Еркин Қарақалпақстан Вести Каракалпакстана 10:20:18, 02.06.2020
Хош келипсиз! | RSS
Сайт мазмуны

Кириў усылы

МИЛЛИЙ ПРОЗАМЫЗДЫҢ

ЗӘБЕРДЕС ИЗЕРТЛЕЎШИСИ

Қарақалпақ Әдебияттаныў илиминдеги талантлы проза изертлеўшилериниң ҳӘм сыншыларының бири Қалымбет Султанов десек қәтелеспеймиз. Өйткени, ол қарақалпақ прозасының раўажланыў жолларын белгили бир системалы үйрениўге бел байлап кирискен М.Нурмуҳаммедов, З.Насруллаева, Қ.Камалов, Ж.Нарымбетов, С.Баҳадырова усаған илимпазлардың қатарына киреди. Ол усы бағытта кҮнделикли баспасөз бетлеринде ҳәм журналда көплеген мақалалар жәриялап, соңынан “Прозаның раўажланыў жоллары” (1977), “Т.Қайыпбергеновтың прозасы” (1977), “Инсан қүдирети” (1992) атлы мақалалар топламларын бастырып шығарып, бул китаплардың көпшилик бөлегинде жетписинши жыллардан соңғы қарақалпақ прозасы ҳаққында өзиниң әдебий сыншылық ҳәм илимий пикирлерин ортаға салды. Илимпаз сыншының бул мийнетлери автор тәрепинен илимий-теориялық түрде жуўмақластырылып, 1991-жылы “1960-1980-жыллардағы қарақалпақ прозасының раўажланыўының айырым тенденциялары” деген әдебий машқалаға қурылып ҳәм бир тутас илимий мийнет ретинде докторлық диссертация сыпатында жақланып, оған филология илимлериниң докторы деген илимий атақ берилди.


Аталған китаплардың атамаларының өзи көрсетип турғанындай-ақ, оларда сыншы илимпаздың изерт­леў объектин тийкарынан Т.Қайыпбергеновтың прозасы, әсиресе, оның “Қарақалпақ дәстаны” роман-трилогиясы қурайды. Мәселен, дәслепки китаптағы “Инсан тәғдири”, “Жәлладлар ойыны”, “Трагедияның басланыўы” атлы мақалалар усы трилогияны таллаўға арналған болып, оларда сәйкес түрде сол шығарманың қурылыс бөлеклери болған “Маман бий әпсанасы”, “Бахытсызлар”, “Түсиниксизлер” романларының идеялық-эстетикалық қәсийетлери, сондай-ақ, тийкарынан алғанда, сюжетлик мазмуны талланады, олар туўралы баспасөздеги ҳәм кең оқыўшылар жәмийетшилиги арасындағы тартыслы әдебий сын пикирлерге көзқараслар билдиреди.

Ал, илимпаздың келеси “Т.Қайыпбергеновтың прозасы” атлы китабының “Тал өссе тамыры менен” бөлиминде жазыўшы дөретиўшилигиниң миллий мийраслар, фольклорлық көркем дәстүрлер менен байланысы, “ХХ Әсирдиң дилбары” бөлиминде “Қарақалпақ қызы” романының сыпатлы белгилери, ал, “Тарийхый дӘўирдиң жылнамасы” бабында оның “Қарақалпақ дӘстаны” трилогиясы улыўма сҚз етилип, соңғы сҚз орнына да жазыўшының “ТӘнҳа Қзиңе мӘлим сыр” повести туўралы изертлеўшиниң қысқаша пикирлери берилген. Булардың барлығы илимпаздың докторлық диссертациясының дӘслепки бабындағы қарақалпақ прозасының фольклорлық тамырлары, екинши бабындағы ҳәзирги проза ҳәм заманагөйлик, Үшинши бабындағы тарийхый проза ҳәм оның сыпатлы белгилери атлы бағдарларына бойсындырылған ҳалда жәрияланып, кең жӘмийетшиликке усынылған.

Булардан тысқары, сыншының “Инсан қүдирети” китабындағы “Заман ағымы менен бирге”, “Инсан қҮдирети” атлы бҚлимлерде, кҚркем Әдебиятты оқытыў мәселелерине арналған мақаласында, прозадағы стиль мәселесине бағышланған “Инсан қүдирети” мақаласында ҳәм күнделикли баспасөз бенен “әмиўдӘрья” журналында жәрияланған барлық мийнетлеринде қарақалпақ Әдебиятының жетекши жанрына айланған көркем прозаның мәселелери сөз етиледи.

Әдебий сын майданында Т.Қайыпбергенов романлары бойынша қарама-қарсы, ҳәрқыйлы пикирлер ҳӘўиж алып турған ўақытлары да Қ.Султанов принципиаль сыншы сыпатында роман-трилогия жөнинде жазыўшы позициясын мақуллап, оның көркемлик-эстетикалық концепцияларын дурыс түсинип, өз пикирлерин баспасөз бетлеринде, китапларында жәриялаўға еристи.

Сыншының “Прозаның раўажланыў жоллары” китабына киргизилген салмақлы мақалаларының бири бул “Қаҳарман-турмыс ҳақыйқатлығының ашылыўы” атлы мийнети болып, онда автор қарақалпақ прозасының алпысыншы-жетписинши жыллардағы елеўли табыслары менен айырым кемшиликлерине тоқталады. Оларда сыншы дӘўирдиң идеялық-эстетикалық бағдарын дурыс белгилей келип, алпысыншы-жетписинши жыллары дөреген Т.Қайыпбергеновтың “Суўық тамшы”, У.Пиржановтың “Сүўрет”, “Ақ тал астындағы ақшам”, С.Баҳадырованың “Ҳаяллар”, К.Рахмановтың “Айралық қосығы”, Қ.Жуманиязовтың “ҲҮждан қыссасы” повестьлериниң сӘтли табысларын дурыс белгилейди, олардың айырымларын надурыс сын кҚзқараслардан орынлы тҮрде қорғап қалады (С.Баҳадырованың “Ҳаяллар” повести).

Қ.Султанов өзиниң “Тал өссе тамыры менен” атлы мақаласында Т.Қайыпбергенов прозасының, улыўма алғанда, пҮткил қарақалпақ прозасының Қткендеги миллий фольклорлық мийраслар менен байланыслы мӘселесине тийисли сол жетписинши жыллардың орталарында-ақ итибарлы ойларын ортаға салған екен. Мақала гейпара жағдайларда фольклорлық Әдебий-кҚркем дӘстҮрлердиң Әҳмийетин асыра силтеп баҳалаўшылықлардың да орын алып атырғанлығын жҮдӘ дурыс сынаған. Ҳақыйқатында да, фольклорлық мийрасларға бундай бир тӘреплеме идеал қатнас жасаўшылық сол жетписинши жылларға шекем Үстемлик етип келди. Илимпаз-сыншы Қ.Султановтың бул мақаласындағы ортаға қойылған мӘселе усындай Әдебий-илимий проблемалар менен тығыз байланысады ҳӘм оның бундай мӘселеге дӘслепкилерден болып жол салыўы оның илимий-теориялық ҳӘм Әдебий сыншылық белсендилигиниң көриниси деп баҳалаўға туўра келеди.

Илимпаз сыншы усы пикирлериниң барысында соңғы жыллардағы миллий прозамызда айрықша көринип атырған шӘртли метафоралық образлардың Әҳмийетин жоқары баҳалап, усындай шығармалар қатарына М.Қайыповтың “Ушырасыў”, F.Сейтназаровтың “Гүжим ҳаққында қысса” повестьлериндеги аты атап өтилген образ жасаў усылларының сыпатлы белгилерине тоқтайды. Бул усылдың кең ен жайыўына пҮткил Орта Азия халықлары Әдебиятында Ш.Айтматовтың прозасының орнын айрықша белгилеп Қтиўине, сондай-ақ, Т.Қайыпбергеновтың кҚпшилик оқыўшылар менен сыншылар арасында да тҮсиниксиз пикирлер пайда етип жҮрген “ТӘнҳа Қзиңе мӘлим сыр” повестиниң идеялық позициясын мақуллап пикир жҮргизиўине де қосылыўға болады. Мақаланың келеси бағдарларында болса Қ.Султанов талантлы жазыўшылардың бири У.Пиржановтың прозалық шығармаларының Әҳмийети менен олардағы эстетикалық мәде­ниятлылықты айрықша атап өтеди. Сөйтип буларға қарама-қарсы: “Хал­қабад”, “Алтын масақ” романларында сөгистиң неше түрин көресең, деп жазыўшыларымызды көркем әдебий тилди ислетиўде ғана емес, ал, улыўма образ дҚретиўде, сюжет ҳәм конфликтлер дүзиўде де жоқары этикалық-эстетикалық мәде­ниятлылыққа, поэтикалық шеберликке шақырады.

Сексенинши жыллардың орталарында О.Әбдирахмановтың “Босаға” романы ҳаққында бир-бирине диаметраль қарама-қарсы тҮрдеги унамсыз ҳӘм унамлы пикирлер пайда болып, дӘслеп олардан унамсыз кҚзқараслар Үстемлик еткени белгили. Сондай-ақ, жетписинши жыллардың ақырында Т.Қайыпбергеновтың “Көздиң қарашығы” романы менен “Тәнҳа өзиңе мәлим сыр” повести ҳаққында да усындай Әдебий кҚзқараслар атмосферасы ҳүким сүрди. Айта­йын дегенимиз, көркем әдебият пенен оқыўшылар арасында усындай алағат ҳӘм ҳӘрқыйлы қарама-қарсылықлы кҚзқараслар болған жағдайда да Қалымбет аға өз пикирлерин жасырмай, тартынбай айта алатуғын илимпазлардан еди. Оның “Көздиң қарашығы”, “ТӘнҳа өзиңе мӘлим сыр”, “Босаға” романы туўралы пикирлери бизге усыны дӘлиллейди.

Қалымбет ағаның кҮйип-жанып отырып жазған мақалаларының бири “Турмыс ҳақыйқатлығы ҳӘм оны сҮўретлеўдеги ебетейсизликлер” деп аталады ҳӘм онда барлығынан да бетер сыншының проза менен улыўма Әдебиятымызға талапшаңлығы кҮшли кҚринеди. әдебиятшы-сыншының бул мақалаларды жазардағы жанкҮйерлиги менен темпераментлилиги анық көзге тасланады, сыншының көркем Әдебиятқа шын ықласы менен жанашырлығы сезиледи.

Усындай ой-сезимлер менен Қ.Султанов мақаланы композициялық жақтан Үш тараўға бөлип қарап, оларды И.Қурбанбаевтың “Исеним”, К.Алламбергеновтың “Өмир мӘўритлери”, F.Сейтназаровтың “МӘўсимлер муқамы” атлы романларын толығы менен сынаўға қараған. Өйткени, сыншының да дурыс аңғарғанындай бул романлардың Үшеўинде де публицистизм-очеркизм басым болып, олар көбирек сол дӘўирдеги заманагөй темаларға арналғаны ушын ғана өтимли болып турғандай көринеди.

Улыўма алғанда, Қ.Султанов қарақалпақ прозасының жетписинши жылларынан соңғы ең белсенди ҳӘм жанашыр сыншыларының биринен есапланып, ол өзиниң бул бағдардағы мийнетлериниң көпшилигине илимий-теориялық сыпатлар енгизиўге умтылатуғын, олардағы пикирлердиң заманагөйлигине тырысатуғын, көркем шығармаларды бүгинги турмыс пенен тығыз байланыслы түрде салыстырып қараў арқалы баҳа беретуғын әдебиятшы сыншы ҳәм илимпазлардан еди.

П.НУРЖАНОВ,

Бердақ атындағы ҚМУ доценти, филология илимлериниң кандидаты.

Излеў

Көп оқылған мақалалар

Сыбайлас сайтлар

Қарақалпақстан Республикасы Жоқарғы Кеңеси ҳәм Министрлер Кеңесиниң газеталары.
Қарақалпақстан баспасөз ҳәм хабар агентлигинде 2007-жыл 7-февральда дизимге алынған. Гүўалық № 01-001
Developed by TUIT NF