын толық тҮсиникли болып сиңиспеген. Бул сӨзлердиң мӘнисин мектеп оқыўшылары ямаса жай адамлардан сорағанымызда, анық мӘнисин айталмай қалыўы мҮмкин. Бирақ, Әмелият сӨзи газеталарда медицина Әмелиятында, 4-курс­тың Әмелиятында жҮргенимде сыяқлы сӨз дизбеклеринде қолланылып атыр. әмелият сӨзи бурын бизиң тилимизде тӘжирийбе, практика деп қолланылатуғын еди. Бул еки сӨз (тӘжирийбе, практика, практикант) бизиң сӨзликлеримизге қӘлиплескен тҮсиникли сӨз ретинде кирген. Сонлықтан аўдарма жасаў арқалы сӨз қолланыўда жоқарыдағы сыяқлы сӨз ҳӘм сӨз формаларын Өзбек тилиниң Үлгисинде тиккелей ала бермей, булардың мӘнисин анық билдиретуғын сӨзлер таўып қолланған мақул. Демек, сӨз қолланыўда кӨпшиликке тҮсиникли улыўма халықлық сыпатқа ийе болған сӨзлерди таңлап алған илимий жақтан дурыс болады.

М.ДӘЎЛЕТОВ,

Н.Дәўқараев атындағы Тил ҳәм Әдебият институтының жетекши илимий хызметкери, филология илимлериниң докторы.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF