Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 23:49:10, 30.05.2020
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

Ақырғы хошласыў кешеси

Миллий әдебиятымыздың

еки байтерегин еслеп...

Әне, аласар қус-дала ойшылы,

Отыр көзин жумып дөңниң басында.

Ибрайым Юсупов

«Дала әрманлары» поэмасынан.

Өткен ҳәптеде пиядалап есигиниң алдынан өттим. Өзиниң атына қойылған Ибра­йым Юсупов көшесиндеги еки қабатлы 62-жай соңғы он жыллықларда мениң ушын муқаддес ўатан ишиндеги ең қәдирли шаңарақлардың бири болып қалған еди.

Көшениң қарсы тәрепин жағалап, Нөкис педагогика институтына ыссылық беретуғын қазанханадан 3-санлы мектепке қарай қос труба өтип тур. Шайырға 2004-жылғы Ғәрезсизлик байрамы алдында Өзбекстан Қаҳарманы атағы берилген күни қутлықлаў ушын азанда ерте киятырып жаңағы трубаларға қарасам, ыссылықты сақлаў ушын сыртына оралған қарақағазы (рубероид) жүдә көримсиз сезилди. Ол ўақытлары «Коммуналлық ыссылық орайы» акционерлик жәмийетиниң баслығы едим. Енди бул үйге тумлы-тустан жоқары мәртебели қонақлар келеди. Бүгиннен қалдырмай, жердиң астынан болса да таўып, трубаларды гүмис реңли жылтырақ фольга менен оратыўым керек, деген мақсет қойған едим...


Бүгинги күнге келип, алюминий ҳәм бас­қа да металлар қосындысынан исленген, санаатта изоляция ушын таптырмайтуғын төзимли фольганы да ўақыт деп аталатуғын кәрамат тоздырыпты. Нәзик талғамлы шебердиң қолы менен жийегине жиңишкелеп қарақалпақша нағыс ойылған астарлы шапанын жамылып, ара-тура сыртта күтип алатуғын қәдирдан ағам, данышпан шайыр да енди көринбейди.

Мен «аласар қус» дегенниң қандай болатуғынын билмеймен. Бәлким, ол шайырдың «Дала әрманлары» романтикалық поэмасындағы Әне, үстем ойдай кешки аспанда, шарықлап қанат қағып баратырған бир бүркит шығар, бәлким Сабырлы ҳәм жуўас дала ойларына ғарқ болып, таўлар шыңында отыратуғын ири қус шығар. Ал мен, ойшыл аласар қус дегенде, 2008-жылдың 24-июлинде космос кеңислигине ушып кетип, ең жақтылы жулдызлардың бирине барып қонақлаған, ҳәзир өз әўладларына илаҳий тилеклеслик пенен қарап турған терең ойшыл, уллы шайыр Ибрайым Юсуповты көз алдыма келтиремен.

Өткен жылы Ибрайым Юсупов күнлериниң биринде, шайыр бес жыл билим алған Нөкис пединститутының студент-жасларының алдында сөзге шығып` Ибрайым Юсупов сизлерге арнап Алыс әўладларға деген қосық жазып кетти, соннан үзинди оқып беремен, дедим. Залда отырғанлар таңланыўы менен тым-тырыс болып, бәриниң нәзери аўдарылды. Қосықты басладым.

...Даңқ ҳәўес етиўден нийетим аўлақ,

Қайсы шайыр алар кеўлиңди жаўлап

Алыс қашырымлы, ҳәй гөззал әўлад,

Сениң кимлигиңди болжағым келер.

Бийхабармыз сизиң кимлигиңизден,

Мүриўбетиңизден, сумлығыңыздан

Жулдызлар үңилсе түңлигиңизден,

Ким екенин айт деп ымлағың келер.

Жасыл тоғайлардың саясы сизге,

Теңизде толқынлар намасы сизге,

Дәрья суўларының тазасы сизге,

Бәрин-бәрин сизге арнағым келер.

Ҳәй, сиз алыс әўлад-бийтаныс урпақ

Дүньяға келесиз сиз қай ўақ, бир ўақ,

Узақ өтмишлерден сизди улығлап,

Сизге таң самалын жоллағым келер.

Бул узын қосықтың усы төрт тобын оқып бердим. Соңғы қатарларға келген ўақытта тамағым тығылып, даўысым қысылды. Көзимнен бир тамшы жас пырт етип шығып кетти. Зал­ға қарасам, бири-биринен тартынбастан көзлериниң жасларын сүртип отырғанлар көп екен. Шайырдың кешиккен сәлем хатын ийесине тапсырған адамдай қуўандым. Бул қосықтың ша­йыр тәрепинен 1990-жылы май айында жазылғанын биреў билди, биреў билмеди. Жоқары талғамлы, сезимтал, жанлары пәкизе жасларымыздың барлығына, уллы шайырдың сәлемнамасы оларда және де жоқары инсаныйлық сезимлер оятқанынан кеўлим көтерилип кетти.

Пайтахт Нөкистиң Күншығар-Арқасында, ескиси менен тазасын қосқанда ярым әсирге шамалас уллы шайыр жанының уясы болып, поэзия булағы тасқынлап аққан бул кәраматлы үй алдынан өтип, пединститут стадионына келген ўақытта, шайырды соңғы жолға атландырған мәўритлер ядыма түсти. Пединституттың сол ўақыттағы ректоры, илимпаз Бахыт Жоллыбеков барлық профессор-оқытыўшылары менен үш күн даўамында қонақ күтиў, жерлеў мәресимине байланыслы барлық хызметлерге тақ турғанлары, жаназаға келген ша­йырлардың (шайыр атағын алып жүрип келмегенлерди есапламағанда) барлығы дерлик Бахтияр Генжемуратовтың ҳәммеге қозғаў сал­ған сүренли сөзлери менен Шорша қойымшылығына жапырыла кеткенлери, әсиресе, Бахтияр шайырдың, мазарстаннан келгеннен ке­йинF

Бир Алладан бийжуўап жақсы қосық жазылмайды,

Деми таўсылмаған бендеге жай қазылмайды,

Жүректе жақсы қосық жан менен бирге шығады,

Ол-тәнге жан жетелеген Тәңриниң сазындайды...

...Мен бүгин бул «Шорша»да бир кәрамат-Сезим көрдим,

Ағамның жер жайында Ҳақыйқаттың көзин көрдим.

Аршы Әлем Ағласына периштелер алып ушты,

Пийримди қушағына қолым менен өзим бердим.., деп бозлап турып қосық оқығанын еследим.

...Мынаў жарма қапы үйдиң сыртқы есиги. Ол, баяғы иштен илинбейтуғын жыллары талантлы жаслар, тентек шайырлар ярым ақшамда мәсирип киятырып кирип кете беретуғын, Ибрайым ағаның «Әскербайға» қосығындағы`

Есиктиң алдында аңқырар ешек,

Қақаман суўықта ким екен десек,

Отсыз өжиреде подшипка төсеп

Уйқылап жатқаныңды көрдик Әскербай,-дегениндей, көпшилигимиз мезгилли, мезгилсиз кирип кетеберетуғын есигимиз еди. Оннан ары атлап өткен жерде жүзимге бүркенген тапшанның туяқларына дейин қарақалпақша миллий қосықлар сиңип қалған. Шайыр дүньядан өтпесинен бир жыл бурын усы тапшан алдында күтилмеген ўақыя болды.

2007-жылдың жазы еди. Атақлы жерлесимиз, жазыўшы Пирмат Шермухамедов қоңыраў етти. Ташкенттен бүгин келдим. Ибрайым аға ҳаққында кино түсирмекшимен, ертең түсте шайырдың үйинде ушырасайық, сөзге таярланып кел, деди. Ўәдели ўақта келсем, Пирмат аға кинооператорлары менен турған екен.

-Ҳәзир кинофильмниң тийкарғы инициаторы келеди, соннан кейин жумысқа кирисемиз,-деди ол.

-Ол ким болды, мен таныйман баў

-Танығанда қандай, Республика прокуроры Ҳакимбай Аширович Халимов...

Соның арасында,Төлепберген аға Қайыпбергеновты мықлап қолтықлаған, ақсақалдың жағдайына бола шымшық адым менен майдалап басып, Ҳакимбай инимиз кирип келди. Бизлер де Ибрайым ағаны азғана демеп турып оларды күтип алдық. Ҳеш ойда жоқ жерде, соңғы ўақытта денсаўлығына бола сыртқа онша шықпай жүрген Төлепберген аға қәдем басып достының үйине келди. Таў менен таў, бир елдиң еки бай тереги бир ҳәўли ишинде қушақ ашып көристи.

-Гүлсара, сениң қолыңнан шай ишпегениме неше жыл болдыў Көп ўақыт өтип кетти-аў,-деди Төлепберген аға Ибрайым ағадағы жеңгейге.

-Сен бир балашағаң көп адамсаң, келиўге қолың тийемеў -деп тийиспе етти жеңгей.

-Сен қаяқтың көбин айтып жүрсең, мен гейде кемпиримди таба алмай қаламан, ақлықларына кетип қала береди,-деди ол да ҳәзиллесип.

Бул, ҳақыйқатында да айрықша ўақыя болды. Еки ақсақалдың басын қосайын деп, Төлепберген ағаны ем алып атырған жеринен әкелдим, деди Ҳакимбай инимиз. Сүўретши жигит ўақыяға терең мәни берип, қайта-қайта сүўретке алды. Ҳакимбай Аширович еки уллы инсанның қатара отырып түскен сүўретин ертеңине үлкейтип, Республика тарийх ҳәм үлке таныў музейине, жоқарғы басқарыў ҳәм дөретиўшилик уйымларына тарқатты.

Соннан еки ай бурын Ҳакимбай инимиз маған, республика прокурорлары менен ушырасыўға Ибрайым Юсуповты әкелсеңиз жақсы болар еди, деп өтиниш еткен еди. Бул ўақытлары шайыр әдеўир шаршап жүр еди. Ушырасыў ўақтында бираз қосықларын өзим оқыўыма туўра келди. Сол сапары да прокурор инимиз уллы шайырға айрықша ҳүрмет көрсетип, сарпайлап жиберген еди.

Киношылар жумысларын питкергеннен кейин, мийманлар бир-еки кеса шай ишип, алдыңғы аўқаттан аўыз тийди де, рухсат сорап кетти. Қонақ жайда үшеўмиз қалдық.

-Қәйним, мынаны ашпайсаң баў-деп Гүлсара жеңгей қолыма бир шийше Қаратаў услатты.

-Мен саған айтпаған қусайман-аў,-деди Ибрайым аға жеңгейге қарап, - Шарап соңғы ўақытта коньяк ишетуғын болған ғой...

Мен, шайырдың бул гәпиндеги лийкинге түсиндим ҳәм буннан бес-алты жыл бурын Махашқалаға, досты Расул Гамзатовтың то­йына барып келгендеги айтып берген гүрриңин еследим.

Ибрайым аға Дағыстанға тойдан бир-еки күн бурын барған. Расул Гамзатов тойдың алдында азғана күш-қуўат топлаў ушын күтиниңкиреп жүр екен. Патимат жеңгей мийманның алдына қонақасы менен қоса бир шийше коньяк қойыпты да` Ибрагим, өзиң жақсы билесең, Расул тойға дейин өзин сақлаўы керек. Коньякти өзиң майдалап көре бер, деп шығып кетипти. Аўлақ қалған еки шайыр Ғжақсылықта көрискенлери ушынҒ тост көтерген. Жеңгемиз кирип келсе екеўи тым-тырыс, ҳәмме нәрсе кеўилдегидей. Ол ҳәр шығып кеткен сайын тостлар және қайталана берип, қырағылық пәсейген болыўы керек, кейингисинде жеңгей үстинен шығып қалып` Ибрагим, бул не қылғаның, деп атырса, Расул Гамзатов

-Патимат, Ибрайым Юсупов тек талантлы шайыр ғана емес, ол жақсы инсан, ҳешкимниң кеўлин жықпайды,- деген екен. Көп ўақыттан бери аўқатты таңлап жеп, сигаретти де сийреклеткен шайырдың жағдайына мен де дәрҳал түсиндим. Бир миллет әдебиятының еки бирдей қанаты, Өзбекстан атлы уллы мәлекеттиң еки Қаҳарманы, алпыс жылдан аслам өз халқының тили ҳәм жағы болып, туўған әдебиятын дүнья жүзилик өлшемлер дәрежесине көтерген еки перзентиниң бундай етип ушырасыўы (арадан нақ бир жыл өтип И.Юсупов көз жумды) қалай белгиленбей қалады. Сол күни ақсақалларымның екеўи де жазылысты. Қандай да бир сезимлер айдаўында жан дүньяларына ерк берди, аттың жылаўын жаздырды. Енди ойласам, бул-олардың ақырғы хошласыў кешеси екен. «Жақсыдан шарапат» деген усы дә...

Шарап УСНАТДИНОВ

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF